Visvanatha: Sahityadarpana 8

अष्टमः परिच्छेदः गुण-निर्णयः रसस्याङ्गित्वम् आप्तस्य धर्माः शौर्यादयो यथा । गुणाः माधुर्यम् ओजो ऽथ प्रसाद इति ते त्रिधा

aṣṭamaḥ paricchedaḥ guṇa-nirṇayaḥ rasasyāṅgitvam āptasya dharmāḥ śauryādayo yathā / guṇāḥ mādhuryam ojo 'tha prasāda iti te tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्त-द्रवीभाव-मयो ह्लादो माधुर्यम् उच्यते । संभोगे करुणे विप्रलम्भे शान्ते ऽधिकं क्रमात्

citta-dravībhāva-mayo hlādo mādhuryam ucyate / saṃbhoge karuṇe vipralambhe śānte 'dhikaṃ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्ध्नि वर्गास्त्य् अवर्णेन युक्ताष् ट-ठ-द-ढान् विना । रणौ लघू च तद्-व्यक्तौ वर्णाः कारणतां गताः

mūrdhni vargāsty avarṇena yuktāṣ ṭa-ṭha-da-ḍhān vinā / raṇau laghū ca tad-vyaktau varṇāḥ kāraṇatāṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवृत्तिर् अल्प-वृत्तिर् वा मधुरा रचना तथा । ओजश् चित्तस्य विस्तार-रूपं दीप्तत्वम् उच्यते

avṛttir alpa-vṛttir vā madhurā racanā tathā / ojaś cittasya vistāra-rūpaṃ dīptatvam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीर-बीभत्स-रौद्रेषु क्रमेणाधिक्यम् अस्य तु । वर्गस्याद्य-तृतीयाभ्यां युक्तौ वर्णौ तद्-अन्तिमौ

vīra-bībhatsa-raudreṣu krameṇādhikyam asya tu / vargasyādya-tṛtīyābhyāṃ yuktau varṇau tad-antimau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपर्य् अधो द्वयोर् वा सरेफौ ट-ठ-ड-ढैः सह । श-कारश् च ष-कारश् च तस्य व्यञ्जकतां गताः

upary adho dvayor vā sarephau ṭa-ṭha-ḍa-ḍhaiḥ saha / śa-kāraś ca ṣa-kāraś ca tasya vyañjakatāṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा समास-बहुला घटनौद्धत्य-शालिनी । श्लेषः समाधिर् औदार्यं प्रसाद इति ये पुनः

tathā samāsa-bahulā ghaṭanauddhatya-śālinī / śleṣaḥ samādhir audāryaṃ prasāda iti ye punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणाश् चिरन्तनैर् उक्ता ओजस्य् अन्तर्भवन्ति ते । ग्राम्य-दुःश्रवता-त्यागात् कान्तिश् च सुकुमारता

guṇāś cirantanair uktā ojasy antarbhavanti te / grāmya-duḥśravatā-tyāgāt kāntiś ca sukumāratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिद् दोषस् तु समता मार्गाभेद-स्वरूपिणी । अन्यथोक्त-गुणेष्व् अस्या अन्तःपातो यथायथम्

kvacid doṣas tu samatā mārgābheda-svarūpiṇī / anyathokta-guṇeṣv asyā antaḥpāto yathāyatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजः प्रसादो माधुर्यं सौकुमार्यम् उदारता । तद्-अभावस्य दोषत्वात् स्वीकृता अनुगा गुणाः

ojaḥ prasādo mādhuryaṃ saukumāryam udāratā / tad-abhāvasya doṣatvāt svīkṛtā anugā guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थ-व्यक्तिः स्वभावोक्त्य्-अलङ्कारेण तथा पुनः । रस-ध्वनि-गुणीभूत-व्यङ्ग्यानां कान्ति-नामकः

artha-vyaktiḥ svabhāvokty-alaṅkāreṇa tathā punaḥ / rasa-dhvani-guṇībhūta-vyaṅgyānāṃ kānti-nāmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेषो विचित्रता-मात्रम् अदोषः समता-परम् । न गुणत्वं समाधेश् च तेन नार्थ-गुणाः पृथक्

śleṣo vicitratā-mātram adoṣaḥ samatā-param / na guṇatvaṃ samādheś ca tena nārtha-guṇāḥ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गीकृतेति सम्बन्धः । तच्च हालिकादिपदविन्यासवैपरीत्येनालौकिकशोभाशालित्वम् । सुकुमारता अपारुष्यम् । अनयोरुदाहरणे स्पष्टे । क्वचिद्दोषस्तु समता मार्गाभेदस्वरूपिणी । अन्यथोक्तगुणेष्वस्या अन्तः पातो यथायथम्

