Library·Kuntaka: Vakroktijivita [Vjiv]·1
ग्रन्थारम्भे । अभिमतदेवतानमस्कारकरणं समाचारः, तस्मात्तदेव तावदुपक्रमते--- वन्दे कवीन्द्रवक्त्रेन्दुलास्यमन्दिरनर्तकीम् । देवीं सूक्तिपरिस्पन्दसुन्दराभिनयोज्ज्वलाम्
granthārambhe / abhimatadevatānamaskārakaraṇaṃ samācāraḥ, tasmāttadeva tāvadupakramate--- vande kavīndravaktrendulāsyamandiranartakīm / devīṃ sūktiparispandasundarābhinayojjvalām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यन्तरश्लोकः ।(?) लोकोत्तरचमत्कारकारिवैचित्र्यसिद्धये । काव्यस्यायमलङ्कारः को ऽप्यपूर्वो विधीयते
ityantaraślokaḥ /(?) lokottaracamatkārakārivaicitryasiddhaye / kāvyasyāyamalaṅkāraḥ ko 'pyapūrvo vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलङ्कारो विधीयते अलङ्कारणं क्रियते । कस्य---काव्यस्य । कवेः कर्म काव्यं तस्य । ननु च सन्ति चिरन्तनास्तदलङ्कारास्तत्किमर्थमित्याह---अपूर्वः, तद्व्यतिरिक्तार्थाभिधायी । तदपूर्वत्वं तदुत्कृष्टस्य तन्निकृष्टस्य च द्वयोरपि संभवतीत्याह---को ऽपि, अलौकिकः सातिशयः । सो ऽपि किमर्थमित्याह---लोकोत्तरमत्कारकारिवैचित्र्यसिद्धये असामान्याह्लादविधायिविचित्रभावसम्पत्तये । यद्यपि सन्ति शतशः काव्यालङ्कारास्तथापि न कुतश्चिदप्येवंविधवैचित्र्यसिद्धैः । अलङ्कार-शब्दः शरीरस्य शोभातिशयकारित्वान्मुख्यतया कटकादिषु वर्तते, तत्कारित्वसामान्यादुपचारादुपमादिषु, तद्वदेव च तत्सदृशेषु गुणेषु,४ तथैव च तदभिधायिनि ग्रन्थे । शब्दार्थयोरेकयोगक्षेमत्वादैक्येन व्यवहारः,यथा गौरिति शब्दः गौरित्यर्थ इति । तदयमर्थः---ग्रन्थस्या५ लङ्कार इत्यभिधानम्, उपमादिप्रमेयजातमभिधेयम्, उक्तरूपवैचित्र्यसिद्धिः प्रयोजनमिति । एवमलङ्कारस्यास्य प्रयोजनमस्तीति स्थापिते ऽपि तदलङ्कार्यस्य काव्यस्य प्रयोजनं विना सदपि तदपार्थकमित्याह--- धर्मादिसाधनोपायः सुकुमारक्रमोदितः । काव्यबन्धो ऽभिजातानां हृदयाह्लादकारकः
alaṅkāro vidhīyate alaṅkāraṇaṃ kriyate / kasya---kāvyasya / kaveḥ karma kāvyaṃ tasya / nanu ca santi cirantanāstadalaṅkārāstatkimarthamityāha---apūrvaḥ, tadvyatiriktārthābhidhāyī / tadapūrvatvaṃ tadutkṛṣṭasya tannikṛṣṭasya ca dvayorapi saṃbhavatītyāha---ko 'pi, alaukikaḥ sātiśayaḥ / so 'pi kimarthamityāha---lokottaramatkārakārivaicitryasiddhaye asāmānyāhlādavidhāyivicitrabhāvasampattaye / yadyapi santi śataśaḥ kāvyālaṅkārāstathāpi na kutaścidapyevaṃvidhavaicitryasiddhaiḥ / alaṅkāra-śabdaḥ śarīrasya śobhātiśayakāritvānmukhyatayā kaṭakādiṣu vartate, tatkāritvasāmānyādupacārādupamādiṣu, tadvadeva ca tatsadṛśeṣu guṇeṣu,4 tathaiva ca tadabhidhāyini granthe / śabdārthayorekayogakṣematvādaikyena vyavahāraḥ,yathā gauriti śabdaḥ gaurityartha iti / tadayamarthaḥ---granthasyā5 laṅkāra ityabhidhānam, upamādiprameyajātamabhidheyam, uktarūpavaicitryasiddhiḥ prayojanamiti / evamalaṅkārasyāsya prayojanamastīti sthāpite 'pi tadalaṅkāryasya kāvyasya prayojanaṃ vinā sadapi tadapārthakamityāha--- dharmādisādhanopāyaḥ sukumārakramoditaḥ / kāvyabandho 'bhijātānāṃ hṛdayāhlādakārakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयाह्लादकारकश्चित्तानन्दजनकः काव्यबन्धः सर्गबन्धादिर्भवतीति संबन्धः । कस्येत्याकाङ्क्षायामाह---अभिजातानाम् । अभिजाताः खलु राजपुत्रादयो धर्माद्युपेयार्थिनो विजिगीषवः क्लेशभीरवश्च, सुकुमाराशयत्वात्तेषाम् । तथा सत्यपि तदाह्लादकत्वे काव्यबन्धस्य क्रीडनकादिप्रख्यता प्राप्नोतीत्यभिधत्ते६---धर्मादिसाघनोपायः । धर्मादेरुपेयस्य७ चतुर्वर्गस्य साधने संपादने तदुपदेखरूपत्वादुपायस्तत्प्राप्तिनिमित्तम् । तथाविध८ पुरुषार्थोपदेशपरैरपरैरपि शास्त्रैः किमपराद्धमित्यभिधीयते---सुकुमारक्रमोदितः । सुकुमारः सुन्दरः हृदयहारी९ क्रमः परिपाटीविन्यासस्तेनोदितः कथितः सन् । अभिजातानामाह्लादकत्वे सति प्रवर्तकत्वात्काव्यबन्धो धर्मादिप्राप्त्युपायातां प्रतिपद्यते । शास्त्रेषु पुनः कठोरक्रमाभिहीतत्वाद् धर्माद्युपदेशो दुरवगाहः । तथाविधे विषये विद्यमानो ऽप्यकिञ्चित्कर एव । राजपुत्राः खलु समासादितस्वविभवाः समस्तजगतीव्यवस्थाकारितां प्रतिपद्यमानाः श्लाघ्योपदेश१०शून्यतया स्वतन्त्राः सन्तः समुचितसकलव्यवहारोच्छेदं प्रवर्तयितुं प्रभवन्तीत्येतदर्थमेव११ तद्व्युत्पत्तये व्यतीतसच्चरितराजचरितं तन्निदर्शनाय निबघ्नन्ति कवयः । तदेवं शास्त्रातिरिक्तमस्त्येव१२ प्रगुणं प्रयोजनं काव्यबन्धस्य । मुख्यं पुरुषार्थसिद्धिलक्षणं प्रयोजनमास्तां तावत् अन्यदपि लोकयात्राप्रवर्तननिमित्तं भृत्यसुहृत्स्वाम्यादिसमावर्जनमनेन विना सम्यङ् न संभवतीत्याह--- व्यवहारपरिस्पन्दसौन्दर्यं व्यवहारिभिः । सत्काव्याधिगमादेव नूतनौचित्यमाप्यते
hṛdayāhlādakārakaścittānandajanakaḥ kāvyabandhaḥ sargabandhādirbhavatīti saṃbandhaḥ / kasyetyākāṅkṣāyāmāha---abhijātānām / abhijātāḥ khalu rājaputrādayo dharmādyupeyārthino vijigīṣavaḥ kleśabhīravaśca, sukumārāśayatvātteṣām / tathā satyapi tadāhlādakatve kāvyabandhasya krīḍanakādiprakhyatā prāpnotītyabhidhatte6---dharmādisāghanopāyaḥ / dharmāderupeyasya7 caturvargasya sādhane saṃpādane tadupadekharūpatvādupāyastatprāptinimittam / tathāvidha8 puruṣārthopadeśaparairaparairapi śāstraiḥ kimaparāddhamityabhidhīyate---sukumārakramoditaḥ / sukumāraḥ sundaraḥ hṛdayahārī9 kramaḥ paripāṭīvinyāsastenoditaḥ kathitaḥ san / abhijātānāmāhlādakatve sati pravartakatvātkāvyabandho dharmādiprāptyupāyātāṃ pratipadyate / śāstreṣu punaḥ kaṭhorakramābhihītatvād dharmādyupadeśo duravagāhaḥ / tathāvidhe viṣaye vidyamāno 'pyakiñcitkara eva / rājaputrāḥ khalu samāsāditasvavibhavāḥ samastajagatīvyavasthākāritāṃ pratipadyamānāḥ ślāghyopadeśa10śūnyatayā svatantrāḥ santaḥ samucitasakalavyavahārocchedaṃ pravartayituṃ prabhavantītyetadarthameva11 tadvyutpattaye vyatītasaccaritarājacaritaṃ tannidarśanāya nibaghnanti kavayaḥ / tadevaṃ śāstrātiriktamastyeva12 praguṇaṃ prayojanaṃ kāvyabandhasya / mukhyaṃ puruṣārthasiddhilakṣaṇaṃ prayojanamāstāṃ tāvat anyadapi lokayātrāpravartananimittaṃ bhṛtyasuhṛtsvāmyādisamāvarjanamanena vinā samyaṅ na saṃbhavatītyāha--- vyavahāraparispandasaundaryaṃ vyavahāribhiḥ / satkāvyādhigamādeva nūtanaucityamāpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहारो लोकवृत्तं तस्य परिस्पन्दो व्यापारः क्रियाक्रमलक्षणस्तस्य सौन्दर्यं रामणीयकं तद्व्यवहारिभिर्व्यवहर्तृभिः सत्काव्याधिगमादेव कमनीयकाव्यपरिज्ञानादेव नान्यस्माद् आप्यते लभ्यत इत्यर्थः । कीदृशं तत्सौन्दर्यम्---नूतनौचित्यम् । नूतनमभिनवमलौकिकमौचित्यमुचितभावो यस्य । तदिदमुक्तं भवति---महतां हि राजादीनां व्यवहारे वर्ण्यमाने तदङ्गभूताः सर्वे मुख्यमात्यप्रभृतयः समुचितप्रातिस्विककर्तव्यव्यवहारनिपुणतया निबध्यमानाः सकलव्यवहारिवृत्तोपदेशतामापद्यन्ते । ततः सर्वः क्वचित्कमनीयकाव्ये कृतश्रमः समासादितव्यवहारपरिस्पन्दसौन्दर्यातिशयः श्लाघनीयफलभाग् भवतीति । यो ऽसौ चतुर्वर्गलक्षणः पुरुषार्थस्तदुपार्जनविषयव्युत्पत्तिकारणतया काव्यस्य पारंपर्येण प्रयोजनमित्याम्नातः, सो ऽपि समयान्तरभावितया तदुपभोगस्य तत्फलभूताह्लादकारित्वेन तत्कालमेव पर्यवस्यति । ततस्तदतिरिक्तं किमपि सहृदयहृदयसंवादसुभगं तदात्वरमणीयं प्रयोजनान्तरमभिधातुमाह--- चतुर्वर्गफलास्वादमप्यतिक्रम्य तद्विदाम् । काव्यामृतरसेनान्तश्चमत्कारो वितन्यते
vyavahāro lokavṛttaṃ tasya parispando vyāpāraḥ kriyākramalakṣaṇastasya saundaryaṃ rāmaṇīyakaṃ tadvyavahāribhirvyavahartṛbhiḥ satkāvyādhigamādeva kamanīyakāvyaparijñānādeva nānyasmād āpyate labhyata ityarthaḥ / kīdṛśaṃ tatsaundaryam---nūtanaucityam / nūtanamabhinavamalaukikamaucityamucitabhāvo yasya / tadidamuktaṃ bhavati---mahatāṃ hi rājādīnāṃ vyavahāre varṇyamāne tadaṅgabhūtāḥ sarve mukhyamātyaprabhṛtayaḥ samucitaprātisvikakartavyavyavahāranipuṇatayā nibadhyamānāḥ sakalavyavahārivṛttopadeśatāmāpadyante / tataḥ sarvaḥ kvacitkamanīyakāvye kṛtaśramaḥ samāsāditavyavahāraparispandasaundaryātiśayaḥ ślāghanīyaphalabhāg bhavatīti / yo 'sau caturvargalakṣaṇaḥ puruṣārthastadupārjanaviṣayavyutpattikāraṇatayā kāvyasya pāraṃparyeṇa prayojanamityāmnātaḥ, so 'pi samayāntarabhāvitayā tadupabhogasya tatphalabhūtāhlādakāritvena tatkālameva paryavasyati / tatastadatiriktaṃ kimapi sahṛdayahṛdayasaṃvādasubhagaṃ tadātvaramaṇīyaṃ prayojanāntaramabhidhātumāha--- caturvargaphalāsvādamapyatikramya tadvidām / kāvyāmṛtarasenāntaścamatkāro vitanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यन्तरश्लोकौ । अलङ्कृतिरलङ्कार्यमपोद्धृत्य विवेच्यते । तदुपायतया तत्त्वं सालङ्कारस्य काव्यता
