को ऽप्यस्याः प्रकारः परिदृश्यते, अस्याः पूर्वोक्तायाः, को ऽप्यपूर्वः प्रभेदो विभाव्यते । को ऽसावित्याह---यमकं नाम । यमकमिति यस्य प्रसिद्धिः । तच्च कीदृशम्---समानवर्णम् । समानाः सरूपाः सदृशश्रुतयो वर्णा यस्मिन् तत्तथोक्तम् । एवमेकस्य द्वयोर्बहूनां सदृशश्रुतीनां व्यवहितमव्यवहितं वा यदुपनिबन्धनं तदेव यमकमित्युच्यते । तदेवमेकरूपे संस्थानद्वये सत्यपि---अन्यार्थं भिन्नाभिधेयम् । अन्यच्च कीदृशम्---प्रसादि प्रसादगुणयुक्तं झगिति वाक्यार्थसमर्पकम्, अकदर्थनाबोध्यमिति यावत् । श्रुतिपेशलमित्यतदेव विशिष्यते---श्रुतिः श्रवणेन्द्रियं तत्र पेशलं रञ्जकम्, अकठोरशब्दविरचितम् । कीदृशम्---औचित्ययुक्तम् । औचित्यं वर्ण्यमानस्य वस्तुनः स्वभावोत्कर्षस्तेन संयुक्तं समन्वितम् । यत्र यमकोपनिबन्धनव्यसनित्वेनाप्यौचित्यमपरिम्लानमित्यर्थः । तदेव विशेषणान्तरेण विशिनष्टि---आद्यादिनियतस्थानशोभि यत् । आदिरादिर्येषां ते तथोक्ताः प्रथममध्यान्तास्तान्येव नियतानि स्थानानि विशिष्टाः संनिवेशास्तैः शोभते भ्राजते यत्तथोक्तम् । अत्राद्यादयः संबन्धिशब्दाः पादादि भिर्विशेषणीयाः । स तु प्रकारः प्रोक्तलक्षणसंपदुपेतो ऽपि भवन् इह नातिप्रतन्यते ग्रन्थे ऽस्मिन्नातिविस्तार्यते । कुतः---शोभान्तराभावात् । स्थाननियमव्यतिरिक्तस्यान्यस्य शोभान्तरस्य छायान्तरस्यासंभवादित्यर्थः । अस्य च वर्णविन्यासवैचित्र्यव्यतिरेकेणान्यत्किञ्चिदपि जीवितान्तरं न परिदृश्यते । तेनानन्तरोक्तालङ्कृतिप्रकारतैव युक्ता । उदाहरणान्यत्रशिशुपालवधे चतुर्थे सर्गे समर्पकाणि कानिचिदेव यमकानि, रघुवंशे वा वसन्तवर्णने । एवं पदावयवानां वर्णानां विन्यासवक्रभावे विचारिते वर्णसमुदायात्मकस्य पदस्य च वक्रभावविचारः प्राप्तावसरः । तत्र पदपूर्वार्धस्य तावद्वक्रताप्राकाराः कियन्तः संभवन्तीति प्रक्रमते--- यत्र रूढेरसंभाव्यधर्माध्यारोपगर्भता । सद्धर्मातिशयारोपगर्भत्वं वा प्रतीयते
ko 'pyasyāḥ prakāraḥ paridṛśyate, asyāḥ pūrvoktāyāḥ, ko 'pyapūrvaḥ prabhedo vibhāvyate / ko 'sāvityāha---yamakaṃ nāma / yamakamiti yasya prasiddhiḥ / tacca kīdṛśam---samānavarṇam / samānāḥ sarūpāḥ sadṛśaśrutayo varṇā yasmin tattathoktam / evamekasya dvayorbahūnāṃ sadṛśaśrutīnāṃ vyavahitamavyavahitaṃ vā yadupanibandhanaṃ tadeva yamakamityucyate / tadevamekarūpe saṃsthānadvaye satyapi---anyārthaṃ bhinnābhidheyam / anyacca kīdṛśam---prasādi prasādaguṇayuktaṃ jhagiti vākyārthasamarpakam, akadarthanābodhyamiti yāvat / śrutipeśalamityatadeva viśiṣyate---śrutiḥ śravaṇendriyaṃ tatra peśalaṃ rañjakam, akaṭhoraśabdaviracitam / kīdṛśam---aucityayuktam / aucityaṃ varṇyamānasya vastunaḥ svabhāvotkarṣastena saṃyuktaṃ samanvitam / yatra yamakopanibandhanavyasanitvenāpyaucityamaparimlānamityarthaḥ / tadeva viśeṣaṇāntareṇa viśinaṣṭi---ādyādiniyatasthānaśobhi yat / ādirādiryeṣāṃ te tathoktāḥ prathamamadhyāntāstānyeva niyatāni sthānāni viśiṣṭāḥ saṃniveśāstaiḥ śobhate bhrājate yattathoktam / atrādyādayaḥ saṃbandhiśabdāḥ pādādi bhirviśeṣaṇīyāḥ / sa tu prakāraḥ proktalakṣaṇasaṃpadupeto 'pi bhavan iha nātipratanyate granthe 'sminnātivistāryate / kutaḥ---śobhāntarābhāvāt / sthānaniyamavyatiriktasyānyasya śobhāntarasya chāyāntarasyāsaṃbhavādityarthaḥ / asya ca varṇavinyāsavaicitryavyatirekeṇānyatkiñcidapi jīvitāntaraṃ na paridṛśyate / tenānantaroktālaṅkṛtiprakārataiva yuktā / udāharaṇānyatraśiśupālavadhe caturthe sarge samarpakāṇi kānicideva yamakāni, raghuvaṃśe vā vasantavarṇane / evaṃ padāvayavānāṃ varṇānāṃ vinyāsavakrabhāve vicārite varṇasamudāyātmakasya padasya ca vakrabhāvavicāraḥ prāptāvasaraḥ / tatra padapūrvārdhasya tāvadvakratāprākārāḥ kiyantaḥ saṃbhavantīti prakramate--- yatra rūḍherasaṃbhāvyadharmādhyāropagarbhatā / saddharmātiśayāropagarbhatvaṃ vā pratīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.