aṅgīkṛteti sambandhaḥ / tacca hālikādipadavinyāsavaiparītyenālaukikaśobhāśālitvam / sukumāratā apāruṣyam / anayorudāharaṇe spaṣṭe / kvaciddoṣastu samatā mārgābhedasvarūpiṇī / anyathoktaguṇeṣvasyā antaḥ pāto yathāyatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मसृणेन विकटेन वा मार्गेणोपक्रान्तस्य सन्दर्भस्य तेनैव परिनिष्ठानं मार्गाभेदः । स च क्वचिद्दोषः । तथाहि--- "अव्यूढाङ्गमरूढपाणिजठराभोगं च बिभ्रद्वपुः पारीन्द्रः शिशुरेष पाणिपुटके सम्मातु किं तावता । उद्यद्दुर्धरगन्धसिन्धुरशतप्रोद्दामदानार्णव- स्त्रोतः शोषणरोषणात्पुनरितः कल्पाग्निरल्पायते" ॥ अत्रोद्धतेर्ऽथे वाच्ये सुकुमारबन्धत्यागो गुण एव । अनेवंविधस्थाने माधुर्यादावेवान्तः पातः । यथा---"लताकुञ्जं गुञ्जन्-" इत्यादि । ओजः प्रसादो माधुर्यं सौकुमार्यमुदारता । तदभावस्य दोषत्वात्स्वीकृता अर्थगा गुणाः

masṛṇena vikaṭena vā mārgeṇopakrāntasya sandarbhasya tenaiva pariniṣṭhānaṃ mārgābhedaḥ / sa ca kvaciddoṣaḥ / tathāhi--- "avyūḍhāṅgamarūḍhapāṇijaṭharābhogaṃ ca bibhradvapuḥ pārīndraḥ śiśureṣa pāṇipuṭake sammātu kiṃ tāvatā / udyaddurdharagandhasindhuraśataproddāmadānārṇava- strotaḥ śoṣaṇaroṣaṇātpunaritaḥ kalpāgniralpāyate" // atroddhater'the vācye sukumārabandhatyāgo guṇa eva / anevaṃvidhasthāne mādhuryādāvevāntaḥ pātaḥ / yathā---"latākuñjaṃ guñjan-" ityādi / ojaḥ prasādo mādhuryaṃ saukumāryamudāratā / tadabhāvasya doṣatvātsvīkṛtā arthagā guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजः साभिप्रायत्वरूपम् । प्रसादोर्ऽथवैमल्यम् । माधुर्यमुक्तिवैचित्र्यम् सौकुमार्यमपारुष्यम् । उदारता अग्रम्यत्वम् । एषां पञ्जानामप्यर्थगुणानां यथाक्रममपुष्टार्थाधिकपदानवीकृतामङ्गलरूपाश्लीलग्राम्याणांनिराकरणेनैवाङ्गीकारः । स्पष्टान्युदाहरणानि । अर्थव्यक्तिः स्वभावोक्त्यालङ्कारेण तथा पुनः । रसध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यानां कान्तिनामकः

ojaḥ sābhiprāyatvarūpam / prasādor'thavaimalyam / mādhuryamuktivaicitryam saukumāryamapāruṣyam / udāratā agramyatvam / eṣāṃ pañjānāmapyarthaguṇānāṃ yathākramamapuṣṭārthādhikapadānavīkṛtāmaṅgalarūpāślīlagrāmyāṇāṃnirākaraṇenaivāṅgīkāraḥ / spaṣṭānyudāharaṇāni / arthavyaktiḥ svabhāvoktyālaṅkāreṇa tathā punaḥ / rasadhvaniguṇībhūtavyaṅgyānāṃ kāntināmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गीकृत इति सम्बन्धः । अर्थव्यक्तिर्वस्तुस्वभावस्फुटत्वम् । कान्तिर्देप्तरसत्वम् । स्पष्टे उदाहरणे । श्लेषो विचित्रतामात्रमदोषः समता परम् । श्लेषः क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगरूपघटनात्मा । तत्र क्रमः क्रियासन्ततिः, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम्, अप्रसिद्धवर्णनाविरहो ऽनुल्वणत्वम्, उपपादकयुक्तिविन्यास उपपत्तिः एषां योगः सम्मेलनं स एव रूपं यस्या घटनायास्तद्रूपः श्लेषो वैचित्र्यमात्रम् । अनन्यसाधारणरसोपकरित्वातिशयविरहादिति भावः । यथा--- "दृष्ट्वैकानसांस्थिते प्रियतमे-" इत्यादि । अत्र दर्शनादयः क्रियाः, उभयसमर्थनरूपं कौटिल्यम्, लोकसंव्यवहाररुपमनुल्वणत्वम्, एकासनसंस्थिते, "पश्चादुपेत्य" "नयने पिधाय" "ईषद्वक्त्रितकन्धरः" इति चोपपादकानि, एषां योगः । अनेन च वाच्योपपत्तिग्रहणव्यग्रतया रसत्वादौ व्यवहितप्राय इत्यस्यागुणता । समता च प्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाविपर्यासेनार्थस्य विसंवादिताविच्छेदः । स च प्रक्रमभङ्गरूपविरह एव । स्पष्टमुदाहरणम् । न गुणत्वं समाधेश्च--- समाधिश्चायोन्यन्यच्छायायोनिरूपद्विविधार्थदृष्टिरूपः । तत्रायोनिरर्थो यथा--- "सद्योमुण्डितमत्तहूणचिबुकप्रस्पर्धि नारङ्गकम् । अन्यच्छायायोनिर्यथा--- "निजनयनप्रतिविम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि । नीलोत्पले ऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी" ॥ अत्र नीलोत्पलनयनयोरतिप्रसिद्धं सादृश्यं विच्छित्तिविशेषेण निबद्धम् । अस्य चासाधारणशोभानाधायकत्वान्न गुणत्वम्, किन्तु काव्यशरीरमात्रनिर्वर्तकत्वम् । क्वचित् "चन्द्रम्" इत्येकस्मिन् पदार्थे वक्तव्ये "अत्रेर्नयनसमुत्थं ज्योतिः" इति वाक्यवचनम् । क्वचित् "निदाघशीतलहिमकालोष्ण्सुकुमारशरीरावयवा योषित्" इति वाक्यार्थे वक्तव्ये "वरवणिनी" इति पदाभिधानम् । क्वचिदेकस्य वाक्यार्थस्य किञ्चिद्विशेषनिवेशादनेकैर्वाक्यारभिधानमित्येवंरूपो व्यासः । क्वचिद्वहुवाक्यप्रतिपाद्यस्यैकवाक्येनाभिधानमित्येवंरूपः समासश्च, इत्येवमादीनामन्यैरुक्तानां न गुणत्वमुचितम्, अपि तुवैचित्र्यमात्रावहत्वम् । ---तेन नार्थगुणाः पृथक्