ityantaraślokau / alaṅkṛtiralaṅkāryamapoddhṛtya vivecyate / tadupāyatayā tattvaṃ sālaṅkārasya kāvyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलङ्कृतिरलङ्करणम् अलङ्क्रियते ययेति विगृह्य । सा विवेच्यते विचार्यते । यच्चालङ्कार्यमलङ्करणीयं वाचकरूपं वाच्यरूपं च तदपि विवेच्यते । तयोः सामान्यविशेषलक्षणद्वारेण स्वरूपनिरूपणं क्रियते । कथम्---अपोद्धृत्य । निष्कृष्य पृथक् पृथगवस्थाप्य, यत्र समुदायरूपे तयोरन्तर्भावस्तस्माद्विभज्य । केन हेतुना---तदुपायतया । तदिति काव्यं परामृश्यते । तस्योपायस्तदुपायस्तस्य भावस्तदुपायता तया हेतुभूतया । यस्मादेवंविधो१८ विवेकः काव्यव्युत्पत्त्युपायतां प्रतिपद्यते । दृश्यते च समुदायन्तः पातिनामस्त्यभूतानामपि व्युत्पत्तिनिमित्तमपोद्धृत्य विवेचनम् । यथा---पदान्तर्भूतयोः प्रकृतिप्रत्यययोर्वाक्यान्तर्भूतानां पदानां चेति । यद्येवमसत्यभूतो ऽप्यपोद्धारस्तदुपायता क्रियते तत् किं पुनः सत्यमित्याह---तत्त्वं सालङ्कारस्य काव्यता । तदयमत्र१९ परमार्थः---सालङ्कारस्यालङ्करणसहितस्य सकलस्य निरस्तावयवस्य सतः समुदायस्य काव्यता कविकर्मत्वम् । तेनालङ्कृतस्य काव्यत्वमिति स्थितम्,२० न पुनः काव्यस्यालङ्कारयोग इति । सालङ्कारस्य काव्यतेति संमुग्धतया किञ्चित् काव्यस्वरूपं सूत्रितम्२१ निपुणं पुनर्न निश्चितम् । किंलक्षणं वस्तु काव्यव्यपदेशभाग् भवतीत्याह--- शब्दार्थौ सहितौ वक्रकविव्यापारशालिनि । बन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाह्लादकारिणि
alaṅkṛtiralaṅkaraṇam alaṅkriyate yayeti vigṛhya / sā vivecyate vicāryate / yaccālaṅkāryamalaṅkaraṇīyaṃ vācakarūpaṃ vācyarūpaṃ ca tadapi vivecyate / tayoḥ sāmānyaviśeṣalakṣaṇadvāreṇa svarūpanirūpaṇaṃ kriyate / katham---apoddhṛtya / niṣkṛṣya pṛthak pṛthagavasthāpya, yatra samudāyarūpe tayorantarbhāvastasmādvibhajya / kena hetunā---tadupāyatayā / taditi kāvyaṃ parāmṛśyate / tasyopāyastadupāyastasya bhāvastadupāyatā tayā hetubhūtayā / yasmādevaṃvidho18 vivekaḥ kāvyavyutpattyupāyatāṃ pratipadyate / dṛśyate ca samudāyantaḥ pātināmastyabhūtānāmapi vyutpattinimittamapoddhṛtya vivecanam / yathā---padāntarbhūtayoḥ prakṛtipratyayayorvākyāntarbhūtānāṃ padānāṃ ceti / yadyevamasatyabhūto 'pyapoddhārastadupāyatā kriyate tat kiṃ punaḥ satyamityāha---tattvaṃ sālaṅkārasya kāvyatā / tadayamatra19 paramārthaḥ---sālaṅkārasyālaṅkaraṇasahitasya sakalasya nirastāvayavasya sataḥ samudāyasya kāvyatā kavikarmatvam / tenālaṅkṛtasya kāvyatvamiti sthitam,20 na punaḥ kāvyasyālaṅkārayoga iti / sālaṅkārasya kāvyateti saṃmugdhatayā kiñcit kāvyasvarūpaṃ sūtritam21 nipuṇaṃ punarna niścitam / kiṃlakṣaṇaṃ vastu kāvyavyapadeśabhāg bhavatītyāha--- śabdārthau sahitau vakrakavivyāpāraśālini / bandhe vyavasthitau kāvyaṃ tadvidāhlādakāriṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दयितसङ्गमस्तामभूषयदिति वक्तव्ये कीदृशो मदः, दयतसड्गमो भूषा यस्येति दयितसङ्गमशब्दस्य प्राधान्येनाभिमतस्य समासवृत्तावन्तर्भूतत्वाद् गुणीभावो न तद्विदाह्लादकारी । दीपकालङ्कारस्य च काव्यशोभाकारित्वेनोपनिबद्धस्य निर्वहणावसरे त्रुटितप्रायत्वात् प्रक्रमभङ्गविहितं सहसहृदयवैरस्यमनिवार्यम् । "दयितसङ्गतिरेनम्ऽ इति पाठान्तरं सुलभमेव । द्वयोरप्येतयोरुदाहरणयोः प्राधान्येन प्रत्येकमेकतरस्य साहित्यविरहो व्याख्यातः । परमार्थतः पुनरुभयोरप्येकतरस्य साहित्यविरहो ऽन्यतरस्यापि पर्यवस्यति । तथा चार्थः समर्थवाचकासद्भावे स्वात्मना स्फुरन्नपि मृतकल्प एवावतिष्ठते । शब्दो ऽपि वाक्योपयोगिवाच्यासंभवेवाच्यान्तरवाचकः सन् वाक्यस्य व्याधिभूतः प्रतिभातीत्यलमतिप्रसङ्गेन । प्रकृतं तु । कीदृशै बन्धे---वक्रकविव्यापारशालिनि । वक्रो यो ऽसौ शास्त्रादिप्रसिद्धशब्दार्थोपनिबन्धव्यतिरेकी षट्प्रकारवक्रताविशिष्टः कविव्यापारस्तत्क्रियाक्रमस्तेन शालते श्लाघते यस्तस्मिन् । एवमपि कष्टकल्पनोपहते ऽपि प्रसिद्धव्यतिरेकित्वमस्तीत्याह---तद्वदाह्लादिकारिणि । तदिति काव्यपरामर्शः तद्विदन्तीति तद्विदस्तज्ज्ञास्तेषामाह्लादमानन्दं करोति यस्यस्मिन् तद्विदाह्लादकारिणि बन्धे व्यवस्थितौ । वक्रता५२ प्रकारांस्तद्विदाह्लादकारित्वं च प्रत्येकं यथावसरमेवोदाहरिष्यति५३ । एवं काव्यस्य सामान्यलक्षणे विहिते विशेषलक्षणमुपक्रमते । तत्र शब्दार्थयोस्तावत्स्वरूपं निरूपयति--- वाच्योर्ऽथो वाचकः शब्दः प्रसिद्धमिति यद्यपि । तथापि काव्यमार्गे ऽस्मिन् परमार्थो ऽयमेतयोः
dayitasaṅgamastāmabhūṣayaditi vaktavye kīdṛśo madaḥ, dayatasaḍgamo bhūṣā yasyeti dayitasaṅgamaśabdasya prādhānyenābhimatasya samāsavṛttāvantarbhūtatvād guṇībhāvo na tadvidāhlādakārī / dīpakālaṅkārasya ca kāvyaśobhākāritvenopanibaddhasya nirvahaṇāvasare truṭitaprāyatvāt prakramabhaṅgavihitaṃ sahasahṛdayavairasyamanivāryam / "dayitasaṅgatirenam' iti pāṭhāntaraṃ sulabhameva / dvayorapyetayorudāharaṇayoḥ prādhānyena pratyekamekatarasya sāhityaviraho vyākhyātaḥ / paramārthataḥ punarubhayorapyekatarasya sāhityaviraho 'nyatarasyāpi paryavasyati / tathā cārthaḥ samarthavācakāsadbhāve svātmanā sphurannapi mṛtakalpa evāvatiṣṭhate / śabdo 'pi vākyopayogivācyāsaṃbhavevācyāntaravācakaḥ san vākyasya vyādhibhūtaḥ pratibhātītyalamatiprasaṅgena / prakṛtaṃ tu / kīdṛśai bandhe---vakrakavivyāpāraśālini / vakro yo 'sau śāstrādiprasiddhaśabdārthopanibandhavyatirekī ṣaṭprakāravakratāviśiṣṭaḥ kavivyāpārastatkriyākramastena śālate ślāghate yastasmin / evamapi kaṣṭakalpanopahate 'pi prasiddhavyatirekitvamastītyāha---tadvadāhlādikāriṇi / taditi kāvyaparāmarśaḥ tadvidantīti tadvidastajjñāsteṣāmāhlādamānandaṃ karoti yasyasmin tadvidāhlādakāriṇi bandhe vyavasthitau / vakratā52 prakārāṃstadvidāhlādakāritvaṃ ca pratyekaṃ yathāvasaramevodāhariṣyati53 / evaṃ kāvyasya sāmānyalakṣaṇe vihite viśeṣalakṣaṇamupakramate / tatra śabdārthayostāvatsvarūpaṃ nirūpayati--- vācyor'tho vācakaḥ śabdaḥ prasiddhamiti yadyapi / tathāpi kāvyamārge 'smin paramārtho 'yametayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति एवंविधं वस्तु प्रसिद्धं प्रतीतम्---यो वाचकः प्रत्यायकः५४ स शब्दः, यो वाच्यश्चाभिधेयः सोर्ऽथ इति । ननु च द्योतकव्यञ्जकावपि शब्दौ संभवतः, तदसंग्रहान्नाव्याप्तिः, यस्मादर्थप्रतीतिकारित्वसामान्यादुपचारात्तावपि वाचकावेव । एवं द्योत्यव्यङ्ग्ययोरप्यर्थयोः५५ प्रत्येयत्वसामान्यादुपचाराद्वाच्यत्वमेव । तस्माद् वाचकत्वं वाच्यत्वं च शब्दार्थयोर्लोके सुप्रसिद्धं यद्यपि लक्षणम्, तथाप्यस्मिन् अलौकिके काव्यमार्गे कविकर्मवर्त्मनि अयमेतयोर्वक्ष्यमाणः५६ परमार्थः किमप्यपूर्वं तत्त्वमित्यर्थः । कीदृशमित्याह--- शब्दो विवक्षतार्थैकवाचको ऽन्येषु सत्स्वपि । अर्थः सहृदयाह्लादकारिस्वस्पन्दसुन्दरः
iti evaṃvidhaṃ vastu prasiddhaṃ pratītam---yo vācakaḥ pratyāyakaḥ54 sa śabdaḥ, yo vācyaścābhidheyaḥ sor'tha iti / nanu ca dyotakavyañjakāvapi śabdau saṃbhavataḥ, tadasaṃgrahānnāvyāptiḥ, yasmādarthapratītikāritvasāmānyādupacārāttāvapi vācakāveva / evaṃ dyotyavyaṅgyayorapyarthayoḥ55 pratyeyatvasāmānyādupacārādvācyatvameva / tasmād vācakatvaṃ vācyatvaṃ ca śabdārthayorloke suprasiddhaṃ yadyapi lakṣaṇam, tathāpyasmin alaukike kāvyamārge kavikarmavartmani ayametayorvakṣyamāṇaḥ56 paramārthaḥ kimapyapūrvaṃ tattvamityarthaḥ / kīdṛśamityāha--- śabdo vivakṣatārthaikavācako 'nyeṣu satsvapi / arthaḥ sahṛdayāhlādakārisvaspandasundaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रासकृत्प्रतिक्षणं कियदद्य गन्तव्यमित्यभिधानलक्षणः परिस्पन्दो न स्वभावमहत्तामुन्मीलयति, न च रसपरिपोषाङ्गतां प्रतिपद्यते । यस्मात्सीतायाः सहजेन केनाप्यौचित्येन गन्तुमध्यवसितायाः सौकुमार्यादेवंविधं वस्तु हृदये परिस्फुरदपि वचनमारोहतीति सहृदयैः संभावयितुंन पार्यते । न च प्रतिक्षणमभिधीयमानमपि राघवाश्रुप्रथमावतारस्य सम्यक् सङ्गतिं भजते, सकृदाकर्णनादेव तस्योपपत्तेः । एतच्चात्यन्तरमणीयमपि मनाङ्मात्रचलितावधानत्वेन कवेः कदर्थितम् । तस्माद् "अवशम्ऽ इत्यत्र पाठः कर्तव्यः । तदेवंविधं विशिष्टमेव शब्दार्थयोर्लक्षणमुपादेयम् । तेन नेयार्थापार्थादयो दूरोत्सारितत्वात्पृथङ्न वक्तव्याः । एवं शब्दार्थयोः प्रसिद्धस्वरूपातिरिक्तमन्यदेव रूपान्तरमभिधाय न तावन्मात्रमेव काव्योपयोगि, किन्तु वैचित्र्यान्तरविशिष्टमित्याह--- अभावेतावलङ्कार्यौ तयोः पुनरलङ्कृतिः । वक्रोक्तिरेव वैदग्ध्यभङ्गीभणितिरुच्यते
