मार्गाणां सुकुमारादीनामेतत्त्रितयं कैरपि महाकविभिरेव, न सामान्यैः, प्राप्तव्यपर्युत्सुकैः प्राप्योत्कण्ठितैरसकृत् बहुवारमभ्यासेन क्षुण्णं परिगमितम् । यत्र यस्मिन् मार्गत्रये कामपि भुवं प्राप्य प्रसिद्धिं गताः लोकोत्तरां भूमिमासाद्य प्रतीतिं प्राप्ताः । इदानीं सर्वे कवयस्तस्मिन्मार्गत्रितये येन यास्यन्ति गमिष्यन्ति स्वैरविहारहारि स्वेच्छाविहरणरमणीयं स को ऽपि अलौकिकः साधुशोभनं कृत्वा सुन्दरपदन्यासक्रमः कथ्यते सुभगसुप्तिङन्तसमर्पणपरिपाटीविन्यासो वर्ण्यते । मार्ग-स्वैरविहार-पद-प्रभृतयः शब्दाः श्लेषच्छायाविशिष्टत्वेन व्याख्येयाः । इति श्रीराजानककुन्तकविरचिते वक्रोक्तिजीविते काव्यालङ्कारे प्रथम उन्मेषः । ==================================================================== वक्रोक्तिजीवितम् द्वितीयोन्मेषः सर्वत्रैव सामान्यलक्षणे विहिते विशेषलक्षणं विधातव्यमिति काव्यस्य "शब्दार्थौ सहितौ" इत्यादि (१ ।७) सामान्यलक्षणं विधाय तदवयवभूतयोः शब्दार्थयोः साहित्यस्य प्रथमोन्मेष एव विशेषलक्षणं विहितम् । इदानीं प्रथमोद्दिष्टस्य वर्णविन्यासवक्रत्वस्य विशेषलक्षणमुपक्रमते--- एको द्वौ बहवो वर्णा बध्यमानाः पुनः पुनः । स्वल्पान्तरास्त्रिधा सोक्ता वर्णविन्यासवक्रता
mārgāṇāṃ sukumārādīnāmetattritayaṃ kairapi mahākavibhireva, na sāmānyaiḥ, prāptavyaparyutsukaiḥ prāpyotkaṇṭhitairasakṛt bahuvāramabhyāsena kṣuṇṇaṃ parigamitam / yatra yasmin mārgatraye kāmapi bhuvaṃ prāpya prasiddhiṃ gatāḥ lokottarāṃ bhūmimāsādya pratītiṃ prāptāḥ / idānīṃ sarve kavayastasminmārgatritaye yena yāsyanti gamiṣyanti svairavihārahāri svecchāviharaṇaramaṇīyaṃ sa ko 'pi alaukikaḥ sādhuśobhanaṃ kṛtvā sundarapadanyāsakramaḥ kathyate subhagasuptiṅantasamarpaṇaparipāṭīvinyāso varṇyate / mārga-svairavihāra-pada-prabhṛtayaḥ śabdāḥ śleṣacchāyāviśiṣṭatvena vyākhyeyāḥ / iti śrīrājānakakuntakaviracite vakroktijīvite kāvyālaṅkāre prathama unmeṣaḥ / ==================================================================== vakroktijīvitam dvitīyonmeṣaḥ sarvatraiva sāmānyalakṣaṇe vihite viśeṣalakṣaṇaṃ vidhātavyamiti kāvyasya "śabdārthau sahitau" ityādi (1 /7) sāmānyalakṣaṇaṃ vidhāya tadavayavabhūtayoḥ śabdārthayoḥ sāhityasya prathamonmeṣa eva viśeṣalakṣaṇaṃ vihitam / idānīṃ prathamoddiṣṭasya varṇavinyāsavakratvasya viśeṣalakṣaṇamupakramate--- eko dvau bahavo varṇā badhyamānāḥ punaḥ punaḥ / svalpāntarāstridhā soktā varṇavinyāsavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतामेव वक्रतां विच्छित्त्यन्तरेण विविनक्ति--- वर्गान्तयोगिनः स्पर्शा द्विरुक्तास्त-ल-नादयः । शिष्टाश्च रादिसंयुक्ताः प्रस्तुतौचित्यशोभिनः
etāmeva vakratāṃ vicchittyantareṇa vivinakti--- vargāntayoginaḥ sparśā dviruktāsta-la-nādayaḥ / śiṣṭāśca rādisaṃyuktāḥ prastutaucityaśobhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतमेव वैचित्र्यान्तरेण व्याचष्टे--- क्वचिदव्यवधाने ऽपि मनोहारिनिबन्धना । सा स्वराणामसारूप्यात् परां पुष्णाति वक्रताम्
etameva vaicitryāntareṇa vyācaṣṭe--- kvacidavyavadhāne 'pi manohārinibandhanā / sā svarāṇāmasārūpyāt parāṃ puṣṇāti vakratām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । एतामेव विविधप्रकारां वक्रतां विशिनष्टि, यदेवंविधवक्ष्यमाणविशेषणविशिष्टा विधातव्येति--- नातिनिर्बन्धविहिता नाप्यपेशलभूषिता । पूर्वावृत्तपरित्यागनूतनावर्तनोज्ज्वला
iti / etāmeva vividhaprakārāṃ vakratāṃ viśinaṣṭi, yadevaṃvidhavakṣyamāṇaviśeṣaṇaviśiṣṭā vidhātavyeti--- nātinirbandhavihitā nāpyapeśalabhūṣitā / pūrvāvṛttaparityāganūtanāvartanojjvalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमत दशाननसरभसकरतुलितवलच्छैलभयविह्वलाम् । वेपमानस्थूलस्तनभरहरकृतकण्ठग्रहां गौरीम् ॥ इति छाया । एवमेतां वर्णविन्यासवक्रतां व्याख्याय तामेवोपसंहरति--- वर्णच्छायानुसारेण गुणमार्गानुवर्तिनी । वृत्तिवैचित्र्ययुक्तेति सैव प्रोक्ता चिरन्तनैः
