एवं मध्यमं व्याख्याय तमेवोपसंहरति---अत्रेति । अत्रैतस्मिन् केचित् कतिपये सादरास्तदाश्रयेण काव्यानि कुर्वन्ति । यस्मात् अरोचकिनः कमनीयवस्तुव्यसनिनः । कीदृशे चास्मिन्---छायावैचित्र्यरञ्जके कान्तिविचित्रभावाह्लादके । कथम्---विदग्धनेपथ्यविधौ भुजङ्गा इव, अग्राम्याकल्पकल्पने नागरा यथा । सो ऽपि छायावैचित्र्यरञ्जक एव । अत्र गुणोदाहरणानि परिमितत्वात्प्रदर्शितानि, प्रतिपदं पुनश्छायावैचित्र्यं सहृदयैः स्वयमेवानुसर्तव्यम् । अनुसरणदिक्प्रदर्शनं पुनः क्रियते । यथा---मातृगुप्तमायुराजमञ्जीरप्रभृतीनां सौकुमार्यवैचित्र्यसंवलितपरिस्पन्दस्यन्दीनि काव्यानि संभवन्ति । तत्र मध्यममार्गसंवलितं स्वरूपं विचारणीयम् । एवं सहजसौकुमार्यसुभगानि कालिदाससर्वसेनादीनां काव्यानि दृश्यन्ते । तत्र सुकुमारमार्गस्वरूपं चर्चनीयम् । तथैव च विचित्रवक्रत्वविजृम्भितं हर्षचरिते प्राचुर्येण भट्टबाणस्य विभाव्यते, भवभूतिराजशेखरविरचितेषु बन्धसौन्दर्यसुभगेषुमुक्तकेषु परिदृश्यते । तस्मात् सहृदयैः सर्वत्र सर्वमनुसर्तव्यम् । एवं मार्गत्रितयलक्षणं दिङ्मात्रमेव प्रदर्शितम्, न पुनः साकल्येन सत्कविकौशलप्राकाराणां केनचिदपि स्वरूपमभिधातुं पार्यते । मार्गेषु गुणानां समुदायधर्मता । यथा न केवलं शब्दादिधर्मत्वं तथा तल्लक्षणव्याख्यावसर एव प्रतिपादितम् । एवं प्रत्येकं प्रतिनियतगुणग्रामरमणीयं मार्गत्रितयं व्याख्याय साधारणगुणस्वरूपव्याख्यानार्थमाह--- आञ्जसेन स्वभावस्य महत्त्वं येन पोष्यते । प्रकारेण तदौचित्यमुचिताख्यानजीवितम्
evaṃ madhyamaṃ vyākhyāya tamevopasaṃharati---atreti / atraitasmin kecit katipaye sādarāstadāśrayeṇa kāvyāni kurvanti / yasmāt arocakinaḥ kamanīyavastuvyasaninaḥ / kīdṛśe cāsmin---chāyāvaicitryarañjake kāntivicitrabhāvāhlādake / katham---vidagdhanepathyavidhau bhujaṅgā iva, agrāmyākalpakalpane nāgarā yathā / so 'pi chāyāvaicitryarañjaka eva / atra guṇodāharaṇāni parimitatvātpradarśitāni, pratipadaṃ punaśchāyāvaicitryaṃ sahṛdayaiḥ svayamevānusartavyam / anusaraṇadikpradarśanaṃ punaḥ kriyate / yathā---mātṛguptamāyurājamañjīraprabhṛtīnāṃ saukumāryavaicitryasaṃvalitaparispandasyandīni kāvyāni saṃbhavanti / tatra madhyamamārgasaṃvalitaṃ svarūpaṃ vicāraṇīyam / evaṃ sahajasaukumāryasubhagāni kālidāsasarvasenādīnāṃ kāvyāni dṛśyante / tatra sukumāramārgasvarūpaṃ carcanīyam / tathaiva ca vicitravakratvavijṛmbhitaṃ harṣacarite prācuryeṇa bhaṭṭabāṇasya vibhāvyate, bhavabhūtirājaśekharaviraciteṣu bandhasaundaryasubhageṣumuktakeṣu paridṛśyate / tasmāt sahṛdayaiḥ sarvatra sarvamanusartavyam / evaṃ mārgatritayalakṣaṇaṃ diṅmātrameva pradarśitam, na punaḥ sākalyena satkavikauśalaprākārāṇāṃ kenacidapi svarūpamabhidhātuṃ pāryate / mārgeṣu guṇānāṃ samudāyadharmatā / yathā na kevalaṃ śabdādidharmatvaṃ tathā tallakṣaṇavyākhyāvasara eva pratipāditam / evaṃ pratyekaṃ pratiniyataguṇagrāmaramaṇīyaṃ mārgatritayaṃ vyākhyāya sādhāraṇaguṇasvarūpavyākhyānārthamāha--- āñjasena svabhāvasya mahattvaṃ yena poṣyate / prakāreṇa tadaucityamucitākhyānajīvitam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.