atrāsakṛtpratikṣaṇaṃ kiyadadya gantavyamityabhidhānalakṣaṇaḥ parispando na svabhāvamahattāmunmīlayati, na ca rasaparipoṣāṅgatāṃ pratipadyate / yasmātsītāyāḥ sahajena kenāpyaucityena gantumadhyavasitāyāḥ saukumāryādevaṃvidhaṃ vastu hṛdaye parisphuradapi vacanamārohatīti sahṛdayaiḥ saṃbhāvayituṃna pāryate / na ca pratikṣaṇamabhidhīyamānamapi rāghavāśruprathamāvatārasya samyak saṅgatiṃ bhajate, sakṛdākarṇanādeva tasyopapatteḥ / etaccātyantaramaṇīyamapi manāṅmātracalitāvadhānatvena kaveḥ kadarthitam / tasmād "avaśam' ityatra pāṭhaḥ kartavyaḥ / tadevaṃvidhaṃ viśiṣṭameva śabdārthayorlakṣaṇamupādeyam / tena neyārthāpārthādayo dūrotsāritatvātpṛthaṅna vaktavyāḥ / evaṃ śabdārthayoḥ prasiddhasvarūpātiriktamanyadeva rūpāntaramabhidhāya na tāvanmātrameva kāvyopayogi, kintu vaicitryāntaraviśiṣṭamityāha--- abhāvetāvalaṅkāryau tayoḥ punaralaṅkṛtiḥ / vakroktireva vaidagdhyabhaṅgībhaṇitirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभौ द्वावप्येतौ शब्दार्थावलङ्कार्यावलङ्करणीयौ केनापि शोभातिशयकारिणालङ्करणेन योजनीयौ । किं तत्तयोरलङ्करणमित्यभिधीयते---तयोः पुनरलङ्कृतिः । तयोर्द्वित्वसंख्याविशिष्टयोरप्यलङ्कृतिः पुनरेकैव, यया द्वावप्यलङ्क्रियते । कासौ---वक्रोक्तिरेव । वक्रोक्तिः प्रसिद्धाभिधानव्यतिरेकिणी विचित्रैवाभिधा । कीदृशी---वैदग्ध्यभङ्गीभणितिः । वैदग्ध्यं विदग्धभावः कविकर्मकौशलं तस्य भङ्गी विच्छित्तिः, तया भणितिः विचित्रैवाभिधा वक्रोक्तिरित्युच्यते । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यत् शब्दार्थौ पृथगवस्थितौ न८१ केनापि व्यतिरिक्तेनालङ्करणेन योज्येते, किन्तु वक्रतावैचित्र्ययोगितयाभिधानमात्र८२ मवानयोरलङ्कारः, तस्यैव शोभातिशयकारित्वात् । एतच्च वक्रताव्याख्यानावसर एवोदाहरिष्यते । ननु च किमिदं प्रसिद्धार्थविरुद्धं प्रतिज्ञायते यद्वक्रोक्तिरेवालङ्कारो नान्यः कश्चिदिति, यतश्चिरन्तनैरपरं स्वभावोक्तिलक्षणमलङ्करणमाम्नातं तच्चातीवरमणीयमित्यसहमानस्तदेव निराकर्तुमाह--- अलङ्कारकृतां येषां स्वभावोक्तिरलङ्कृतिः । अलङ्कार्यतया तेषां किमन्यदवतिष्ठते
ubhau dvāvapyetau śabdārthāvalaṅkāryāvalaṅkaraṇīyau kenāpi śobhātiśayakāriṇālaṅkaraṇena yojanīyau / kiṃ tattayoralaṅkaraṇamityabhidhīyate---tayoḥ punaralaṅkṛtiḥ / tayordvitvasaṃkhyāviśiṣṭayorapyalaṅkṛtiḥ punarekaiva, yayā dvāvapyalaṅkriyate / kāsau---vakroktireva / vakroktiḥ prasiddhābhidhānavyatirekiṇī vicitraivābhidhā / kīdṛśī---vaidagdhyabhaṅgībhaṇitiḥ / vaidagdhyaṃ vidagdhabhāvaḥ kavikarmakauśalaṃ tasya bhaṅgī vicchittiḥ, tayā bhaṇitiḥ vicitraivābhidhā vakroktirityucyate / tadidamatra tātparyam---yat śabdārthau pṛthagavasthitau na81 kenāpi vyatiriktenālaṅkaraṇena yojyete, kintu vakratāvaicitryayogitayābhidhānamātra82 mavānayoralaṅkāraḥ, tasyaiva śobhātiśayakāritvāt / etacca vakratāvyākhyānāvasara evodāhariṣyate / nanu ca kimidaṃ prasiddhārthaviruddhaṃ pratijñāyate yadvakroktirevālaṅkāro nānyaḥ kaściditi, yataścirantanairaparaṃ svabhāvoktilakṣaṇamalaṅkaraṇamāmnātaṃ taccātīvaramaṇīyamityasahamānastadeva nirākartumāha--- alaṅkārakṛtāṃ yeṣāṃ svabhāvoktiralaṅkṛtiḥ / alaṅkāryatayā teṣāṃ kimanyadavatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदेव प्रकारान्तरेण विकल्पयितुमाह--- स्वभावव्यतिरेकेण वक्तुमेव न युज्यते । वस्तु तद्रहितं यस्मान्निरुपाख्यं प्रसज्यते
etadeva prakārāntareṇa vikalpayitumāha--- svabhāvavyatirekeṇa vaktumeva na yujyate / vastu tadrahitaṃ yasmānnirupākhyaṃ prasajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावव्यतिरेकेण स्वपरिस्पन्दं विना निःस्वभावं वक्तुमभिधातुमेव न युज्यते न शक्यते । वस्तु वाच्यलक्षणम् । कुतः---तद्रहितं तेन स्वभावेन रहितं वर्जितं यस्मान्निरुपाख्यं प्रसज्यते । उपाख्याया निष्क्रान्तं निरुपाख्यम् । उपाख्या शब्दः, तस्यागोचरभूतमभिधानायोग्यमेव संपद्यते । यस्मात् स्वभावशब्दस्येदृशी व्युत्पत्तिः---भवतो ऽस्मादभिधानप्रत्ययाविति भावः, स्वस्यात्मनो भावः स्वभावः । तेन स एव यस्य कस्यचित्पदार्थस्य प्रख्योपाख्यावतारनिबन्धनम्, तेन वर्जितमसत्कल्पं वस्तु शशविषाणप्रायं शब्दज्ञानागोचरतां प्रतिपद्यते । स्वभावयुक्तमेव सर्वथाभिधेयपदवीमवतरतीति शाकटिकवाक्यानामपि सालङ्कारता प्राप्नोति, स्वभावोक्तियुक्तत्वेन । एतदेव युक्त्यन्तरेण विकल्पयति--- शरीरं चेदलङ्कारः किमलङ्कुरुते ऽपरम् । आत्मैव नात्मनः स्कन्धं क्वचिदप्यधिरोहति
svabhāvavyatirekeṇa svaparispandaṃ vinā niḥsvabhāvaṃ vaktumabhidhātumeva na yujyate na śakyate / vastu vācyalakṣaṇam / kutaḥ---tadrahitaṃ tena svabhāvena rahitaṃ varjitaṃ yasmānnirupākhyaṃ prasajyate / upākhyāyā niṣkrāntaṃ nirupākhyam / upākhyā śabdaḥ, tasyāgocarabhūtamabhidhānāyogyameva saṃpadyate / yasmāt svabhāvaśabdasyedṛśī vyutpattiḥ---bhavato 'smādabhidhānapratyayāviti bhāvaḥ, svasyātmano bhāvaḥ svabhāvaḥ / tena sa eva yasya kasyacitpadārthasya prakhyopākhyāvatāranibandhanam, tena varjitamasatkalpaṃ vastu śaśaviṣāṇaprāyaṃ śabdajñānāgocaratāṃ pratipadyate / svabhāvayuktameva sarvathābhidheyapadavīmavataratīti śākaṭikavākyānāmapi sālaṅkāratā prāpnoti, svabhāvoktiyuktatvena / etadeva yuktyantareṇa vikalpayati--- śarīraṃ cedalaṅkāraḥ kimalaṅkurute 'param / ātmaiva nātmanaḥ skandhaṃ kvacidapyadhirohati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य कस्यचिद्वर्ण्यमानस्य वस्तुनो वर्णनीयत्वेन स्वभाव एव वर्ण्यशरीरम् । स एव चेदलङ्कारो यदि विभूषणं तत्किमपरं तद्व्यतिरिक्तं विद्यते यदलङ्कुरुते विभूषयति । स्वात्मानमेवालङ्करोतीति चेत्तदयुक्तम् अनुपपत्तेः । यस्मादात्मैव नात्मनः स्कन्धं क्वचिदप्यधिरोहति, शरीरमेव शरीरस्य न कुत्रचिदप्यसमधिरोहतीत्यर्थः, स्वत्मनि क्रियाविरोधात् । अन्यच्चाभ्युपगम्यापि ब्रूमः--- भूषणत्वे स्वभावस्य विहिते भूषणान्तरे । भेदावबोधः प्रकटस्तयोरप्रकटो ऽथवा
yasya kasyacidvarṇyamānasya vastuno varṇanīyatvena svabhāva eva varṇyaśarīram / sa eva cedalaṅkāro yadi vibhūṣaṇaṃ tatkimaparaṃ tadvyatiriktaṃ vidyate yadalaṅkurute vibhūṣayati / svātmānamevālaṅkarotīti cettadayuktam anupapatteḥ / yasmādātmaiva nātmanaḥ skandhaṃ kvacidapyadhirohati, śarīrameva śarīrasya na kutracidapyasamadhirohatītyarthaḥ, svatmani kriyāvirodhāt / anyaccābhyupagamyāpi brūmaḥ--- bhūṣaṇatve svabhāvasya vihite bhūṣaṇāntare / bhedāvabodhaḥ prakaṭastayoraprakaṭo 'thavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टे सर्वत्र संसृष्टिरस्पष्टे संकरस्ततः । अलङ्कारान्तराणां च विषयो नावशिष्यते
spaṣṭe sarvatra saṃsṛṣṭiraspaṣṭe saṃkarastataḥ / alaṅkārāntarāṇāṃ ca viṣayo nāvaśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूषणत्वे स्वभावस्य अलङ्कारत्वे परिस्पन्दस्य८३ यदा भूषणान्तरमलङ्कारान्तरं विधीयते तदा विहिते कृते, तस्मिन् सति, द्वयी गतिः संभवति । कासौ---तयोः स्वभावोक्त्यलङ्कारान्तरयोः भेदावबोधो भिन्नत्वप्रतिभासः प्रकटः सुस्पष्टः कदाचिदप्रकटश्चापरिस्फुटो वेति । तदा स्पष्टे प्रकटे तस्मिन् सर्वत्र सर्वस्मिन् कविवाक्ये संसृष्टिरेवैकालङ्कृतिः प्राप्नोति । अस्पष्टे तस्मिन्नप्रकटे सर्वत्रैवैकः संकरो ऽलङ्कारः प्राप्नोति । ततः को दोषः स्यादित्याह---अलङ्कारान्तराणां च विषयो नावशिष्यते । अन्येषामलङ्काराणामुपमादीनां विषयो गोचरो न कश्चिदप्यवशिष्यते, निर्विषयत्वमेवायातीत्यर्थः । ततस्तेषां लक्षणकरणवैयर्थ्यप्रसङ्गः । यदि च८४ तावेव संसृष्टिसंकरौ तेषां विषयत्वेन कल्प्येते तदपि न किञ्चित्, तैरेवालङ्कारकारै८५ स्तस्यार्थस्यानङ्गीकृतत्वात् । इत्यनेनाकाशचर्वणप्रतिमेनालमलीकनिबन्धनेन । प्रकृतमनुसरामः । सर्वथा यस्य कस्यचित् पदार्थजातस्य कविव्यापारिविषयत्वेन वर्णनापदवीमवतरतः स्वभाव एव सहृदयाह्लादकारी काव्यशरीरत्वेन वर्णनीयतां प्रतिपद्यते । स एव च यथायोगं शोभातिशयकारिणा येन केनचिदलङ्कारेण योजयितव्यः । तदिदमुक्तम्---"अर्थः सहृदयाह्लादकारिस्वस्पन्दसुन्दरःऽ (१ ।९) इति । "उभावेतावलङ्कार्यौऽ (१ ।१०) इति च । एवं शब्दार्थयोः परमार्थमभिधाय "शब्दार्थौऽ इति (१ ।७) काव्यलक्षणवाक्ये पदमेकं व्याख्यातम् । इदानी "सहितौऽ इति (१ ।७) व्याख्यातुं साहित्यमेतयोः पर्यालोच्यते--- शब्दार्थौ सहितावेव प्रतीतौ स्फुरतः सदा । सहिताविति तावेव सिमपूर्वं विधीयते