namata daśānanasarabhasakaratulitavalacchailabhayavihvalām / vepamānasthūlastanabharaharakṛtakaṇṭhagrahāṃ gaurīm // iti chāyā / evametāṃ varṇavinyāsavakratāṃ vyākhyāya tāmevopasaṃharati--- varṇacchāyānusāreṇa guṇamārgānuvartinī / vṛttivaicitryayukteti saiva proktā cirantanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णानामक्षराणां या छाया कान्तिः श्रव्यतादिगुणसंपत्तया हेतुभूतया यदनुसरणमनुसारः प्राप्यस्वरूपानुप्रवेशस्तेन । गुणमार्गांश्च सुकुमारप्रभृतीननुवर्तते या सा तथोक्ता । तत्र गुणानामान्तरम्यात् प्रथममुपन्यसनम्, गुणद्वारेणैव मार्गानुसरणोपपत्तेः । तदयमत्रार्थः---यद्यषा वर्णविन्यासवक्रता व्यञ्जनच्छायानुसारेणैव, तथापि प्रतिनियतगुणविशिष्टानां मार्गाणां गुणानुवर्तनद्वारेण यथा स्वरूपानुप्रवेशं विदधाति तथा विधातव्येति । तत एव च तस्यास्तन्निबन्धनाः प्रवितताः प्रकाराः समुल्लसन्ति । चिरन्तनैः पुनः सैव स्वातन्त्र्येण वृत्तिवैचित्र्ययुक्तेति प्रोक्ता । वृत्तीनामुपनागरिकादीनां यद् वैचित्र्यं विचित्रभावः स्वनिष्ठसंख्याभेदभिन्नत्वं तेन युक्ता समन्वितेति चिरन्तनैः पूर्वसूरिभिरभिहिता । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यदस्याः सकलागुण स्वरूपानुसरणसमन्वयेन सुकुमारादिमार्गानुवर्तनायत्तवृत्तेः पारतन्त्र्यमपरिगणितप्रकारत्वं चैतदुभयमप्यवश्यंभावि तस्मादपारतन्त्र्यं परिमितप्रकारत्वं चेति नातिचतुरस्त्रम् । ननु च प्रथममेको द्वावित्यादिना प्रकारेण परिमितान् प्रकारान् स्वतन्त्रत्वं च स्वयमेव व्याख्याय किमेतदुक्तमिति चेन्नैष दोषः, यस्माल्लक्षणकारैर्यस्य कस्याचित्पदार्थस्य समुदायपरायत्तवृत्तेः परव्युत्पत्तये प्रथममपोद्धारबुद्ध्या स्वतन्त्रतया स्वरूपमुल्लिख्यते, ततः समुदायान्तर्भावो भविष्यतीत्यलमतिप्रसङ्गेन । येयं वर्णविन्यासवक्रता नाम वाचकालङ्कृतिः स्थाननियमाभावात् सकलवाक्यविषयत्वेन समाम्नात्, सैव प्रकारान्तरविशिष्टा नियतस्थानतयोपनिबध्यमाना किमपि वैचित्र्यान्तरमाबध्नातीत्याह--- समानवर्णमन्यार्थं प्रसादि श्रुतिपेशलम् । औचित्ययुक्तमाद्यादिनियतस्थानशोभि यत्
varṇānāmakṣarāṇāṃ yā chāyā kāntiḥ śravyatādiguṇasaṃpattayā hetubhūtayā yadanusaraṇamanusāraḥ prāpyasvarūpānupraveśastena / guṇamārgāṃśca sukumāraprabhṛtīnanuvartate yā sā tathoktā / tatra guṇānāmāntaramyāt prathamamupanyasanam, guṇadvāreṇaiva mārgānusaraṇopapatteḥ / tadayamatrārthaḥ---yadyaṣā varṇavinyāsavakratā vyañjanacchāyānusāreṇaiva, tathāpi pratiniyataguṇaviśiṣṭānāṃ mārgāṇāṃ guṇānuvartanadvāreṇa yathā svarūpānupraveśaṃ vidadhāti tathā vidhātavyeti / tata eva ca tasyāstannibandhanāḥ pravitatāḥ prakārāḥ samullasanti / cirantanaiḥ punaḥ saiva svātantryeṇa vṛttivaicitryayukteti proktā / vṛttīnāmupanāgarikādīnāṃ yad vaicitryaṃ vicitrabhāvaḥ svaniṣṭhasaṃkhyābhedabhinnatvaṃ tena yuktā samanviteti cirantanaiḥ pūrvasūribhirabhihitā / tadidamatra tātparyam---yadasyāḥ sakalāguṇa svarūpānusaraṇasamanvayena sukumārādimārgānuvartanāyattavṛtteḥ pāratantryamaparigaṇitaprakāratvaṃ caitadubhayamapyavaśyaṃbhāvi tasmādapāratantryaṃ parimitaprakāratvaṃ ceti nāticaturastram / nanu ca prathamameko dvāvityādinā prakāreṇa parimitān prakārān svatantratvaṃ ca svayameva vyākhyāya kimetaduktamiti cennaiṣa doṣaḥ, yasmāllakṣaṇakārairyasya kasyācitpadārthasya samudāyaparāyattavṛtteḥ paravyutpattaye prathamamapoddhārabuddhyā svatantratayā svarūpamullikhyate, tataḥ samudāyāntarbhāvo bhaviṣyatītyalamatiprasaṅgena / yeyaṃ varṇavinyāsavakratā nāma vācakālaṅkṛtiḥ sthānaniyamābhāvāt sakalavākyaviṣayatvena samāmnāt, saiva prakārāntaraviśiṣṭā niyatasthānatayopanibadhyamānā kimapi vaicitryāntaramābadhnātītyāha--- samānavarṇamanyārthaṃ prasādi śrutipeśalam / aucityayuktamādyādiniyatasthānaśobhi yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमकं नाम को ऽप्यस्याः प्रकारः परिदृश्यते । स तु शोभान्तराभावादिह नातिप्रतन्यते
