यस्मात् अमुख्यभावेनापि क्रिया यत्र वर्तते तदप्युपमावाचकमेव । तथा च पाचकः इत्यत्र पाकशक्तेः प्राधान्येन तदन्तर्लोनवृत्तिः प्रकृत्यर्थो विद्यत एव, पचति इति पाचक इति । तथा पचतीत्यत्र क्रियायाः प्राधान्ये ऽपि कारकार्थ अपि अन्तर्लोनः । तदेवमुभयरूपमपि क्रियापदपरिस्पन्दस्पन्दिनी "तां"---अपमां, "वक्ति"---अभिधत्ते । कथं ?"विच्छित्त्या"---वैदग्ध्यभह्ग्या । विच्छित्तिविरहेणाभिधानेन तद्विदाह्लादकत्वं न संभवतीति भावः । क्रियापदं न केवलं तां वक्ति यावद् "इवादिरपि"(इवृ) प्रभृतिरपि तत्समर्पणसामर्थ्यसमन्वितो यः कश्चिदेव शब्दविशेषः, समासो बहुब्रीहयादिः, प्रत्ययो ऽपि वत्यादिः विच्छित्या तां वक्तीति । अपिः समुच्चये । कस्मिन् सति ?"साधारणधर्मोक्तौ"---"साधारणः" समानः यो (ऽ सौ) तयोरुपमानोपमेययोरुभयोरनुयायी धर्मः (तदुक्तौ) । धर्मान्वययोः क्रियायोः कर्तृभेदेन सुबन्तस्योपमा । कुत्र ? "वाक्यार्थे वा "---परस्परान्वयसंबन्धेन पदसमूहो वाक्यं, तदभिधेयं वा वस्तु विभूष्यत्वेन विषयो गोचरः तस्मिन् । कथं ? "तदन्वयात्"---तदिति पदार्थपरामर्शः, तेषां पदार्थानां "समन्वयात्" अन्योन्यमभिसंबध्यमानत्वात् । वाक्ये हि बहवः पदार्थाः संभवन्ति । तत्र परस्पराभिसंबन्धमाहात्म्यात् कस्यचिदेकेन केनचिदेव साम्यनिबन्धन)मुपमोत्प्रेक्षयोः) । तदेवं तुल्ये ऽस्मिन् वस्तुसाम्ये सति, उपमोत्प्रेक्षावस्तुनोः कीदृक् पृथक्त्वमित्याह--- उत्प्रेक्षावस्तुसाम्ये ऽपि तात्पर्यान्तरगोचरः
yasmāt amukhyabhāvenāpi kriyā yatra vartate tadapyupamāvācakameva / tathā ca pācakaḥ ityatra pākaśakteḥ prādhānyena tadantarlonavṛttiḥ prakṛtyartho vidyata eva, pacati iti pācaka iti / tathā pacatītyatra kriyāyāḥ prādhānye 'pi kārakārtha api antarlonaḥ / tadevamubhayarūpamapi kriyāpadaparispandaspandinī "tāṃ"---apamāṃ, "vakti"---abhidhatte / kathaṃ ?"vicchittyā"---vaidagdhyabhahgyā / vicchittiviraheṇābhidhānena tadvidāhlādakatvaṃ na saṃbhavatīti bhāvaḥ / kriyāpadaṃ na kevalaṃ tāṃ vakti yāvad "ivādirapi"(ivṛ) prabhṛtirapi tatsamarpaṇasāmarthyasamanvito yaḥ kaścideva śabdaviśeṣaḥ, samāso bahubrīhayādiḥ, pratyayo 'pi vatyādiḥ vicchityā tāṃ vaktīti / apiḥ samuccaye / kasmin sati ?"sādhāraṇadharmoktau"---"sādhāraṇaḥ" samānaḥ yo (' sau) tayorupamānopameyayorubhayoranuyāyī dharmaḥ (taduktau) / dharmānvayayoḥ kriyāyoḥ kartṛbhedena subantasyopamā / kutra ? "vākyārthe vā "---parasparānvayasaṃbandhena padasamūho vākyaṃ, tadabhidheyaṃ vā vastu vibhūṣyatvena viṣayo gocaraḥ tasmin / kathaṃ ? "tadanvayāt"---taditi padārthaparāmarśaḥ, teṣāṃ padārthānāṃ "samanvayāt" anyonyamabhisaṃbadhyamānatvāt / vākye hi bahavaḥ padārthāḥ saṃbhavanti / tatra parasparābhisaṃbandhamāhātmyāt kasyacidekena kenacideva sāmyanibandhana)mupamotprekṣayoḥ) / tadevaṃ tulye 'smin vastusāmye sati, upamotprekṣāvastunoḥ kīdṛk pṛthaktvamityāha--- utprekṣāvastusāmye 'pi tātparyāntaragocaraḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.