bhūṣaṇatve svabhāvasya alaṅkāratve parispandasya83 yadā bhūṣaṇāntaramalaṅkārāntaraṃ vidhīyate tadā vihite kṛte, tasmin sati, dvayī gatiḥ saṃbhavati / kāsau---tayoḥ svabhāvoktyalaṅkārāntarayoḥ bhedāvabodho bhinnatvapratibhāsaḥ prakaṭaḥ suspaṣṭaḥ kadācidaprakaṭaścāparisphuṭo veti / tadā spaṣṭe prakaṭe tasmin sarvatra sarvasmin kavivākye saṃsṛṣṭirevaikālaṅkṛtiḥ prāpnoti / aspaṣṭe tasminnaprakaṭe sarvatraivaikaḥ saṃkaro 'laṅkāraḥ prāpnoti / tataḥ ko doṣaḥ syādityāha---alaṅkārāntarāṇāṃ ca viṣayo nāvaśiṣyate / anyeṣāmalaṅkārāṇāmupamādīnāṃ viṣayo gocaro na kaścidapyavaśiṣyate, nirviṣayatvamevāyātītyarthaḥ / tatasteṣāṃ lakṣaṇakaraṇavaiyarthyaprasaṅgaḥ / yadi ca84 tāveva saṃsṛṣṭisaṃkarau teṣāṃ viṣayatvena kalpyete tadapi na kiñcit, tairevālaṅkārakārai85 stasyārthasyānaṅgīkṛtatvāt / ityanenākāśacarvaṇapratimenālamalīkanibandhanena / prakṛtamanusarāmaḥ / sarvathā yasya kasyacit padārthajātasya kavivyāpāriviṣayatvena varṇanāpadavīmavatarataḥ svabhāva eva sahṛdayāhlādakārī kāvyaśarīratvena varṇanīyatāṃ pratipadyate / sa eva ca yathāyogaṃ śobhātiśayakāriṇā yena kenacidalaṅkāreṇa yojayitavyaḥ / tadidamuktam---"arthaḥ sahṛdayāhlādakārisvaspandasundaraḥ' (1 /9) iti / "ubhāvetāvalaṅkāryau' (1 /10) iti ca / evaṃ śabdārthayoḥ paramārthamabhidhāya "śabdārthau' iti (1 /7) kāvyalakṣaṇavākye padamekaṃ vyākhyātam / idānī "sahitau' iti (1 /7) vyākhyātuṃ sāhityametayoḥ paryālocyate--- śabdārthau sahitāveva pratītau sphurataḥ sadā / sahitāviti tāveva simapūrvaṃ vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दार्थावभिधानाभिधेयौ सहिताववियुक्तावेव सदा सर्वकालं प्रतीतौ स्फुरतः ज्ञाने प्रतिभासेते । ततस्तावेव सहिताववियुक्ताविति पुनः किमपूर्वं विधीयते न किञ्चिदपूर्वं निष्पाद्यते, सिद्धं साध्यत इत्यर्थः । तदेवं शब्दार्थयोः स्वभावसिद्धं साहित्यं कः सचेताः पुनस्तदभिधानेन निष्प्रयोजनमात्मानमायासयति ? सत्यमेतत्, किन्तु न वाच्यवाचकलक्षणशाश्वतसंबन्धनिबन्धनं वस्तुतः साहितामित्युच्यते । यस्मादेतस्मिन् साहितयशब्देनाभिधीयमाने कष्टकल्पनोपरचितानि गाङ्कुटादिवाक्यान्यसंबद्धानि शाकटिकादिवाक्यानि च सर्वाणि साहित्यशब्देनाभिधीयेरन् । तेन पदवाक्यप्रमाणव्यतिरिक्तं किमपि तत्त्वान्तरं साहित्यमिति विभागो ऽपि न स्यात् । ननु च पदादिव्यतिरिक्तं यत्किमपि साहित्यं नाम तदपि सुप्रसिद्धमेव, पुनस्तदभिधाने ऽपि कथं न पौनरुक्त्यप्रसङ्गः ? अत एवैतदुच्यते---यदिदं साहित्यं नाम तदेतावति निःसीमनि समयाध्वनि साहित्यशब्दमात्रेणैव प्रसिद्धम् । न पुनरेतस्य कविकर्मकौशलकाष्ठाधिरूढरमणी यस्याद्यापि कश्चिदपि विपश्चिदयमस्य परमार्थ इति मनाङ्मात्रमपि विचारपदवीमवतीर्णः । तदद्य सरस्वतीहृदयारविन्दमकरन्दबिन्दुसन्दोहसुन्दराणां सत्कविवचसामन्तरामोदमनोहरत्वेन परिस्फुरदेतत् सहृदयषट्चरणगोचरतां नीयते । साहित्यमनयोः शोभाशालितां प्रति काप्यसौ । अन्यूनानतिरिक्तत्वमनोहारिण्यवस्थितिः
śabdārthāvabhidhānābhidheyau sahitāvaviyuktāveva sadā sarvakālaṃ pratītau sphurataḥ jñāne pratibhāsete / tatastāveva sahitāvaviyuktāviti punaḥ kimapūrvaṃ vidhīyate na kiñcidapūrvaṃ niṣpādyate, siddhaṃ sādhyata ityarthaḥ / tadevaṃ śabdārthayoḥ svabhāvasiddhaṃ sāhityaṃ kaḥ sacetāḥ punastadabhidhānena niṣprayojanamātmānamāyāsayati ? satyametat, kintu na vācyavācakalakṣaṇaśāśvatasaṃbandhanibandhanaṃ vastutaḥ sāhitāmityucyate / yasmādetasmin sāhitayaśabdenābhidhīyamāne kaṣṭakalpanoparacitāni gāṅkuṭādivākyānyasaṃbaddhāni śākaṭikādivākyāni ca sarvāṇi sāhityaśabdenābhidhīyeran / tena padavākyapramāṇavyatiriktaṃ kimapi tattvāntaraṃ sāhityamiti vibhāgo 'pi na syāt / nanu ca padādivyatiriktaṃ yatkimapi sāhityaṃ nāma tadapi suprasiddhameva, punastadabhidhāne 'pi kathaṃ na paunaruktyaprasaṅgaḥ ? ata evaitaducyate---yadidaṃ sāhityaṃ nāma tadetāvati niḥsīmani samayādhvani sāhityaśabdamātreṇaiva prasiddham / na punaretasya kavikarmakauśalakāṣṭhādhirūḍharamaṇī yasyādyāpi kaścidapi vipaścidayamasya paramārtha iti manāṅmātramapi vicārapadavīmavatīrṇaḥ / tadadya sarasvatīhṛdayāravindamakarandabindusandohasundarāṇāṃ satkavivacasāmantarāmodamanoharatvena parisphuradetat sahṛdayaṣaṭcaraṇagocaratāṃ nīyate / sāhityamanayoḥ śobhāśālitāṃ prati kāpyasau / anyūnānatiriktatvamanohāriṇyavasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यन्तरश्लोकाः । एवं सहिताविति व्याख्याय कविव्यापारवक्रत्वं व्याचष्टे कविव्यापारवक्रत्वप्रकाराः संभवन्ति षट् । प्रत्येकं बहवो भेदास्तेषां विच्छित्तिशोभिनः
ityantaraślokāḥ / evaṃ sahitāviti vyākhyāya kavivyāpāravakratvaṃ vyācaṣṭe kavivyāpāravakratvaprakārāḥ saṃbhavanti ṣaṭ / pratyekaṃ bahavo bhedāsteṣāṃ vicchittiśobhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कवीनां व्यापारः कविव्यापारः काव्यक्रियालक्षणस्तस्य वक्रत्वं वक्रभावः प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकि वैचित्र्यं तस्य प्रकाराः प्रभेदाः षट् संभवन्ति । मुख्यतया तावन्त एव सन्तीत्यर्थः । तेषां प्रत्येकं प्रकाराः बहवो भेदविशेषाः । कीदृशाः---विच्छित्तिशोभिनः वैचित्र्यभङ्गीभ्राजिष्णवः । संभवन्तीति संबन्धः । तदेव दर्शयति-- वर्णविन्यासक्रत्वं पदपूर्वार्धवक्रता । वक्रतायाः परो ऽप्यस्ति प्रकारः प्रत्ययाश्रयः
kavīnāṃ vyāpāraḥ kavivyāpāraḥ kāvyakriyālakṣaṇastasya vakratvaṃ vakrabhāvaḥ prasiddhaprasthānavyatireki vaicitryaṃ tasya prakārāḥ prabhedāḥ ṣaṭ saṃbhavanti / mukhyatayā tāvanta eva santītyarthaḥ / teṣāṃ pratyekaṃ prakārāḥ bahavo bhedaviśeṣāḥ / kīdṛśāḥ---vicchittiśobhinaḥ vaicitryabhaṅgībhrājiṣṇavaḥ / saṃbhavantīti saṃbandhaḥ / tadeva darśayati-- varṇavinyāsakratvaṃ padapūrvārdhavakratā / vakratāyāḥ paro 'pyasti prakāraḥ pratyayāśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सो ऽहमिति वक्तव्ये पूर्ववद् "अयम्ऽ इति वैचित्र्यप्रतीतिः । एते च मुख्यतया वक्रताप्रकाराः कतिचिन्नदर्शनार्थं प्रदर्शिताः । शिष्टाश्च सहस्त्रशः संभवन्तीति महाकविप्रवाहे सहृदयैः स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयाः । एवं वाक्यावयवानां पदानां प्रत्येकं वर्णाद्यवयवद्वारेण यथासंभव वक्रभावं व्याख्यायेदानीं पदसमूहभूतस्य वाक्यस्य वक्रता व्याख्यायते--- वाक्यस्य वक्रभावो ऽन्यो भिद्यते यः सहस्त्रधा । यत्रालङ्कारवर्गो ऽसौ सर्वो ऽप्यन्तर्भविष्यति
atra so 'hamiti vaktavye pūrvavad "ayam' iti vaicitryapratītiḥ / ete ca mukhyatayā vakratāprakārāḥ katicinnadarśanārthaṃ pradarśitāḥ / śiṣṭāśca sahastraśaḥ saṃbhavantīti mahākavipravāhe sahṛdayaiḥ svayamevotprekṣaṇīyāḥ / evaṃ vākyāvayavānāṃ padānāṃ pratyekaṃ varṇādyavayavadvāreṇa yathāsaṃbhava vakrabhāvaṃ vyākhyāyedānīṃ padasamūhabhūtasya vākyasya vakratā vyākhyāyate--- vākyasya vakrabhāvo 'nyo bhidyate yaḥ sahastradhā / yatrālaṅkāravargo 'sau sarvo 'pyantarbhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्सीतया तथाविधकरुणाक्रान्तान्तः करणया वल्लभं प्रति संदिश्यते ---यदुपस्थितां सेवासमापन्नां लक्ष्मीमपास्य श्रियं परित्यज्य पूर्वं यस्त्वं मया सार्धं प्रपन्नो विपिनं प्राप्तस्तस्य तव स्वप्ने ऽप्येतन्न सभाव्यते । तया पुनस्तस्मादेव कोपात् स्त्रीस्वभावसमुचितसपत्नीविद्वेषात्त्वद्गृहे वसन्ती न सोढास्मि । तदिदमुक्तं भवति--- यत्तस्मिन् विधुरदशाविसंष्ठुले ऽपि समये तथाविधप्रसादास्पदता । मध्यारोप्य यदिदानीं साम्राज्ये निष्कारणपरित्यागतिरस्कारपात्रता । नीतास्मीत्येतदुचितमनुचितं वा विदितव्यवहारपरंपरेण भवतस्वयमेव विचार्यतामिति । स च वक्रभावस्तथाविधो यः सहस्त्रधा भिद्यते बहुप्रकारं भेदमासादयति । सहस्त्र-शब्दो ऽत्र संख्याभूयस्त्वमात्रवाची, न नियतार्थवृत्तिः, यथा---सहस्त्रमवध्यमिति । यस्मात् कविप्रतिभानामानन्त्यान्नियतत्वं न संभवति । यो ऽसौ वाक्यस्य वक्रभावो बहुप्रकारः, न जानीमः कीदृश इत्याह---यत्रालङ्कारवर्गो ऽसौ सर्वो ऽप्यन्तर्भविष्यति । यत्र यस्मिन्नसावलङ्कारवर्गः कविप्रवाहप्रसिद्धप्रतीतिरुपमादिरलङ्करणकलापः सर्वः सकलो ऽप्यन्तर्भविष्यति अन्तर्भावं गमिष्यति पृथकत्वेन नावस्थाप्यते । तत्प्रकारभेदत्वेनैव व्यपदेशमासादयिष्यतीत्यर्थः । स चालङ्कारवर्गः स्वलक्षणावसरे प्रतिपदमुदाहरिष्यते ॥ एवं वाक्यवक्रतां व्याख्याय वाक्यसमूहरूपस्य प्रकरणस्य तत्समुदायात्मकस्य च प्रबन्धस्य वक्रता व्याख्यायते--- वक्रभावः प्रकरणे प्रबन्धे ऽप्यस्ति यादृशः । उच्यते सहजाहार्यसौकुमार्यमनोहर)