yamakaṃ nāma ko 'pyasyāḥ prakāraḥ paridṛśyate / sa tu śobhāntarābhāvādiha nātipratanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को ऽप्यस्याः प्रकारः परिदृश्यते, अस्याः पूर्वोक्तायाः, को ऽप्यपूर्वः प्रभेदो विभाव्यते । को ऽसावित्याह---यमकं नाम । यमकमिति यस्य प्रसिद्धिः । तच्च कीदृशम्---समानवर्णम् । समानाः सरूपाः सदृशश्रुतयो वर्णा यस्मिन् तत्तथोक्तम् । एवमेकस्य द्वयोर्बहूनां सदृशश्रुतीनां व्यवहितमव्यवहितं वा यदुपनिबन्धनं तदेव यमकमित्युच्यते । तदेवमेकरूपे संस्थानद्वये सत्यपि---अन्यार्थं भिन्नाभिधेयम् । अन्यच्च कीदृशम्---प्रसादि प्रसादगुणयुक्तं झगिति वाक्यार्थसमर्पकम्, अकदर्थनाबोध्यमिति यावत् । श्रुतिपेशलमित्यतदेव विशिष्यते---श्रुतिः श्रवणेन्द्रियं तत्र पेशलं रञ्जकम्, अकठोरशब्दविरचितम् । कीदृशम्---औचित्ययुक्तम् । औचित्यं वर्ण्यमानस्य वस्तुनः स्वभावोत्कर्षस्तेन संयुक्तं समन्वितम् । यत्र यमकोपनिबन्धनव्यसनित्वेनाप्यौचित्यमपरिम्लानमित्यर्थः । तदेव विशेषणान्तरेण विशिनष्टि---आद्यादिनियतस्थानशोभि यत् । आदिरादिर्येषां ते तथोक्ताः प्रथममध्यान्तास्तान्येव नियतानि स्थानानि विशिष्टाः संनिवेशास्तैः शोभते भ्राजते यत्तथोक्तम् । अत्राद्यादयः संबन्धिशब्दाः पादादि भिर्विशेषणीयाः । स तु प्रकारः प्रोक्तलक्षणसंपदुपेतो ऽपि भवन् इह नातिप्रतन्यते ग्रन्थे ऽस्मिन्नातिविस्तार्यते । कुतः---शोभान्तराभावात् । स्थाननियमव्यतिरिक्तस्यान्यस्य शोभान्तरस्य छायान्तरस्यासंभवादित्यर्थः । अस्य च वर्णविन्यासवैचित्र्यव्यतिरेकेणान्यत्किञ्चिदपि जीवितान्तरं न परिदृश्यते । तेनानन्तरोक्तालङ्कृतिप्रकारतैव युक्ता । उदाहरणान्यत्रशिशुपालवधे चतुर्थे सर्गे समर्पकाणि कानिचिदेव यमकानि, रघुवंशे वा वसन्तवर्णने । एवं पदावयवानां वर्णानां विन्यासवक्रभावे विचारिते वर्णसमुदायात्मकस्य पदस्य च वक्रभावविचारः प्राप्तावसरः । तत्र पदपूर्वार्धस्य तावद्वक्रताप्राकाराः कियन्तः संभवन्तीति प्रक्रमते--- यत्र रूढेरसंभाव्यधर्माध्यारोपगर्भता । सद्धर्मातिशयारोपगर्भत्वं वा प्रतीयते
ko 'pyasyāḥ prakāraḥ paridṛśyate, asyāḥ pūrvoktāyāḥ, ko 'pyapūrvaḥ prabhedo vibhāvyate / ko 'sāvityāha---yamakaṃ nāma / yamakamiti yasya prasiddhiḥ / tacca kīdṛśam---samānavarṇam / samānāḥ sarūpāḥ sadṛśaśrutayo varṇā yasmin tattathoktam / evamekasya dvayorbahūnāṃ sadṛśaśrutīnāṃ vyavahitamavyavahitaṃ vā yadupanibandhanaṃ tadeva yamakamityucyate / tadevamekarūpe saṃsthānadvaye satyapi---anyārthaṃ bhinnābhidheyam / anyacca kīdṛśam---prasādi prasādaguṇayuktaṃ jhagiti vākyārthasamarpakam, akadarthanābodhyamiti yāvat / śrutipeśalamityatadeva viśiṣyate---śrutiḥ śravaṇendriyaṃ tatra peśalaṃ rañjakam, akaṭhoraśabdaviracitam / kīdṛśam---aucityayuktam / aucityaṃ varṇyamānasya vastunaḥ svabhāvotkarṣastena saṃyuktaṃ samanvitam / yatra yamakopanibandhanavyasanitvenāpyaucityamaparimlānamityarthaḥ / tadeva viśeṣaṇāntareṇa viśinaṣṭi---ādyādiniyatasthānaśobhi yat / ādirādiryeṣāṃ te tathoktāḥ prathamamadhyāntāstānyeva niyatāni sthānāni viśiṣṭāḥ saṃniveśāstaiḥ śobhate bhrājate yattathoktam / atrādyādayaḥ saṃbandhiśabdāḥ pādādi bhirviśeṣaṇīyāḥ / sa tu prakāraḥ proktalakṣaṇasaṃpadupeto 'pi bhavan iha nātipratanyate granthe 'sminnātivistāryate / kutaḥ---śobhāntarābhāvāt / sthānaniyamavyatiriktasyānyasya śobhāntarasya chāyāntarasyāsaṃbhavādityarthaḥ / asya ca varṇavinyāsavaicitryavyatirekeṇānyatkiñcidapi jīvitāntaraṃ na paridṛśyate / tenānantaroktālaṅkṛtiprakārataiva yuktā / udāharaṇānyatraśiśupālavadhe caturthe sarge samarpakāṇi kānicideva yamakāni, raghuvaṃśe vā vasantavarṇane / evaṃ padāvayavānāṃ varṇānāṃ vinyāsavakrabhāve vicārite varṇasamudāyātmakasya padasya ca vakrabhāvavicāraḥ prāptāvasaraḥ / tatra padapūrvārdhasya tāvadvakratāprākārāḥ kiyantaḥ saṃbhavantīti prakramate--- yatra rūḍherasaṃbhāvyadharmādhyāropagarbhatā / saddharmātiśayāropagarbhatvaṃ vā pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकोत्तरतिरस्कारश्लाध्योत्कर्षाभिधित्सया । वाच्यस्य सोच्यते कापि रूढिवैचित्र्यवक्रता
lokottaratiraskāraślādhyotkarṣābhidhitsayā / vācyasya socyate kāpi rūḍhivaicitryavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"रघुऽ-शब्देनात्र त्रिभुवनातिशाय्यौदा र्यातिरेकः प्रतीयते । एतस्यां वक्रतायामयमेव परमार्थो यत् सामान्यमात्रनिष्ठतामपाकृत्य कविविवक्षितविशेषप्रतिपादनसामर्थ्यलक्षणः शोभातिशयः समुल्लास्यते । संज्ञाशब्दानां नियतार्थनिष्ठत्वात् सामान्यविशेषभावो न कश्चित् संभवतीति न वक्तव्यम् । यस्मात्तेषामप्यवस्थासहस्त्रसाधारणवृत्तेर्वाच्यस्य नियतदशाविशेषवृत्तिनिष्ठता सत्कविविवक्षिता संभवत्येव, स्वरश्रुतिन्यायेन लग्नांशुकन्यायेन चेति । एवं रूढिवक्रतां विवेच्य क्रमप्राप्तसमन्वयां पर्यायवक्रतां विविनक्ति--- अभिधेयान्तरतमस्तस्यातिशयपोषकः । रम्यच्छायान्तरस्पर्शात्तदलङ्कर्तुमीश्वरः