aṅgīkṛta iti sambandhaḥ / arthavyaktirvastusvabhāvasphuṭatvam / kāntirdeptarasatvam / spaṣṭe udāharaṇe / śleṣo vicitratāmātramadoṣaḥ samatā param / śleṣaḥ kramakauṭilyānulvaṇatvopapattiyogarūpaghaṭanātmā / tatra kramaḥ kriyāsantatiḥ, vidagdhaceṣṭitaṃ kauṭilyam, aprasiddhavarṇanāviraho 'nulvaṇatvam, upapādakayuktivinyāsa upapattiḥ eṣāṃ yogaḥ sammelanaṃ sa eva rūpaṃ yasyā ghaṭanāyāstadrūpaḥ śleṣo vaicitryamātram / ananyasādhāraṇarasopakaritvātiśayavirahāditi bhāvaḥ / yathā--- "dṛṣṭvaikānasāṃsthite priyatame-" ityādi / atra darśanādayaḥ kriyāḥ, ubhayasamarthanarūpaṃ kauṭilyam, lokasaṃvyavahārarupamanulvaṇatvam, ekāsanasaṃsthite, "paścādupetya" "nayane pidhāya" "īṣadvaktritakandharaḥ" iti copapādakāni, eṣāṃ yogaḥ / anena ca vācyopapattigrahaṇavyagratayā rasatvādau vyavahitaprāya ityasyāguṇatā / samatā ca prakrāntaprakṛtipratyayāviparyāsenārthasya visaṃvāditāvicchedaḥ / sa ca prakramabhaṅgarūpaviraha eva / spaṣṭamudāharaṇam / na guṇatvaṃ samādheśca--- samādhiścāyonyanyacchāyāyonirūpadvividhārthadṛṣṭirūpaḥ / tatrāyonirartho yathā--- "sadyomuṇḍitamattahūṇacibukapraspardhi nāraṅgakam / anyacchāyāyoniryathā--- "nijanayanaprativimbairambuni bahuśaḥ pratāritā kāpi / nīlotpale 'pi vimṛśati karamarpayituṃ kusumalāvī" // atra nīlotpalanayanayoratiprasiddhaṃ sādṛśyaṃ vicchittiviśeṣeṇa nibaddham / asya cāsādhāraṇaśobhānādhāyakatvānna guṇatvam, kintu kāvyaśarīramātranirvartakatvam / kvacit "candram" ityekasmin padārthe vaktavye "atrernayanasamutthaṃ jyotiḥ" iti vākyavacanam / kvacit "nidāghaśītalahimakāloṣṇsukumāraśarīrāvayavā yoṣit" iti vākyārthe vaktavye "varavaṇinī" iti padābhidhānam / kvacidekasya vākyārthasya kiñcidviśeṣaniveśādanekairvākyārabhidhānamityevaṃrūpo vyāsaḥ / kvacidvahuvākyapratipādyasyaikavākyenābhidhānamityevaṃrūpaḥ samāsaśca, ityevamādīnāmanyairuktānāṃ na guṇatvamucitam, api tuvaicitryamātrāvahatvam / ---tena nārthaguṇāḥ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.