etatsītayā tathāvidhakaruṇākrāntāntaḥ karaṇayā vallabhaṃ prati saṃdiśyate ---yadupasthitāṃ sevāsamāpannāṃ lakṣmīmapāsya śriyaṃ parityajya pūrvaṃ yastvaṃ mayā sārdhaṃ prapanno vipinaṃ prāptastasya tava svapne 'pyetanna sabhāvyate / tayā punastasmādeva kopāt strīsvabhāvasamucitasapatnīvidveṣāttvadgṛhe vasantī na soḍhāsmi / tadidamuktaṃ bhavati--- yattasmin vidhuradaśāvisaṃṣṭhule 'pi samaye tathāvidhaprasādāspadatā / madhyāropya yadidānīṃ sāmrājye niṣkāraṇaparityāgatiraskārapātratā / nītāsmītyetaducitamanucitaṃ vā viditavyavahāraparaṃpareṇa bhavatasvayameva vicāryatāmiti / sa ca vakrabhāvastathāvidho yaḥ sahastradhā bhidyate bahuprakāraṃ bhedamāsādayati / sahastra-śabdo 'tra saṃkhyābhūyastvamātravācī, na niyatārthavṛttiḥ, yathā---sahastramavadhyamiti / yasmāt kavipratibhānāmānantyānniyatatvaṃ na saṃbhavati / yo 'sau vākyasya vakrabhāvo bahuprakāraḥ, na jānīmaḥ kīdṛśa ityāha---yatrālaṅkāravargo 'sau sarvo 'pyantarbhaviṣyati / yatra yasminnasāvalaṅkāravargaḥ kavipravāhaprasiddhapratītirupamādiralaṅkaraṇakalāpaḥ sarvaḥ sakalo 'pyantarbhaviṣyati antarbhāvaṃ gamiṣyati pṛthakatvena nāvasthāpyate / tatprakārabhedatvenaiva vyapadeśamāsādayiṣyatītyarthaḥ / sa cālaṅkāravargaḥ svalakṣaṇāvasare pratipadamudāhariṣyate // evaṃ vākyavakratāṃ vyākhyāya vākyasamūharūpasya prakaraṇasya tatsamudāyātmakasya ca prabandhasya vakratā vyākhyāyate--- vakrabhāvaḥ prakaraṇe prabandhe 'pyasti yādṛśaḥ / ucyate sahajāhāryasaukumāryamanohara)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रबन्धे वक्रभावो यथा---कुत्रचिन्महाकविविरचिते रामकथोपनिबन्धे नाटकादौ पञ्चविधवक्रतासामग्रीसमुदयसुन्दरं सहृदयहृदयहारि महापुरुषवर्णनमुपक्रमे प्रतिभासते । परमार्थतस्तु विधिनिषेधात्मकधर्मोपदेशः पर्यवस्यति, रामवद्वर्तिव्यं न रावणवदिति । यथा च तापसवत्सराजे कुसुमसुकुमारचेतसः सरसविनोदैकरसिकस्य नायकस्य चरितवर्णनमुपक्रान्तम् । वस्तुतस्तु व्यसनार्णवे निमज्जन्निजो राजा तथाविधनयव्यवहारनिपुणैरमात्यैस्तैस्तैरुपायैरुत्तारणीय इत्युपदिष्टम् । एतच्च स्वलक्षणव्याख्यानावसरे व्यक्तिमाया स्यति । एवं कविव्यापारवक्रताषट्कमुद्देशमात्रेण व्याख्यातम् । विस्तुरेण तु स्वलक्षणावसरे व्याख्यास्यते । क्रमप्राप्तत्वेन बन्धो ऽधुना व्याख्यास्यते--- वाच्यवाचकसौभाग्यलावण्यपरिपोषकः । व्यापारशाली वाक्यस्य विन्यासो बन्ध उच्यते
prabandhe vakrabhāvo yathā---kutracinmahākaviviracite rāmakathopanibandhe nāṭakādau pañcavidhavakratāsāmagrīsamudayasundaraṃ sahṛdayahṛdayahāri mahāpuruṣavarṇanamupakrame pratibhāsate / paramārthatastu vidhiniṣedhātmakadharmopadeśaḥ paryavasyati, rāmavadvartivyaṃ na rāvaṇavaditi / yathā ca tāpasavatsarāje kusumasukumāracetasaḥ sarasavinodaikarasikasya nāyakasya caritavarṇanamupakrāntam / vastutastu vyasanārṇave nimajjannijo rājā tathāvidhanayavyavahāranipuṇairamātyaistaistairupāyairuttāraṇīya ityupadiṣṭam / etacca svalakṣaṇavyākhyānāvasare vyaktimāyā syati / evaṃ kavivyāpāravakratāṣaṭkamuddeśamātreṇa vyākhyātam / vistureṇa tu svalakṣaṇāvasare vyākhyāsyate / kramaprāptatvena bandho 'dhunā vyākhyāsyate--- vācyavācakasaubhāgyalāvaṇyaparipoṣakaḥ / vyāpāraśālī vākyasya vinyāso bandha ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र समग्रकविकौशलसंपाद्यस्य चेतनचमत्कारित्वलक्षणस्य सौभाग्यस्य कियन्मात्रवर्णविन्यासविच्छित्तिविहितस्य पदसंधानसम्पदुपार्जितस्य च लावण्यस्य परः परिपोषो विद्यते । एवं च स्वरूपमभिधाय तद्विदाह्लादकारित्वमभिधत्ते--- वाच्यवाचकवक्रोक्तित्रितयातिशयोत्तरम् । तद्विदाह्लादकारित्वं किमप्यामोदसुन्दरम्
atra samagrakavikauśalasaṃpādyasya cetanacamatkāritvalakṣaṇasya saubhāgyasya kiyanmātravarṇavinyāsavicchittivihitasya padasaṃdhānasampadupārjitasya ca lāvaṇyasya paraḥ paripoṣo vidyate / evaṃ ca svarūpamabhidhāya tadvidāhlādakāritvamabhidhatte--- vācyavācakavakroktitritayātiśayottaram / tadvidāhlādakāritvaṃ kimapyāmodasundaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र त्रितये ऽपि वाच्यवाचकवक्रोक्तिलक्षणे प्राधान्येन न कश्चिदपि कवेः संरम्भो विभाव्यते । किन्तु प्रतिभावैचित्र्यवशेन किमपि तद्विदाह्लादकारित्वमुन्मीलितम् । यद्यपि सर्वेषामुदाहरणानामविकलकाव्यलक्षणपरिसमाप्तिः संभवति तथापि यत्प्राधान्येनाभिधीयते स एवांशः प्रत्येकमुद्रिक्ततया तेषां परिस्फुरतीति सहृदयैः स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम् । एवं काव्यसामान्यलक्षणमभिधाय तद्विशेषलक्षणविषयप्रदर्शनार्थं मार्गभेदनिबन्धनं त्रैविध्यमभिधत्ते--- सन्ति तत्र त्रयो मार्गाः कविप्रस्थानहेतवः । सुकुमारो विचित्रश्च मध्यमश्चोभयात्मकः
atra tritaye 'pi vācyavācakavakroktilakṣaṇe prādhānyena na kaścidapi kaveḥ saṃrambho vibhāvyate / kintu pratibhāvaicitryavaśena kimapi tadvidāhlādakāritvamunmīlitam / yadyapi sarveṣāmudāharaṇānāmavikalakāvyalakṣaṇaparisamāptiḥ saṃbhavati tathāpi yatprādhānyenābhidhīyate sa evāṃśaḥ pratyekamudriktatayā teṣāṃ parisphuratīti sahṛdayaiḥ svayamevotprekṣaṇīyam / evaṃ kāvyasāmānyalakṣaṇamabhidhāya tadviśeṣalakṣaṇaviṣayapradarśanārthaṃ mārgabhedanibandhanaṃ traividhyamabhidhatte--- santi tatra trayo mārgāḥ kaviprasthānahetavaḥ / sukumāro vicitraśca madhyamaścobhayātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां चोत्तमाधममध्यमत्वेन त्रैविध्यम् । अन्यैश्च वैदर्भगौडीयलक्षणं मार्गद्वितयमाख्यातम् । एतच्चोभयमप्ययुक्तियुक्तम् । यस्माद्देशभेदनिबन्धनत्वे रीतिभेदानां देशानामानन्त्यादसंख्यात्वं प्रसज्यते । न च विशिष्टरीतियुक्तत्वेन काव्यकरणं मातुलेयभगिनीविवाहवद् देशधर्मतया व्यवस्थापयितुं शक्यम् । देशधर्मो हि वृद्धव्यवहारपरंपरामात्रशरणः शक्यानुष्ठानतां नातिवर्तते । तथाविधकाव्यकरणं पुनः शक्त्यादिकरणकलापसाकल्यमपेक्ष्यमाणं न शक्यते यथाकथञ्चिदनुष्ठातुम् । न च दाक्षिणात्यगीतविषयसुस्वरत्वादि ध्वनिरामणीयकवत्तस्य स्वाभाविकं किञ्चिद् वक्तुं पार्यते । तस्मिन् सति तथाविधकाव्यकरणं सर्वस्य स्यात् । किञ्च शक्तौ विद्यमानायामपि व्युत्पत्त्यादिराहार्यकारणसम्पत्प्रतिनियतदेशविषयतया न व्यतिष्ठते, नियमनिबन्धनाभावात् तत्रादर्शनाद् अन्यत्र च दर्शनात् । न च रीतीनामुत्तममध्यमाधमत्वभेदेन त्रैविध्यं व्यवस्थापयितुं न्याय्यम् । यस्मात् सहृदयहृदया ह्लादकारिकाव्यलक्षणप्रस्तावे वैदर्भोसदृशसौन्दर्यासंभवान्मध्यमाधमयोरुपदेशवैयर्थ्यमायाति । परिहार्यत्वेनाप्युपदेशो न युक्ततामालम्बते, तैरेवानभ्युपगतत्वात् । न चागतिकगतिन्यायेन यथाशक्ति दरिद्रदानवत् काव्यं करणीयता मर्हति । तदेवं निर्वचनसमाख्यामात्रकरणकारणत्वे देशविशेषाश्रयणस्य वयं न विवदामहे । मार्गद्वितयवादिनामप्येतान्येव दूषणान् । तिदलमनेन निःसारवस्तुपरिमलनव्यसनेन । कविस्वभावभेदनिबन्धनत्वेन काव्यप्रस्थानभेदः समञ्जसतां गाहते । सुकुमारस्वभावस्य हि कवेस्तथाविधैव सहजा शक्तिः समुद्भवति, शक्तिशक्तिमतोरभेदात् । तया च तथाविधसौकुमार्यरमणीयां व्युत्पत्तिमाबध्नाति । ताभ्यां च सुकुमारवर्त्मनाभ्यासतत्परः क्रियते । तथैवै तस्माद् विचित्रः स्वभावो यस्य कवेस्तद्विदाह्लादकारिकाव्यलक्षणप्रस्ता वात् सौकुमार्यव्यतिरेकिणा वैचित्र्येण रमणीय एव, तस्य काचिद्विचित्रैव तदनुरूपा शक्तिः समुल्लसति । तया च तथाविधवैदग्ध्यबन्धुरां व्युत्पत्तिमाबध्नाति । ताभ्यां च वैचित्र्यवासनाधिवासितमानसो विचित्रवर्त्मनाभ्यासभाग् भवति । एवमेतदुभयकविनिबन्धनसंवलितस्वभावस्य कवेस्तदुचितैव शबलशोभातिशयशालिनी शक्तिः समुदेति । तया च तदुभयपरिस्पन्दसुन्दरं व्युत्पत्त्युपार्जनमाचरति । ततस्तच्छायाद्वितयपरिपोषपेशलाभ्यासपरवशः संपद्यते । तदेवमेते कवयः काव्य करणकलापकाष्ठाधिरूढिरमणीयं किमपि काव्यमारभन्ते, सुकुमारं विचित्रमुभयात्मकं च । त एव तत्प्रवर्तननिमित्तभूता मार्गा इत्युच्यन्ते । यद्यपि कविस्वभावभेदनिबन्धनत्वादनन्तभेदभिन्नत्वमनिवार्यं, तथापि परिसंख्यातुमशक्यत्वात् सामान्येन त्रैविध्यमेवोपपद्यते । तथा च रमणीयकाव्यपरिग्रहप्रस्तावे स्वभावसुकुमारस्तावदेको राशिः, तद्व्यतिरिक्तस्यारमणीयस्यानुपादेयत्वात् । तद्व्यतिरेकी रामणीयकविशिष्टो विचित्र इत्युच्यते । तदेतयोर्द्वयोरपि रमणीयत्वादेतदीयच्छायाद्वितयोपजीविनो ऽस्य रमणीयत्वमेव न्यायोपपन्नं पर्यवस्यति । तस्मादेतेषां प्रत्येकमस्खलितस्वपरिस्पन्दमहिम्ना तद्विदाह्लादकारित्वपरिसमाप्तेर्न कस्यचिन्न्यूनता । ननु च शक्त्योरान्तरतम्यात् स्वाभाविकत्वं वक्तुं युज्यते, व्युत्पत्त्यभ्यासयोः पुनराहार्ययोः कथमेतद् घटते ? नैष दोषः, यस्मादास्तां तावत् काव्यकरणम्, विषयान्तरे ऽपि सर्वस्य कस्यचिदनादिवासनाभ्यासाधिवासितचेतसः स्वभावानुसारिणावेव व्युत्पत्त्यभ्यासौ प्रवर्तते । तौ च स्वभावाभिव्यञ्जनेनैव साफल्यं भजतः । स्वभावस्य तयोश्च परस्परमुपकार्योपकारकभावेनावस्थानात् स्वभावस्तावदारभते, तौ च तत्परिपोषमातनुतः । तथा चाचेतनानामपि पदार्थानां स्वभावः स्वभावसंवादिभावान्तरसंनिधानमाहात्म्यादभिव्यक्तिमासादयति, यथा चन्द्रकान्तमणयश्चन्द्रमसः किरणपरा मर्शवशेन स्पन्दमानसहजरसप्रसराः संपद्यन्ते । तदेवं मार्गानुद्दिश्य तानेव क्रमेण लक्षयति--- अम्लानप्रतिभोद्भिन्ननवशब्दार्थसुन्दरः । अयत्नविहितस्वल्पमनोहारिविभूषणः