"raghu'-śabdenātra tribhuvanātiśāyyaudā ryātirekaḥ pratīyate / etasyāṃ vakratāyāmayameva paramārtho yat sāmānyamātraniṣṭhatāmapākṛtya kavivivakṣitaviśeṣapratipādanasāmarthyalakṣaṇaḥ śobhātiśayaḥ samullāsyate / saṃjñāśabdānāṃ niyatārthaniṣṭhatvāt sāmānyaviśeṣabhāvo na kaścit saṃbhavatīti na vaktavyam / yasmātteṣāmapyavasthāsahastrasādhāraṇavṛttervācyasya niyatadaśāviśeṣavṛttiniṣṭhatā satkavivivakṣitā saṃbhavatyeva, svaraśrutinyāyena lagnāṃśukanyāyena ceti / evaṃ rūḍhivakratāṃ vivecya kramaprāptasamanvayāṃ paryāyavakratāṃ vivinakti--- abhidheyāntaratamastasyātiśayapoṣakaḥ / ramyacchāyāntarasparśāttadalaṅkartumīśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं विशेषणेनापि स्वच्छायोत्कर्षपेशलः । असंभाव्यार्थपात्रत्वगर्भं यश्चाभिधीयते
svayaṃ viśeṣaṇenāpi svacchāyotkarṣapeśalaḥ / asaṃbhāvyārthapātratvagarbhaṃ yaścābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलङ्कारोपसंस्कारमनोहारिनिबन्धनः । पर्यायस्तेन वैचित्र्यं परा पर्यायवक्रता
alaṅkāropasaṃskāramanohārinibandhanaḥ / paryāyastena vaicitryaṃ parā paryāyavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र स्वरससंप्रवृत्तसायंसमयसमुचिता सरोरुहाणां विच्छायताप्रतिपत्तिर्नायकेन नागरकतया वल्लभोपलालनाप्रवृत्तेन तन्निदर्शनोपक्रमरमणीयत्वमुखेन निर्जितानीवेति प्रतीयमानोत्प्रेक्षालङ्कारकारित्वेन प्रतिपाद्यते । एतदेव च युक्तियुक्तम् । यस्मात्सर्वस्य कस्यचित्पङ्कजस्य शशाङ्कशोभातिरस्कारकारिता प्रतिपद्यते । त्वन्मुखपङ्कजेन पुनः शशिनः शोभातिरस्कारिणा न्यायतो निर्जितानि सन्ति विच्छायतां गच्छन्तीवेति प्रतीयमानस्योत्प्रेक्षालक्षणस्यालङ्कारस्य शोभातिशयः समुल्लास्यते । एवं पर्यायवक्रतां विचार्य क्रमसमुचितावसरामुपचारवक्रतां विचारयति--- यत्र दूरान्तरे ऽन्यस्मात्सामान्यमुपचर्यते । लेशेनापि भवत् काञ्चिद्वक्तुमुद्रिक्तवृत्तिताम्
atra svarasasaṃpravṛttasāyaṃsamayasamucitā saroruhāṇāṃ vicchāyatāpratipattirnāyakena nāgarakatayā vallabhopalālanāpravṛttena tannidarśanopakramaramaṇīyatvamukhena nirjitānīveti pratīyamānotprekṣālaṅkārakāritvena pratipādyate / etadeva ca yuktiyuktam / yasmātsarvasya kasyacitpaṅkajasya śaśāṅkaśobhātiraskārakāritā pratipadyate / tvanmukhapaṅkajena punaḥ śaśinaḥ śobhātiraskāriṇā nyāyato nirjitāni santi vicchāyatāṃ gacchantīveti pratīyamānasyotprekṣālakṣaṇasyālaṅkārasya śobhātiśayaḥ samullāsyate / evaṃ paryāyavakratāṃ vicārya kramasamucitāvasarāmupacāravakratāṃ vicārayati--- yatra dūrāntare 'nyasmātsāmānyamupacaryate / leśenāpi bhavat kāñcidvaktumudriktavṛttitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्मूला सरसोल्लेखा रूपकादिरलङ्कृतिः । उपचारप्रधानासौ वक्रता काचिदुच्यते
yanmūlā sarasollekhā rūpakādiralaṅkṛtiḥ / upacārapradhānāsau vakratā kāciducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र लोकोत्तरत्वलक्षणमुभयानुयायि सामान्यं समाश्रित्य प्राधान्येन विवक्षितस्य वस्तुनः प्रतीयमानवृत्तेरभेदोपचारनिबन्धनं तत्त्वमध्यारोपितम् । तथा चैतयोर्दूयोरप्यलङ्कारयोस्तुल्ये ऽप्युपचारवक्रताजीवितत्त्वे वाच्यत्वमेकत्र प्रतीयमानत्वमपरस्मिन् स्वरूपभेदस्य निबन्धनम् । एतच्चोभयोरपि स्वलक्षणव्याख्यानावसरे सुतरां समुन्मील्यते । एवमुपचारवक्रतां विवेच्य समानन्तरप्राप्तावकाशां विशेषणवक्रतां विविनक्ति । विशेषणस्य माहात्म्यात् क्रियायाः कारकस्य वा । यत्रोल्लसति लावण्यं सा विशेषणवक्रता
atra lokottaratvalakṣaṇamubhayānuyāyi sāmānyaṃ samāśritya prādhānyena vivakṣitasya vastunaḥ pratīyamānavṛtterabhedopacāranibandhanaṃ tattvamadhyāropitam / tathā caitayordūyorapyalaṅkārayostulye 'pyupacāravakratājīvitattve vācyatvamekatra pratīyamānatvamaparasmin svarūpabhedasya nibandhanam / etaccobhayorapi svalakṣaṇavyākhyānāvasare sutarāṃ samunmīlyate / evamupacāravakratāṃ vivecya samānantaraprāptāvakāśāṃ viśeṣaṇavakratāṃ vivinakti / viśeṣaṇasya māhātmyāt kriyāyāḥ kārakasya vā / yatrollasati lāvaṇyaṃ sā viśeṣaṇavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विशेषणवक्रतां विचार्य क्रमसमर्पितावसरां संवृतिवक्रतां विचारयति--- यत्र संव्रियते वस्तु वैचित्र्यस्य विवक्षया । सर्वनामादिभिः कैश्चित् सोक्ता संवृतिवक्रता
