अङ्गीकृत इति सम्बन्धः । अर्थव्यक्तिर्वस्तुस्वभावस्फुटत्वम् । कान्तिर्देप्तरसत्वम् । स्पष्टे उदाहरणे । श्लेषो विचित्रतामात्रमदोषः समता परम् । श्लेषः क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगरूपघटनात्मा । तत्र क्रमः क्रियासन्ततिः, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम्, अप्रसिद्धवर्णनाविरहो ऽनुल्वणत्वम्, उपपादकयुक्तिविन्यास उपपत्तिः एषां योगः सम्मेलनं स एव रूपं यस्या घटनायास्तद्रूपः श्लेषो वैचित्र्यमात्रम् । अनन्यसाधारणरसोपकरित्वातिशयविरहादिति भावः । यथा--- "दृष्ट्वैकानसांस्थिते प्रियतमे-" इत्यादि । अत्र दर्शनादयः क्रियाः, उभयसमर्थनरूपं कौटिल्यम्, लोकसंव्यवहाररुपमनुल्वणत्वम्, एकासनसंस्थिते, "पश्चादुपेत्य" "नयने पिधाय" "ईषद्वक्त्रितकन्धरः" इति चोपपादकानि, एषां योगः । अनेन च वाच्योपपत्तिग्रहणव्यग्रतया रसत्वादौ व्यवहितप्राय इत्यस्यागुणता । समता च प्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाविपर्यासेनार्थस्य विसंवादिताविच्छेदः । स च प्रक्रमभङ्गरूपविरह एव । स्पष्टमुदाहरणम् । न गुणत्वं समाधेश्च--- समाधिश्चायोन्यन्यच्छायायोनिरूपद्विविधार्थदृष्टिरूपः । तत्रायोनिरर्थो यथा--- "सद्योमुण्डितमत्तहूणचिबुकप्रस्पर्धि नारङ्गकम् । अन्यच्छायायोनिर्यथा--- "निजनयनप्रतिविम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि । नीलोत्पले ऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी" ॥ अत्र नीलोत्पलनयनयोरतिप्रसिद्धं सादृश्यं विच्छित्तिविशेषेण निबद्धम् । अस्य चासाधारणशोभानाधायकत्वान्न गुणत्वम्, किन्तु काव्यशरीरमात्रनिर्वर्तकत्वम् । क्वचित् "चन्द्रम्" इत्येकस्मिन् पदार्थे वक्तव्ये "अत्रेर्नयनसमुत्थं ज्योतिः" इति वाक्यवचनम् । क्वचित् "निदाघशीतलहिमकालोष्ण्सुकुमारशरीरावयवा योषित्" इति वाक्यार्थे वक्तव्ये "वरवणिनी" इति पदाभिधानम् । क्वचिदेकस्य वाक्यार्थस्य किञ्चिद्विशेषनिवेशादनेकैर्वाक्यारभिधानमित्येवंरूपो व्यासः । क्वचिद्वहुवाक्यप्रतिपाद्यस्यैकवाक्येनाभिधानमित्येवंरूपः समासश्च, इत्येवमादीनामन्यैरुक्तानां न गुणत्वमुचितम्, अपि तुवैचित्र्यमात्रावहत्वम् । ---तेन नार्थगुणाः पृथक्
aṅgīkṛta iti sambandhaḥ / arthavyaktirvastusvabhāvasphuṭatvam / kāntirdeptarasatvam / spaṣṭe udāharaṇe / śleṣo vicitratāmātramadoṣaḥ samatā param / śleṣaḥ kramakauṭilyānulvaṇatvopapattiyogarūpaghaṭanātmā / tatra kramaḥ kriyāsantatiḥ, vidagdhaceṣṭitaṃ kauṭilyam, aprasiddhavarṇanāviraho 'nulvaṇatvam, upapādakayuktivinyāsa upapattiḥ eṣāṃ yogaḥ sammelanaṃ sa eva rūpaṃ yasyā ghaṭanāyāstadrūpaḥ śleṣo vaicitryamātram / ananyasādhāraṇarasopakaritvātiśayavirahāditi bhāvaḥ / yathā--- "dṛṣṭvaikānasāṃsthite priyatame-" ityādi / atra darśanādayaḥ kriyāḥ, ubhayasamarthanarūpaṃ kauṭilyam, lokasaṃvyavahārarupamanulvaṇatvam, ekāsanasaṃsthite, "paścādupetya" "nayane pidhāya" "īṣadvaktritakandharaḥ" iti copapādakāni, eṣāṃ yogaḥ / anena ca vācyopapattigrahaṇavyagratayā rasatvādau vyavahitaprāya ityasyāguṇatā / samatā ca prakrāntaprakṛtipratyayāviparyāsenārthasya visaṃvāditāvicchedaḥ / sa ca prakramabhaṅgarūpaviraha eva / spaṣṭamudāharaṇam / na guṇatvaṃ samādheśca--- samādhiścāyonyanyacchāyāyonirūpadvividhārthadṛṣṭirūpaḥ / tatrāyonirartho yathā--- "sadyomuṇḍitamattahūṇacibukapraspardhi nāraṅgakam / anyacchāyāyoniryathā--- "nijanayanaprativimbairambuni bahuśaḥ pratāritā kāpi / nīlotpale 'pi vimṛśati karamarpayituṃ kusumalāvī" // atra nīlotpalanayanayoratiprasiddhaṃ sādṛśyaṃ vicchittiviśeṣeṇa nibaddham / asya cāsādhāraṇaśobhānādhāyakatvānna guṇatvam, kintu kāvyaśarīramātranirvartakatvam / kvacit "candram" ityekasmin padārthe vaktavye "atrernayanasamutthaṃ jyotiḥ" iti vākyavacanam / kvacit "nidāghaśītalahimakāloṣṇsukumāraśarīrāvayavā yoṣit" iti vākyārthe vaktavye "varavaṇinī" iti padābhidhānam / kvacidekasya vākyārthasya kiñcidviśeṣaniveśādanekairvākyārabhidhānamityevaṃrūpo vyāsaḥ / kvacidvahuvākyapratipādyasyaikavākyenābhidhānamityevaṃrūpaḥ samāsaśca, ityevamādīnāmanyairuktānāṃ na guṇatvamucitam, api tuvaicitryamātrāvahatvam / ---tena nārthaguṇāḥ pṛthak
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.