tāsāṃ cottamādhamamadhyamatvena traividhyam / anyaiśca vaidarbhagauḍīyalakṣaṇaṃ mārgadvitayamākhyātam / etaccobhayamapyayuktiyuktam / yasmāddeśabhedanibandhanatve rītibhedānāṃ deśānāmānantyādasaṃkhyātvaṃ prasajyate / na ca viśiṣṭarītiyuktatvena kāvyakaraṇaṃ mātuleyabhaginīvivāhavad deśadharmatayā vyavasthāpayituṃ śakyam / deśadharmo hi vṛddhavyavahāraparaṃparāmātraśaraṇaḥ śakyānuṣṭhānatāṃ nātivartate / tathāvidhakāvyakaraṇaṃ punaḥ śaktyādikaraṇakalāpasākalyamapekṣyamāṇaṃ na śakyate yathākathañcidanuṣṭhātum / na ca dākṣiṇātyagītaviṣayasusvaratvādi dhvanirāmaṇīyakavattasya svābhāvikaṃ kiñcid vaktuṃ pāryate / tasmin sati tathāvidhakāvyakaraṇaṃ sarvasya syāt / kiñca śaktau vidyamānāyāmapi vyutpattyādirāhāryakāraṇasampatpratiniyatadeśaviṣayatayā na vyatiṣṭhate, niyamanibandhanābhāvāt tatrādarśanād anyatra ca darśanāt / na ca rītīnāmuttamamadhyamādhamatvabhedena traividhyaṃ vyavasthāpayituṃ nyāyyam / yasmāt sahṛdayahṛdayā hlādakārikāvyalakṣaṇaprastāve vaidarbhosadṛśasaundaryāsaṃbhavānmadhyamādhamayorupadeśavaiyarthyamāyāti / parihāryatvenāpyupadeśo na yuktatāmālambate, tairevānabhyupagatatvāt / na cāgatikagatinyāyena yathāśakti daridradānavat kāvyaṃ karaṇīyatā marhati / tadevaṃ nirvacanasamākhyāmātrakaraṇakāraṇatve deśaviśeṣāśrayaṇasya vayaṃ na vivadāmahe / mārgadvitayavādināmapyetānyeva dūṣaṇān / tidalamanena niḥsāravastuparimalanavyasanena / kavisvabhāvabhedanibandhanatvena kāvyaprasthānabhedaḥ samañjasatāṃ gāhate / sukumārasvabhāvasya hi kavestathāvidhaiva sahajā śaktiḥ samudbhavati, śaktiśaktimatorabhedāt / tayā ca tathāvidhasaukumāryaramaṇīyāṃ vyutpattimābadhnāti / tābhyāṃ ca sukumāravartmanābhyāsatatparaḥ kriyate / tathaivai tasmād vicitraḥ svabhāvo yasya kavestadvidāhlādakārikāvyalakṣaṇaprastā vāt saukumāryavyatirekiṇā vaicitryeṇa ramaṇīya eva, tasya kācidvicitraiva tadanurūpā śaktiḥ samullasati / tayā ca tathāvidhavaidagdhyabandhurāṃ vyutpattimābadhnāti / tābhyāṃ ca vaicitryavāsanādhivāsitamānaso vicitravartmanābhyāsabhāg bhavati / evametadubhayakavinibandhanasaṃvalitasvabhāvasya kavestaducitaiva śabalaśobhātiśayaśālinī śaktiḥ samudeti / tayā ca tadubhayaparispandasundaraṃ vyutpattyupārjanamācarati / tatastacchāyādvitayaparipoṣapeśalābhyāsaparavaśaḥ saṃpadyate / tadevamete kavayaḥ kāvya karaṇakalāpakāṣṭhādhirūḍhiramaṇīyaṃ kimapi kāvyamārabhante, sukumāraṃ vicitramubhayātmakaṃ ca / ta eva tatpravartananimittabhūtā mārgā ityucyante / yadyapi kavisvabhāvabhedanibandhanatvādanantabhedabhinnatvamanivāryaṃ, tathāpi parisaṃkhyātumaśakyatvāt sāmānyena traividhyamevopapadyate / tathā ca ramaṇīyakāvyaparigrahaprastāve svabhāvasukumārastāvadeko rāśiḥ, tadvyatiriktasyāramaṇīyasyānupādeyatvāt / tadvyatirekī rāmaṇīyakaviśiṣṭo vicitra ityucyate / tadetayordvayorapi ramaṇīyatvādetadīyacchāyādvitayopajīvino 'sya ramaṇīyatvameva nyāyopapannaṃ paryavasyati / tasmādeteṣāṃ pratyekamaskhalitasvaparispandamahimnā tadvidāhlādakāritvaparisamāpterna kasyacinnyūnatā / nanu ca śaktyorāntaratamyāt svābhāvikatvaṃ vaktuṃ yujyate, vyutpattyabhyāsayoḥ punarāhāryayoḥ kathametad ghaṭate ? naiṣa doṣaḥ, yasmādāstāṃ tāvat kāvyakaraṇam, viṣayāntare 'pi sarvasya kasyacidanādivāsanābhyāsādhivāsitacetasaḥ svabhāvānusāriṇāveva vyutpattyabhyāsau pravartate / tau ca svabhāvābhivyañjanenaiva sāphalyaṃ bhajataḥ / svabhāvasya tayośca parasparamupakāryopakārakabhāvenāvasthānāt svabhāvastāvadārabhate, tau ca tatparipoṣamātanutaḥ / tathā cācetanānāmapi padārthānāṃ svabhāvaḥ svabhāvasaṃvādibhāvāntarasaṃnidhānamāhātmyādabhivyaktimāsādayati, yathā candrakāntamaṇayaścandramasaḥ kiraṇaparā marśavaśena spandamānasahajarasaprasarāḥ saṃpadyante / tadevaṃ mārgānuddiśya tāneva krameṇa lakṣayati--- amlānapratibhodbhinnanavaśabdārthasundaraḥ / ayatnavihitasvalpamanohārivibhūṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावस्वभावप्राधान्यन्यक्कृताहार्यकौशलः । रसादिपरमार्थज्ञमनः संवादसुन्दरः
bhāvasvabhāvaprādhānyanyakkṛtāhāryakauśalaḥ / rasādiparamārthajñamanaḥ saṃvādasundaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविभावितसंस्थानरामणीयकरञ्जकः । विधिवैदग्ध्यनिष्पन्ननिर्माणातिशयोपमः
avibhāvitasaṃsthānarāmaṇīyakarañjakaḥ / vidhivaidagdhyaniṣpannanirmāṇātiśayopamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् किञ्चनापि वैचित्र्यं तत्सर्वं प्रतिभोद्भवम् । सौकुमार्यपरिस्पन्दस्यन्दि यत्र विराजते
yad kiñcanāpi vaicitryaṃ tatsarvaṃ pratibhodbhavam / saukumāryaparispandasyandi yatra virājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुकुमाराभिधः सो ऽयं येन सत्कवयो गताः । मार्गेणोत्फुल्लकुसुमकाननेनेव षट्पदाः
sukumārābhidhaḥ so 'yaṃ yena satkavayo gatāḥ / mārgeṇotphullakusumakānaneneva ṣaṭpadāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र व्यपदेशप्रकारान्तरनिरपेक्षः कविशक्तिपरिणामः परं परिपाकमधिरूढः । एतस्मिन् कुलके---प्रथमश्लोके प्राधान्येन शब्दालङ्कारयोः सौन्दर्यं प्रतिपादितम् । द्वितीये वर्णनीयस्य वस्तुनः सौकुमार्यम् । तृतीये प्रकारान्तरनिरपेक्षस्य संनिवेशस्य सौकुमार्यम् । चतुर्थे वैचित्र्यमपि सौकुमार्याविसंवादि विधेयमित्युक्तम् । पञ्चमो विषयविषयिसौकुमार्यप्रतिपादनरपरः । एवं सुकुमाराभिधानस्य मार्गस्य लक्षणं विधाय तस्यैव गुणान् लक्षयति--- असमस्तमनोहारिपदविन्यासजीवितम् । माधुर्यं सुकुमारस्य मार्गस्य प्रथमो गुणः
atra vyapadeśaprakārāntaranirapekṣaḥ kaviśaktipariṇāmaḥ paraṃ paripākamadhirūḍhaḥ / etasmin kulake---prathamaśloke prādhānyena śabdālaṅkārayoḥ saundaryaṃ pratipāditam / dvitīye varṇanīyasya vastunaḥ saukumāryam / tṛtīye prakārāntaranirapekṣasya saṃniveśasya saukumāryam / caturthe vaicitryamapi saukumāryāvisaṃvādi vidheyamityuktam / pañcamo viṣayaviṣayisaukumāryapratipādanaraparaḥ / evaṃ sukumārābhidhānasya mārgasya lakṣaṇaṃ vidhāya tasyaiva guṇān lakṣayati--- asamastamanohāripadavinyāsajīvitam / mādhuryaṃ sukumārasya mārgasya prathamo guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पदानामसमस्तत्वं शब्दार्थरमणीयता विन्यासवैचित्र्यं च त्रितयमपि चकास्ति । तदेवं माधुर्यमभिधाय प्रसादमभिधत्ते--- अक्लेशव्यञ्जिताकूतं झगित्यर्थसमर्पणम् । रसवक्रोक्तिविषयं यत्प्रसादः स कथ्यते
atra padānāmasamastatvaṃ śabdārtharamaṇīyatā vinyāsavaicitryaṃ ca tritayamapi cakāsti / tadevaṃ mādhuryamabhidhāya prasādamabhidhatte--- akleśavyañjitākūtaṃ jhagityarthasamarpaṇam / rasavakroktiviṣayaṃ yatprasādaḥ sa kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं प्रसादमभिधाय लावण्यं लक्षयति--- वर्णविन्यासविच्छित्तिपदसंधानसंपदा । स्वल्पया बन्धसौन्दर्यं लावण्यमभिधीयते
evaṃ prasādamabhidhāya lāvaṇyaṃ lakṣayati--- varṇavinyāsavicchittipadasaṃdhānasaṃpadā / svalpayā bandhasaundaryaṃ lāvaṇyamabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रापि वर्णविन्यासविच्छित्तिः पदसंधानसम्पच्च संनिवेशसौन्दर्यनिबन्धना स्फुटावभासैव । एवं लावण्यमभिधाय आभिजात्यमभिधत्ते--- श्रुतिपेशलताशालि सुस्पर्शमिव चेतसा । स्वभावमसृणच्छायमाभिजात्यं प्रचक्षते