evaṃ viśeṣaṇavakratāṃ vicārya kramasamarpitāvasarāṃ saṃvṛtivakratāṃ vicārayati--- yatra saṃvriyate vastu vaicitryasya vivakṣayā / sarvanāmādibhiḥ kaiścit soktā saṃvṛtivakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । प्रथममेव व्याख्यातम् । एव संवृतिवक्रतां विचार्य प्रत्ययवक्रतायाः को ऽपि प्रकारः पदमध्यान्तर्भूतत्वादिहैव समुचितावसरस्तस्मात्तद्विचारमाचरति--- प्रस्तुतौचित्यविच्छित्तिं स्वमहिम्ना विकासयन् । प्रत्ययः पदमध्ये ऽन्यामुल्लासयति वक्रताम्
iti / prathamameva vyākhyātam / eva saṃvṛtivakratāṃ vicārya pratyayavakratāyāḥ ko 'pi prakāraḥ padamadhyāntarbhūtatvādihaiva samucitāvasarastasmāttadvicāramācarati--- prastutaucityavicchittiṃ svamahimnā vikāsayan / pratyayaḥ padamadhye 'nyāmullāsayati vakratām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वर्तमानकालाभिधायी शतृप्रत्ययः कामप्यतीतानागतविभ्रमविरहितां तात्कालिकपरिस्पन्दसुन्दरीं प्रस्तुतौचित्यविच्छित्तिमुल्ला सयन् सहृदयहृदयहारिणीं प्रत्ययवक्रतामावहति । इदानीमेतस्याः प्रकारान्तरं पर्यालोचयति--- आगमादिपरिस्पन्दसुन्दरः शब्दवक्रताम् । परः कामपि पुष्णाति बन्धच्छायाविधायिनीम्
atra vartamānakālābhidhāyī śatṛpratyayaḥ kāmapyatītānāgatavibhramavirahitāṃ tātkālikaparispandasundarīṃ prastutaucityavicchittimullā sayan sahṛdayahṛdayahāriṇīṃ pratyayavakratāmāvahati / idānīmetasyāḥ prakārāntaraṃ paryālocayati--- āgamādiparispandasundaraḥ śabdavakratām / paraḥ kāmapi puṣṇāti bandhacchāyāvidhāyinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । अत्र सुभगंमन्यभावप्रभृतिषु शब्देषु मुमादिपरिस्पन्दसुन्दराः संनिवेशच्छायाविधायिनी वाचकवक्रतां प्रत्ययाः पुष्णन्ति । एवं प्रसङ्गसमुचितां पदमध्यवर्तिप्रत्ययवक्रतां विचार्य समनन्तरसंभविनीं वृत्तिवक्रतां विचारयति--- अव्ययीभावमुख्यानां वृत्तीनां रमणीयता । यत्रोल्लसति सा ज्ञेया वृत्तिवैचित्र्यवक्रता
iti / atra subhagaṃmanyabhāvaprabhṛtiṣu śabdeṣu mumādiparispandasundarāḥ saṃniveśacchāyāvidhāyinī vācakavakratāṃ pratyayāḥ puṣṇanti / evaṃ prasaṅgasamucitāṃ padamadhyavartipratyayavakratāṃ vicārya samanantarasaṃbhavinīṃ vṛttivakratāṃ vicārayati--- avyayībhāvamukhyānāṃ vṛttīnāṃ ramaṇīyatā / yatrollasati sā jñeyā vṛttivaicitryavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सुब्धातुवृत्तेः समासवृत्तेश्च किमपि वक्रतावैचित्र्यं परिस्फुरति । एवं वृत्तिवक्रतां विचार्य पदपूर्वार्धभाविनीमुचितावसरां भाववक्रतां विचारयति--- साध्यतामप्यनादृत्य सिद्धत्वेनाभिधीयते । यत्र भावो भवेदेषा भाववैचित्र्यवक्रता
atra subdhātuvṛtteḥ samāsavṛtteśca kimapi vakratāvaicitryaṃ parisphurati / evaṃ vṛttivakratāṃ vicārya padapūrvārdhabhāvinīmucitāvasarāṃ bhāvavakratāṃ vicārayati--- sādhyatāmapyanādṛtya siddhatvenābhidhīyate / yatra bhāvo bhavedeṣā bhāvavaicitryavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र भावस्य सिद्धत्वेनाभिधानमतीव चमत्कारकारि । एवं भाववक्रतां विचार्य प्रातिपदिकान्तर्वर्तिनीं लिङ्गवक्रतां विचारयति--- भिन्नयोर्लिङ्गयोर्यस्यां सामानाधिकरण्यतः । कापि शोभाभ्युदेत्येषा लिङ्गवैचित्र्यवक्रता
atra bhāvasya siddhatvenābhidhānamatīva camatkārakāri / evaṃ bhāvavakratāṃ vicārya prātipadikāntarvartinīṃ liṅgavakratāṃ vicārayati--- bhinnayorliṅgayoryasyāṃ sāmānādhikaraṇyataḥ / kāpi śobhābhyudetyeṣā liṅgavaicitryavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयमपरा च लिङ्गवैचित्र्यवक्रता--- सति लिङ्गान्तरे यत्र स्त्रीलिङ्गं च प्रयुज्यते । शोभानिष्पत्तये यस्मान्नामैव स्त्रीति पेशलम्
iyamaparā ca liṅgavaicitryavakratā--- sati liṅgāntare yatra strīliṅgaṃ ca prayujyate / śobhāniṣpattaye yasmānnāmaiva strīti peśalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र त्रिलिङ्गत्वे सत्यपि "तटऽ-शब्दस्य, सौकुमार्यात् स्त्रीलिङ्गमेव प्रयुक्तम् । तेन विच्छिन्त्यन्तरेण भावी नायकव्यवहारः कश्चिदासूत्रित इत्यतीव रमणीयत्वाद्वक्रतामावहति ॥ इदमपरमेतस्याः प्रकारान्तरं लक्षयति--- विशिष्टं योज्यते लिङ्गमन्यस्मिन् संभवत्यपि । यत्र विछित्तये सान्या वाच्यौचित्यानुसारतः