atrāpi varṇavinyāsavicchittiḥ padasaṃdhānasampacca saṃniveśasaundaryanibandhanā sphuṭāvabhāsaiva / evaṃ lāvaṇyamabhidhāya ābhijātyamabhidhatte--- śrutipeśalatāśāli susparśamiva cetasā / svabhāvamasṛṇacchāyamābhijātyaṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कथं बन्धसौन्दर्यमात्रं लावण्यमित्यभिधीयते ? नैष दोषः, यस्मादनेन दृष्टान्तेन वाच्यवाचकलक्षणप्रसिद्धावयवव्यतिरिक्तत्वेनास्तित्वमात्रं साध्यते प्रतीयमानस्य, न पुनः सकललोकलोचनसवेद्यस्य ललनालावण्यस्य । सहृदयहृदयानामेव संवेद्यं सत् प्रतीयमानं समीकर्तुं पार्यते । तस्य बन्धसौन्दर्यमेवाव्युत्पन्नपदपदार्थानामपि श्रवणमात्रेणैव हृदयहारित्वस्पर्धया व्यपदिश्यते । प्रतीयमानं पुनः काव्यपरमार्थज्ञानामेवानुभवगोचरतां प्रतिपद्यते । यथा कामिनीनां किमपि सौभाग्यं तदुपभोगोचितानां नायकानामेव संवेद्यतामर्हति, लावण्यं पुनस्तासामेव सत्कविगिरामिव सौन्दर्यं सकललोकगोचरतामायातीत्युक्तमेवेत्यलमतिप्रसङ्गेन । एवं सुकुमारस्य लक्षणमभिधाय विचित्रं प्रतिपादयति--- प्रतिभाप्रथमोद्भेदसमये यत्र वक्रता । सभ्दाभिधेययोरन्तः स्फुरतीव विभाव्यते
tatkathaṃ bandhasaundaryamātraṃ lāvaṇyamityabhidhīyate ? naiṣa doṣaḥ, yasmādanena dṛṣṭāntena vācyavācakalakṣaṇaprasiddhāvayavavyatiriktatvenāstitvamātraṃ sādhyate pratīyamānasya, na punaḥ sakalalokalocanasavedyasya lalanālāvaṇyasya / sahṛdayahṛdayānāmeva saṃvedyaṃ sat pratīyamānaṃ samīkartuṃ pāryate / tasya bandhasaundaryamevāvyutpannapadapadārthānāmapi śravaṇamātreṇaiva hṛdayahāritvaspardhayā vyapadiśyate / pratīyamānaṃ punaḥ kāvyaparamārthajñānāmevānubhavagocaratāṃ pratipadyate / yathā kāminīnāṃ kimapi saubhāgyaṃ tadupabhogocitānāṃ nāyakānāmeva saṃvedyatāmarhati, lāvaṇyaṃ punastāsāmeva satkavigirāmiva saundaryaṃ sakalalokagocaratāmāyātītyuktamevetyalamatiprasaṅgena / evaṃ sukumārasya lakṣaṇamabhidhāya vicitraṃ pratipādayati--- pratibhāprathamodbhedasamaye yatra vakratā / sabhdābhidheyayorantaḥ sphuratīva vibhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलङ्कारस्य कवयो यत्रालङ्कारणान्तरम् । असंतुष्टा निबध्नन्ति हारादेर्मणिबन्धवत्
alaṅkārasya kavayo yatrālaṅkāraṇāntaram / asaṃtuṣṭā nibadhnanti hārādermaṇibandhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रत्नरश्मिच्छटोत्सेकभासुरैर्भूषणैर्यथा । कान्ताशरीरमाच्छाद्य भूषायै परिकल्प्यते
ratnaraśmicchaṭotsekabhāsurairbhūṣaṇairyathā / kāntāśarīramācchādya bhūṣāyai parikalpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र तद्वदलङ्कारैर्भ्राजमानैर्निजात्मना । स्वशोभातिशयान्तः स्थमलङ्कार्यं प्रकाशते
yatra tadvadalaṅkārairbhrājamānairnijātmanā / svaśobhātiśayāntaḥ sthamalaṅkāryaṃ prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदप्यनूतनोल्लेखं वस्तु यत्र तदप्यलम् । उक्तिवैचित्र्यमात्रेण काष्ठां कामपि नीयते
yadapyanūtanollekhaṃ vastu yatra tadapyalam / uktivaicitryamātreṇa kāṣṭhāṃ kāmapi nīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रान्यथाभवत् सर्वमन्यथैव यथारुचि । भाव्यते प्रतिभोल्लेखमहत्त्वेन महाकवेः
yatrānyathābhavat sarvamanyathaiva yathāruci / bhāvyate pratibhollekhamahattvena mahākaveḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतियमानता यत्र वाक्यार्थस्य निबध्यते । वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां व्यतिरिक्तस्य कस्यचित्
pratiyamānatā yatra vākyārthasya nibadhyate / vācyavācakavṛttibhyāṃ vyatiriktasya kasyacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावः सरसाकूतो भावानां यत्र बध्यते । केनापि कमनीयेन वैचित्र्येणोपबृंहितः
svabhāvaḥ sarasākūto bhāvānāṃ yatra badhyate / kenāpi kamanīyena vaicitryeṇopabṛṃhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचित्रो यत्र वक्रोक्तिवैचित्र्यं जीवितायते । परिस्फुरति यस्यान्तः सा काप्यतिशयाभिधा
vicitro yatra vakroktivaicitryaṃ jīvitāyate / parisphurati yasyāntaḥ sā kāpyatiśayābhidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽतिदुःसंचरो येन विदग्धकवयो गताः । खड्गधारापथेनेव सुभटानां मनोरथाः
so 'tiduḥsaṃcaro yena vidagdhakavayo gatāḥ / khaḍgadhārāpatheneva subhaṭānāṃ manorathāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं वैचित्र्यं संभावनानुमानप्रवृत्तायाः प्रतीयमानत्वमुत्प्रेक्षायाः । तच्च धाराधिरोहरणरमणीयतयातिशयोक्तिपरिस्पन्दस्यन्दि संदृश्यते । तदेवं वैचित्र्यं व्याख्याय तस्यैव गुणान् व्याचष्टे--- वैदग्ध्यस्यन्दि माधुर्यं पदानामत्र बध्यते । याति यत्तयक्तशैथिल्यं बन्धबन्धुरताङ्गताम्
evaṃ vaicitryaṃ saṃbhāvanānumānapravṛttāyāḥ pratīyamānatvamutprekṣāyāḥ / tacca dhārādhiroharaṇaramaṇīyatayātiśayoktiparispandasyandi saṃdṛśyate / tadevaṃ vaicitryaṃ vyākhyāya tasyaiva guṇān vyācaṣṭe--- vaidagdhyasyandi mādhuryaṃ padānāmatra badhyate / yāti yattayaktaśaithilyaṃ bandhabandhuratāṅgatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं माधुर्यमभिधाय प्रसादमभिधत्ते--- असमस्तपदन्यासः प्रसिद्धः कविवर्त्मनि । किञ्चिदोजः स्पृशन् प्रायः प्रसादो ऽप्यत्र दृश्यते
evaṃ mādhuryamabhidhāya prasādamabhidhatte--- asamastapadanyāsaḥ prasiddhaḥ kavivartmani / kiñcidojaḥ spṛśan prāyaḥ prasādo 'pyatra dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसादमेव प्रकारान्तरेण प्रकटयति--- गमकानि निबध्यन्ते वाक्ये वाक्यान्तराण्यपि । पदानीवात्र को ऽप्येष प्रसादस्यापरः क्रमः
prasādameva prakārāntareṇa prakaṭayati--- gamakāni nibadhyante vākye vākyāntarāṇyapi / padānīvātra ko 'pyeṣa prasādasyāparaḥ kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्रसादमभिधाय लावण्यं लक्षयति अत्रालुप्तविसर्गान्तैः पदैः प्रोतैः परस्परम् । ह्रस्वैः संयोगपूर्वैश्च लावण्यमतिरिच्यते
atha prasādamabhidhāya lāvaṇyaṃ lakṣayati atrāluptavisargāntaiḥ padaiḥ protaiḥ parasparam / hrasvaiḥ saṃyogapūrvaiśca lāvaṇyamatiricyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं लावण्यमभिधायाभिजात्यमभिधीयते--- यन्नातिकोमलच्छायं नातिकाठिन्यमुद्वहत् । आभिजात्यं मनोहारि तदत्र प्रौढिनिर्मितम्
evaṃ lāvaṇyamabhidhāyābhijātyamabhidhīyate--- yannātikomalacchāyaṃ nātikāṭhinyamudvahat / ābhijātyaṃ manohāri tadatra prauḍhinirmitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यन्तरश्लोकः । एवं विचित्रमभिधाय मध्यममुपक्रमते--- वैचित्र्यं सौकुमार्यं च यत्र संकीर्णतां गते । भ्राजेते सहजाहार्यशोभातिशयशालिनी
ityantaraślokaḥ / evaṃ vicitramabhidhāya madhyamamupakramate--- vaicitryaṃ saukumāryaṃ ca yatra saṃkīrṇatāṃ gate / bhrājete sahajāhāryaśobhātiśayaśālinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माधुर्यादिगुणग्रामो वृत्तिमाश्रित्य मध्यमाम् । यत्र कामपि पुष्णाति बन्धच्छायातिरिक्तताम्
mādhuryādiguṇagrāmo vṛttimāśritya madhyamām / yatra kāmapi puṣṇāti bandhacchāyātiriktatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्गो ऽसौ मध्यमो नाम नानारुचिमनोहरः । स्पर्धया यत्र वर्तन्ते मार्गद्वितयसंपदः
mārgo 'sau madhyamo nāma nānārucimanoharaḥ / spardhayā yatra vartante mārgadvitayasaṃpadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रारोचकिनः केचिच्छायावैचित्र्यरञ्जके । विदग्धनेपथ्यविधौ भुजङ्गा इव सादराः
atrārocakinaḥ kecicchāyāvaicitryarañjake / vidagdhanepathyavidhau bhujaṅgā iva sādarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं मध्यमं व्याख्याय तमेवोपसंहरति---अत्रेति । अत्रैतस्मिन् केचित् कतिपये सादरास्तदाश्रयेण काव्यानि कुर्वन्ति । यस्मात् अरोचकिनः कमनीयवस्तुव्यसनिनः । कीदृशे चास्मिन्---छायावैचित्र्यरञ्जके कान्तिविचित्रभावाह्लादके । कथम्---विदग्धनेपथ्यविधौ भुजङ्गा इव, अग्राम्याकल्पकल्पने नागरा यथा । सो ऽपि छायावैचित्र्यरञ्जक एव । अत्र गुणोदाहरणानि परिमितत्वात्प्रदर्शितानि, प्रतिपदं पुनश्छायावैचित्र्यं सहृदयैः स्वयमेवानुसर्तव्यम् । अनुसरणदिक्प्रदर्शनं पुनः क्रियते । यथा---मातृगुप्तमायुराजमञ्जीरप्रभृतीनां सौकुमार्यवैचित्र्यसंवलितपरिस्पन्दस्यन्दीनि काव्यानि संभवन्ति । तत्र मध्यममार्गसंवलितं स्वरूपं विचारणीयम् । एवं सहजसौकुमार्यसुभगानि कालिदाससर्वसेनादीनां काव्यानि दृश्यन्ते । तत्र सुकुमारमार्गस्वरूपं चर्चनीयम् । तथैव च विचित्रवक्रत्वविजृम्भितं हर्षचरिते प्राचुर्येण भट्टबाणस्य विभाव्यते, भवभूतिराजशेखरविरचितेषु बन्धसौन्दर्यसुभगेषुमुक्तकेषु परिदृश्यते । तस्मात् सहृदयैः सर्वत्र सर्वमनुसर्तव्यम् । एवं मार्गत्रितयलक्षणं दिङ्मात्रमेव प्रदर्शितम्, न पुनः साकल्येन सत्कविकौशलप्राकाराणां केनचिदपि स्वरूपमभिधातुं पार्यते । मार्गेषु गुणानां समुदायधर्मता । यथा न केवलं शब्दादिधर्मत्वं तथा तल्लक्षणव्याख्यावसर एव प्रतिपादितम् । एवं प्रत्येकं प्रतिनियतगुणग्रामरमणीयं मार्गत्रितयं व्याख्याय साधारणगुणस्वरूपव्याख्यानार्थमाह--- आञ्जसेन स्वभावस्य महत्त्वं येन पोष्यते । प्रकारेण तदौचित्यमुचिताख्यानजीवितम्
evaṃ madhyamaṃ vyākhyāya tamevopasaṃharati---atreti / atraitasmin kecit katipaye sādarāstadāśrayeṇa kāvyāni kurvanti / yasmāt arocakinaḥ kamanīyavastuvyasaninaḥ / kīdṛśe cāsmin---chāyāvaicitryarañjake kāntivicitrabhāvāhlādake / katham---vidagdhanepathyavidhau bhujaṅgā iva, agrāmyākalpakalpane nāgarā yathā / so 'pi chāyāvaicitryarañjaka eva / atra guṇodāharaṇāni parimitatvātpradarśitāni, pratipadaṃ punaśchāyāvaicitryaṃ sahṛdayaiḥ svayamevānusartavyam / anusaraṇadikpradarśanaṃ punaḥ kriyate / yathā---mātṛguptamāyurājamañjīraprabhṛtīnāṃ saukumāryavaicitryasaṃvalitaparispandasyandīni kāvyāni saṃbhavanti / tatra madhyamamārgasaṃvalitaṃ svarūpaṃ vicāraṇīyam / evaṃ sahajasaukumāryasubhagāni kālidāsasarvasenādīnāṃ kāvyāni dṛśyante / tatra sukumāramārgasvarūpaṃ carcanīyam / tathaiva ca vicitravakratvavijṛmbhitaṃ harṣacarite prācuryeṇa bhaṭṭabāṇasya vibhāvyate, bhavabhūtirājaśekharaviraciteṣu bandhasaundaryasubhageṣumuktakeṣu paridṛśyate / tasmāt sahṛdayaiḥ sarvatra sarvamanusartavyam / evaṃ mārgatritayalakṣaṇaṃ diṅmātrameva pradarśitam, na punaḥ sākalyena satkavikauśalaprākārāṇāṃ kenacidapi svarūpamabhidhātuṃ pāryate / mārgeṣu guṇānāṃ samudāyadharmatā / yathā na kevalaṃ śabdādidharmatvaṃ tathā tallakṣaṇavyākhyāvasara eva pratipāditam / evaṃ pratyekaṃ pratiniyataguṇagrāmaramaṇīyaṃ mārgatritayaṃ vyākhyāya sādhāraṇaguṇasvarūpavyākhyānārthamāha--- āñjasena svabhāvasya mahattvaṃ yena poṣyate / prakāreṇa tadaucityamucitākhyānajīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूर्वत्रोदाहरणयोर्भूषणगुणेनैव तद्गुणपरिपोषः, इतरत्र च स्वभावौदार्याभिधानेन । औचित्यस्यैव छायान्तरेण स्वरूपमुन्मीलयति--- यत्र वक्तुः प्रमातुर्वा वाच्यं शोभातिशायिना । आच्छाद्यते स्वभावेन तदप्यौचित्यमुच्यते
atra pūrvatrodāharaṇayorbhūṣaṇaguṇenaiva tadguṇaparipoṣaḥ, itaratra ca svabhāvaudāryābhidhānena / aucityasyaiva chāyāntareṇa svarūpamunmīlayati--- yatra vaktuḥ pramāturvā vācyaṃ śobhātiśāyinā / ācchādyate svabhāvena tadapyaucityamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वापीतटे निकुञ्जाः स्नातुं गतैर्दश्यन्ते । न धरन्ति करेण भजन्ति न किमपि वलितुं पुनर्न ददति ॥ इति छाया । अत्र कस्याश्चित्प्रमातृभूतायाः सातिशयमौग्ध्यपरिस्पन्दसुन्दरेण स्वभावेन वाच्यमाच्छादितमौचित्यपरिपोषमावहति । एवमौचित्यमभिधाय सौभाग्यमभिधत्ते--- इत्युपादेयवर्गे ऽस्मिन् यदर्थं प्रतिभा कवेः । सम्यक् संरभते तस्य गुणः सौभाग्यमुच्यते
vāpītaṭe nikuñjāḥ snātuṃ gatairdaśyante / na dharanti kareṇa bhajanti na kimapi valituṃ punarna dadati // iti chāyā / atra kasyāścitpramātṛbhūtāyāḥ sātiśayamaugdhyaparispandasundareṇa svabhāvena vācyamācchāditamaucityaparipoṣamāvahati / evamaucityamabhidhāya saubhāgyamabhidhatte--- ityupādeyavarge 'smin yadarthaṃ pratibhā kaveḥ / samyak saṃrabhate tasya guṇaḥ saubhāgyamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येवंविधे ऽस्मिन्नुपादेयवर्गे शब्दाद्युपेयसमूहे यदर्थं यन्निमित्तं कवेः संबन्धिनी प्रतिभा शक्तिः सम्यक् सावधानतया संरभते व्यवस्यति तस्य वस्तुनः प्रस्तुतत्वात् काव्याभिधानस्य यो गुणः स सौभाग्यमित्युच्यते भण्यते ॥ तच्च न प्रतिभासंरम्भमात्रसाध्यम्, किन्तु तद्विहितसमस्तसामग्रीसंपाद्यमित्याह--- सर्वसंपत्परिस्पन्दसंपाद्यं सरसात्मनाम् । अलौकिकचमत्कारकारि काव्यैकजीवितम्
ityevaṃvidhe 'sminnupādeyavarge śabdādyupeyasamūhe yadarthaṃ yannimittaṃ kaveḥ saṃbandhinī pratibhā śaktiḥ samyak sāvadhānatayā saṃrabhate vyavasyati tasya vastunaḥ prastutatvāt kāvyābhidhānasya yo guṇaḥ sa saubhāgyamityucyate bhaṇyate // tacca na pratibhāsaṃrambhamātrasādhyam, kintu tadvihitasamastasāmagrīsaṃpādyamityāha--- sarvasaṃpatparispandasaṃpādyaṃ sarasātmanām / alaukikacamatkārakāri kāvyaikajīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्व्याः प्रथमतरतारुण्ये ऽवतीर्णे, आकारस्य चेतसश्चेष्टायाश्चवैचित्र्यमत्र वर्णितम् । तत्र सूत्रितस्तनमुरो लावण्यमङ्गैर्वृतमित्याकारस्य, स्मरव्यतिकरैः कन्दलितमिति चेतसः, स्निह्यत्कटाक्षे दृशाविति किञ्चित्ताण्डवपण्डिते स्मितसुधासिक्तोक्तिषु भ्रूलते इति चेष्टायाश्च । सूत्रित-सिक्त-ताण्डव-पण्डित-कन्दलितानामुपचारवक्रत्वं लक्ष्यते, स्निह्यदित्येतस्य कालविशेषावेदकः प्रत्ययवक्रभावः, अन्यैव काचिदवर्णनीयेति संवृतिवक्रताविच्छित्तिः, अङ्गैर्वृतमिति कारकवक्रत्वम् । विचित्रमार्गविषयो लावण्यगुणातिरेकः । तदेवमेतस्मिन् प्रतिभासंरम्भजनितसकलसामग्रीसमुन्मीलितं सरसहृदयाह्लादकारि किमपि सौभाग्यं समुद्भासते । अनन्तरोक्तस्य गुणद्वयस्य विषयं प्रदर्शयति--- एतत्त्रिष्वपि मार्गेषु गुणद्वितयमुज्ज्वलम् । पदवाक्यप्रबन्धानां व्यापकत्वेन वर्तते
tanvyāḥ prathamataratāruṇye 'vatīrṇe, ākārasya cetasaśceṣṭāyāścavaicitryamatra varṇitam / tatra sūtritastanamuro lāvaṇyamaṅgairvṛtamityākārasya, smaravyatikaraiḥ kandalitamiti cetasaḥ, snihyatkaṭākṣe dṛśāviti kiñcittāṇḍavapaṇḍite smitasudhāsiktoktiṣu bhrūlate iti ceṣṭāyāśca / sūtrita-sikta-tāṇḍava-paṇḍita-kandalitānāmupacāravakratvaṃ lakṣyate, snihyadityetasya kālaviśeṣāvedakaḥ pratyayavakrabhāvaḥ, anyaiva kācidavarṇanīyeti saṃvṛtivakratāvicchittiḥ, aṅgairvṛtamiti kārakavakratvam / vicitramārgaviṣayo lāvaṇyaguṇātirekaḥ / tadevametasmin pratibhāsaṃrambhajanitasakalasāmagrīsamunmīlitaṃ sarasahṛdayāhlādakāri kimapi saubhāgyaṃ samudbhāsate / anantaroktasya guṇadvayasya viṣayaṃ pradarśayati--- etattriṣvapi mārgeṣu guṇadvitayamujjvalam / padavākyaprabandhānāṃ vyāpakatvena vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यविनयानुष्ठाननिष्ठं त्रिविष्टपाधिपत्यप्रतिष्ठितस्यापि तथाविधाभिप्रायानुवर्तनपरत्वेनाभिधीयमानमनौचित्यमावहति । एतच्चैतस्यैव कवेः सहजसौकुमार्यमुद्रितसूक्तिपरस्पन्दसौन्दर्यस्य पर्यालोच्यते, न पुनरन्येषामाहार्यमात्रकाव्यकरणकौशलश्लाघिनाम् । सौभाग्यमपि पदवाक्यप्रकरणप्रबन्धानां प्रत्येकमनेकाकारकमनीयकारणकलापकलितरामणीयकानां किमपि सहृदयहृदयसंवेद्यं काव्यैकजीवितमलौकिकचमत्कारकारि संवलितानेकरसास्वादसुन्दरं सकलावयवव्यापकत्वेन काव्यस्य गुणान्तरं परिस्फुरतीत्यलमतिप्रसङ्गेन । इदानीमेतदुपसंहृत्यान्यदवतारयति--- मार्गाणां त्रितयं तदेतदसकृत्प्राप्तव्यपर्युत्सुकैः क्षुण्णं कैरपि यत्र कामपि भुवं प्राप्य प्रसिद्धिं गताः । सर्वे स्वैरविहारहारि कवयो यास्यन्ति येनाधुना तस्मिन् को ऽपि स साधुसुन्दरपदान्यासक्रमः कथ्यते
ityavinayānuṣṭhānaniṣṭhaṃ triviṣṭapādhipatyapratiṣṭhitasyāpi tathāvidhābhiprāyānuvartanaparatvenābhidhīyamānamanaucityamāvahati / etaccaitasyaiva kaveḥ sahajasaukumāryamudritasūktiparaspandasaundaryasya paryālocyate, na punaranyeṣāmāhāryamātrakāvyakaraṇakauśalaślāghinām / saubhāgyamapi padavākyaprakaraṇaprabandhānāṃ pratyekamanekākārakamanīyakāraṇakalāpakalitarāmaṇīyakānāṃ kimapi sahṛdayahṛdayasaṃvedyaṃ kāvyaikajīvitamalaukikacamatkārakāri saṃvalitānekarasāsvādasundaraṃ sakalāvayavavyāpakatvena kāvyasya guṇāntaraṃ parisphuratītyalamatiprasaṅgena / idānīmetadupasaṃhṛtyānyadavatārayati--- mārgāṇāṃ tritayaṃ tadetadasakṛtprāptavyaparyutsukaiḥ kṣuṇṇaṃ kairapi yatra kāmapi bhuvaṃ prāpya prasiddhiṃ gatāḥ / sarve svairavihārahāri kavayo yāsyanti yenādhunā tasmin ko 'pi sa sādhusundarapadānyāsakramaḥ kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.