atra triliṅgatve satyapi "taṭa'-śabdasya, saukumāryāt strīliṅgameva prayuktam / tena vicchintyantareṇa bhāvī nāyakavyavahāraḥ kaścidāsūtrita ityatīva ramaṇīyatvādvakratāmāvahati // idamaparametasyāḥ prakārāntaraṃ lakṣayati--- viśiṣṭaṃ yojyate liṅgamanyasmin saṃbhavatyapi / yatra vichittaye sānyā vācyaucityānusārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरिण्यश्च मां समबोधयन् । कीदृशम्---तवागतिज्ञम्, लताप्रदर्शितमार्गमजानन्तम् । ततस्ताः मम्यगबोधयन्निति, यतस्तास्तदपेक्षया किञ्चित्प्रबुद्धा इति । ताश्च कीदृश्यः---तथाविधवैशससंदर्शनवशाद् दुःखितत्वेन परित्यक्ततृणग्रासाः । किं कुर्वाणाः---तस्यां दिशि नयनानि समर्पयन्त्यः । कीदृशानि---ऊर्ध्वोकृतपक्ष्मपङ्क्तीनि । तदेवं तथाविधस्थानकयुक्तत्वेन दक्षिणां दिशमन्तरिक्षेण नीतेति संज्ञया निवेदयन्त्यः । अत्र वृक्षमृगादिषु लिङ्गान्तरेषु संभवत्स्वपि स्त्रीलिङ्गमेव पदार्थौचित्यानुसारेण चेतनचमत्कारकारितया कवेरभिप्रेतम् । तस्मात् कामपि वक्रतामावहति । एवं प्रातिपदिकलक्षणस्य सुबन्तसंभविनः पदपूर्वार्धस्य यथासंभवं वक्रभावं विचार्येदानीमुभयोरपि सुप्तिङन्तयोर्धातुस्वरूपः पूर्वभागो यः संभवति तस्य वक्रतां विचारयति । तस्य च क्रियावैचित्र्यनिबन्धनगेव वक्रत्वं विद्यते । तस्मात् क्रियावैचित्र्यस्यैव कीदृशाः कियन्तश्च प्रकाराः संभवन्तीति तत्स्वरूपनिरूपणार्थमाह--- कर्त्तुरत्यन्तरङ्गत्वं कर्त्रन्तरविचित्रता । स्वविशेषणवैचित्र्यमुपचारमनोज्ञता
hariṇyaśca māṃ samabodhayan / kīdṛśam---tavāgatijñam, latāpradarśitamārgamajānantam / tatastāḥ mamyagabodhayanniti, yatastāstadapekṣayā kiñcitprabuddhā iti / tāśca kīdṛśyaḥ---tathāvidhavaiśasasaṃdarśanavaśād duḥkhitatvena parityaktatṛṇagrāsāḥ / kiṃ kurvāṇāḥ---tasyāṃ diśi nayanāni samarpayantyaḥ / kīdṛśāni---ūrdhvokṛtapakṣmapaṅktīni / tadevaṃ tathāvidhasthānakayuktatvena dakṣiṇāṃ diśamantarikṣeṇa nīteti saṃjñayā nivedayantyaḥ / atra vṛkṣamṛgādiṣu liṅgāntareṣu saṃbhavatsvapi strīliṅgameva padārthaucityānusāreṇa cetanacamatkārakāritayā kaverabhipretam / tasmāt kāmapi vakratāmāvahati / evaṃ prātipadikalakṣaṇasya subantasaṃbhavinaḥ padapūrvārdhasya yathāsaṃbhavaṃ vakrabhāvaṃ vicāryedānīmubhayorapi suptiṅantayordhātusvarūpaḥ pūrvabhāgo yaḥ saṃbhavati tasya vakratāṃ vicārayati / tasya ca kriyāvaicitryanibandhanageva vakratvaṃ vidyate / tasmāt kriyāvaicitryasyaiva kīdṛśāḥ kiyantaśca prakārāḥ saṃbhavantīti tatsvarūpanirūpaṇārthamāha--- kartturatyantaraṅgatvaṃ kartrantaravicitratā / svaviśeṣaṇavaicitryamupacāramanojñatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मादिसंवृतिः पञ्च प्रस्तुतौचित्यचारवः । क्रियावैचित्र्यवक्रत्वप्रकारास्त इमे स्मृताः
karmādisaṃvṛtiḥ pañca prastutaucityacāravaḥ / kriyāvaicitryavakratvaprakārāsta ime smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति संग्रहश्लोकः । तदेवं सुप्तिङन्तयोर्द्वयोरपि पदपूर्वार्धस्य प्रातिपदिकस्य धातोश्च यथायुक्ति वक्रतां विचार्येदानीं तयोरेव यथास्वमपरार्धस्य प्रत्ययलक्षणस्य वक्रतां विचारयति । तत्र क्रियावैचित्र्यवक्रातायाः समनन्तरसंभविनः क्रमसमन्वितत्वात् कालस्य वक्रत्वं पर्यालोच्यते, क्रियापरिच्छेदकत्वात्तस्य । औचित्यान्तरतम्येन समयो रमणीयताम् । याति यत्र भवत्येषा कालवैचित्र्यवक्रता
iti saṃgrahaślokaḥ / tadevaṃ suptiṅantayordvayorapi padapūrvārdhasya prātipadikasya dhātośca yathāyukti vakratāṃ vicāryedānīṃ tayoreva yathāsvamaparārdhasya pratyayalakṣaṇasya vakratāṃ vicārayati / tatra kriyāvaicitryavakrātāyāḥ samanantarasaṃbhavinaḥ kramasamanvitatvāt kālasya vakratvaṃ paryālocyate, kriyāparicchedakatvāttasya / aucityāntaratamyena samayo ramaṇīyatām / yāti yatra bhavatyeṣā kālavaicitryavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र व्यवस्यन्ति जृम्भते कर्ता कम्पामहे चेति प्रत्ययाः प्रत्येकं प्रतिनियतकालाभिधायिनः कामपि पदपरार्धवक्रतां प्रख्यापयन्ति । तथा च--प्रथमतरावतीर्णमधुसमयसौकुमार्यसमुल्लसितसुन्दरपदाथ्रसार्थसमुन्मेषसमुद्दीपितसहजविभवविलसितत्वेन मकरकेतोर्मनाङ्मात्रमाधवसामर्थ्य समुल्लसितातुलशक्तेः सरसहृदयविधुरताविधायी को ऽपि संरम्भः समुज्जृम्भते । तस्मादनेनानुमानेन पुनः परं परिपोषमधिरोहति । कुसुमाकरविभवविभ्रमे मानिनीमानदलनदुर्ललितसमुदितसहजसौकुमार्यसंपत्संजनितसमुचितजिगीषावसरः किमसौ विधास्यतीति विकल्पयन्तस्तत्कुसुमशरनिकरनिपातकातरान्तः करणाः किमपि कम्पामहे चकितचेतसः संपद्यामह इति प्रियतमाविरहविधुरचेतसः सरसहृदयस्य कस्यचिदेतदभिधानम् । एवं कालवक्रतां विचार्य क्रमसमुचितावसरां कारकवक्रतां विचारयति--- यत्र कारकसामान्यं प्राधान्येन निबध्यते । तत्त्वाध्यारोपणान्मुख्यगुणभावाभिधानतः
atra vyavasyanti jṛmbhate kartā kampāmahe ceti pratyayāḥ pratyekaṃ pratiniyatakālābhidhāyinaḥ kāmapi padaparārdhavakratāṃ prakhyāpayanti / tathā ca--prathamatarāvatīrṇamadhusamayasaukumāryasamullasitasundarapadāthrasārthasamunmeṣasamuddīpitasahajavibhavavilasitatvena makaraketormanāṅmātramādhavasāmarthya samullasitātulaśakteḥ sarasahṛdayavidhuratāvidhāyī ko 'pi saṃrambhaḥ samujjṛmbhate / tasmādanenānumānena punaḥ paraṃ paripoṣamadhirohati / kusumākaravibhavavibhrame māninīmānadalanadurlalitasamuditasahajasaukumāryasaṃpatsaṃjanitasamucitajigīṣāvasaraḥ kimasau vidhāsyatīti vikalpayantastatkusumaśaranikaranipātakātarāntaḥ karaṇāḥ kimapi kampāmahe cakitacetasaḥ saṃpadyāmaha iti priyatamāvirahavidhuracetasaḥ sarasahṛdayasya kasyacidetadabhidhānam / evaṃ kālavakratāṃ vicārya kramasamucitāvasarāṃ kārakavakratāṃ vicārayati--- yatra kārakasāmānyaṃ prādhānyena nibadhyate / tattvādhyāropaṇānmukhyaguṇabhāvābhidhānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिपोषयितुं काञ्चिद् भङ्गीभणितिरम्यताम् । कारकाणां विपर्यासः सोक्ता कारकवक्रता
paripoṣayituṃ kāñcid bhaṅgībhaṇitiramyatām / kārakāṇāṃ viparyāsaḥ soktā kārakavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कारकवक्रतां विचार्य क्रमसमन्वितां संख्यावक्रतां विचारयति, तत्परिच्छेदकत्वात् संख्यायाः--- कुर्वन्ति काव्यवैचित्र्यविवक्षापरतन्त्रिताः । यत्र संख्याविपर्यासं तां संख्यावक्रतां विदुः
evaṃ kārakavakratāṃ vicārya kramasamanvitāṃ saṃkhyāvakratāṃ vicārayati, tatparicchedakatvāt saṃkhyāyāḥ--- kurvanti kāvyavaicitryavivakṣāparatantritāḥ / yatra saṃkhyāviparyāsaṃ tāṃ saṃkhyāvakratāṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूर्ववदेवैकवचनबहुवचनयोः सामानाधिकरण्यं वैचित्र्यविधायि । एवं संख्यावक्रतां विचार्य तद्विषयत्वात् पुरुषाणां क्रमसमर्पितावसरां पुरुषवक्रतां विचारयति--- प्रत्यक्ता परभावश्च विपर्यासेन योज्यते । यत्र विच्छित्तये सैषा ज्ञेया पुरुषवक्रता
atra pūrvavadevaikavacanabahuvacanayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ vaicitryavidhāyi / evaṃ saṃkhyāvakratāṃ vicārya tadviṣayatvāt puruṣāṇāṃ kramasamarpitāvasarāṃ puruṣavakratāṃ vicārayati--- pratyaktā parabhāvaśca viparyāsena yojyate / yatra vicchittaye saiṣā jñeyā puruṣavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र "जानातु देवी स्वयम्ऽ इति युष्मदि मध्यमपुरुषे प्रयोक्तव्ये प्रातिपदिकमात्रप्रयोगेण वक्तुस्तदशक्यानुष्ठानतां मन्यमानस्यौदासीन्यप्रतीतिः । तस्याश्च प्रभुत्वात् स्वातन्त्र्येण हिताहितविचारपूर्वकं स्वयमेव कर्तव्यार्थप्रतिपत्तिः कमपि वाक्यवक्रभावमावहति । यस्मादेतदेवास्य वाक्यस्य जीवितत्वेन परिस्फुरति । एवं पुरुषवक्रतां विचार्य पुरुषाश्रयत्वादात्मनेपदपरस्मैपदयोरुचितावसरां वक्रतां विचारयति । धातूनां लक्षणानुसारेण नियतपदाश्रयः प्रयोगः पूर्वाचार्याणाम् "उपग्रहऽ-शब्दाभिधेयतया प्रसिद्धः । तस्मात्तदभिधानेनैव व्यवहरति--- पदयोरुभयोरेकमौचित्याद् विनियुज्यते । शोभायै यत्र जल्पन्ति तामुपग्रहवक्रताम्
atra "jānātu devī svayam' iti yuṣmadi madhyamapuruṣe prayoktavye prātipadikamātraprayogeṇa vaktustadaśakyānuṣṭhānatāṃ manyamānasyaudāsīnyapratītiḥ / tasyāśca prabhutvāt svātantryeṇa hitāhitavicārapūrvakaṃ svayameva kartavyārthapratipattiḥ kamapi vākyavakrabhāvamāvahati / yasmādetadevāsya vākyasya jīvitatvena parisphurati / evaṃ puruṣavakratāṃ vicārya puruṣāśrayatvādātmanepadaparasmaipadayorucitāvasarāṃ vakratāṃ vicārayati / dhātūnāṃ lakṣaṇānusāreṇa niyatapadāśrayaḥ prayogaḥ pūrvācāryāṇām "upagraha'-śabdābhidheyatayā prasiddhaḥ / tasmāttadabhidhānenaiva vyavaharati--- padayorubhayorekamaucityād viniyujyate / śobhāyai yatra jalpanti tāmupagrahavakratām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र राज्ञः सुललितविलासवतीलोचनविलासेषु स्मरणगोचरमवतरत्सु तत्परायत्तचित्तवृत्तेराङ्गिकप्रयत्नपरिस्पन्दविनिवर्तमानो मुष्टिर्बिभिदे भिद्यते स्म । स्वयमेवेति कर्मकर्तृनिबन्धनमात्मने पदमतीव चमत्कारकारिणीं कामपि वाक्यवक्रतामावहति । एवमुपग्रहवक्रतां विचार्य तदनुसंभविनीं प्रत्ययान्तरवक्रतां विचारयति--- विहितः प्रत्ययादन्यः प्रत्ययः कमनीयताम् । यत्र कामपि पुष्णाति सान्या प्रत्ययवक्रता
atra rājñaḥ sulalitavilāsavatīlocanavilāseṣu smaraṇagocaramavataratsu tatparāyattacittavṛtterāṅgikaprayatnaparispandavinivartamāno muṣṭirbibhide bhidyate sma / svayameveti karmakartṛnibandhanamātmane padamatīva camatkārakāriṇīṃ kāmapi vākyavakratāmāvahati / evamupagrahavakratāṃ vicārya tadanusaṃbhavinīṃ pratyayāntaravakratāṃ vicārayati--- vihitaḥ pratyayādanyaḥ pratyayaḥ kamanīyatām / yatra kāmapi puṣṇāti sānyā pratyayavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"वन्देतराम्ऽ इत्यत्र कापि प्रत्ययवक्रता कवेश्चेतसि परिस्फुरति । ततएव "पुनःऽ-शब्दः पूर्वस्माद्विशेषाभिधायित्वेन प्रयुक्तः । एवं नामाख्यातस्वरूपयोः पदयोः प्रत्येकं प्रकृत्याद्यवयवविभागद्वारेण यथासंभवं वक्रभावं विचार्येदानीमुपसर्गनिपातयोरव्युत्पन्नत्वादसंभवद्विभक्तिकत्वाच्च निरस्तावयवत्वे सत्यविभक्तयोः साकल्येन वक्रतां विचारयति--- रसादिद्योतनं यस्यामुपसर्गनिपातयोः । वाक्यैकजीवितत्वेन सापरा पदवक्रता
"vandetarām' ityatra kāpi pratyayavakratā kaveścetasi parisphurati / tataeva "punaḥ'-śabdaḥ pūrvasmādviśeṣābhidhāyitvena prayuktaḥ / evaṃ nāmākhyātasvarūpayoḥ padayoḥ pratyekaṃ prakṛtyādyavayavavibhāgadvāreṇa yathāsaṃbhavaṃ vakrabhāvaṃ vicāryedānīmupasarganipātayoravyutpannatvādasaṃbhavadvibhaktikatvācca nirastāvayavatve satyavibhaktayoḥ sākalyena vakratāṃ vicārayati--- rasādidyotanaṃ yasyāmupasarganipātayoḥ / vākyaikajīvitatvena sāparā padavakratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यन्तरश्लोकः । यद्येवमेकस्यापि वक्रताप्रकारस्य यदेवंविधो महिमा, तदेते बहवः संपतिताः सन्तः किं संपादयन्तीत्याह--- परस्परस्य शोभायै बहवः पतिताः क्वचित् । प्रकारा जनयन्त्येतां चित्रच्छायामनोहराम्
ityantaraślokaḥ / yadyevamekasyāpi vakratāprakārasya yadevaṃvidho mahimā, tadete bahavaḥ saṃpatitāḥ santaḥ kiṃ saṃpādayantītyāha--- parasparasya śobhāyai bahavaḥ patitāḥ kvacit / prakārā janayantyetāṃ citracchāyāmanoharām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र क्रियापदानां त्रयाणामपि प्रत्येकं त्रिप्रकारं वैचित्र्यं परिस्फुरति---क्रियावैचित्र्यं कारकवैचित्र्यं कालवैचित्र्यं च । प्रथिमस्तन-जघन-तरुणिम्नां त्रयाणामपि वृत्तिवैचित्र्यम् । लावण्यजलधि-प्रगल्भ्य-सरलता-परिचय-शब्दानामुपचारवैचित्र्यम् । तदेवमेते बहवो वक्रताप्रकारा एकस्मिन् पदे वाक्ये वा संपतिताश्चित्रच्छायामनोहरामेतामेव चेतनचमत्कारकारिणीं वाक्यवक्रतामावहन्ति । एवं नामाख्यातो पसर्गनिपातलक्षणस्य चतुर्विधस्यापि पदस्य यथासंभवं वक्रताप्रकारान् विचार्येदानीं प्रकरणमुपसंहृत्यान्यदवतारयति--- वाग्वल्ल्याः पदपल्लवास्पदतया या वक्रतोद्भासिनी विच्छित्तिः सरसत्वसंपदुचिता काप्युज्ज्वला जृम्भते । तामालोच्य विदग्धषट्पदगणैर्वाक्यप्रसूनाश्रयं स्फारामोदमनोहरं मधु नवोत्कण्ठाकुलं पीयताम्
atra kriyāpadānāṃ trayāṇāmapi pratyekaṃ triprakāraṃ vaicitryaṃ parisphurati---kriyāvaicitryaṃ kārakavaicitryaṃ kālavaicitryaṃ ca / prathimastana-jaghana-taruṇimnāṃ trayāṇāmapi vṛttivaicitryam / lāvaṇyajaladhi-pragalbhya-saralatā-paricaya-śabdānāmupacāravaicitryam / tadevamete bahavo vakratāprakārā ekasmin pade vākye vā saṃpatitāścitracchāyāmanoharāmetāmeva cetanacamatkārakāriṇīṃ vākyavakratāmāvahanti / evaṃ nāmākhyāto pasarganipātalakṣaṇasya caturvidhasyāpi padasya yathāsaṃbhavaṃ vakratāprakārān vicāryedānīṃ prakaraṇamupasaṃhṛtyānyadavatārayati--- vāgvallyāḥ padapallavāspadatayā yā vakratodbhāsinī vicchittiḥ sarasatvasaṃpaducitā kāpyujjvalā jṛmbhate / tāmālocya vidagdhaṣaṭpadagaṇairvākyaprasūnāśrayaṃ sphārāmodamanoharaṃ madhu navotkaṇṭhākulaṃ pīyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.