Kuntaka: Vakroktijivita [Vjiv] 3

वागेव वल्ली वाणीलता तस्याः काप्यलौकिकी विच्छित्तिर्जृस्भते शोभा समल्लसति । कथम्---पदपल्लवास्पदतया । पदान्येव पल्लवानि सुप्तिङन्तान्येव पत्राणि तदास्पदतया तदाश्रयत्वेन । कीदृशी विच्छित्तिः---सरसत्वसंपदुचिता, रसवत्त्वातिशयोपपन्ना । किंविशिष्टा च---वक्रतया वक्रभावेनोद्भासते भ्राजते या सा तथोक्ता । कीदृशी---उज्ज्वला, छायातिशयरमणीया । तामेवंविधामालोच्य विचार्य विदग्धषट्पदगणैर्विबुधषट्चरणचक्रैर्मधु पीयतां मकरन्द आस्वाद्यताम् । कीदृशम्---वाक्यप्रसूनाश्रयम् । वाक्यान्येव पदसमुदायरूपाणि प्रसूनानि पुष्पाण्याश्रयः स्थानं यस्य तत्तथोक्तम् । अन्यच्च कीदृशम्---स्फारामोदमनोहरम् । स्फारः स्फीतो यो ऽसावामोदस्तद्धर्मविशेषस्तेन मनोहरं हृदयहारि । कथमास्वाद्यताम्--नवोत्कण्ठाकुलं नूतनोत्कलिकाव्यग्रम् । मधुकरसमूहाः खलु वल्ल्याः प्रथमोल्लसितपल्लवोल्लेखमालोच्य प्रतितचेतसःसमनन्तरोद्भिन्नवस्तु सुकुमारकुसुममकरन्दपानमहोत्सवमनुभवन्ति । तद्वदेव सहृदयाः पदास्पदं कामपि वक्रताविच्छित्तिमालोच्य नवोत्कलिकाकलितचेतसो वाक्याश्रयं किमपि वक्रताजीवितसर्वस्वं विचारयन्त्विति तात्पर्यार्थः । अत्रैकत्र सरसत्वं स्वसमयसंभवि रसार्द्रत्वम्, अन्यत्र शृङ्गारादिव्यञ्जकत्वम् । वक्रतैकत्र बालेन्दुसुन्दरसंस्थानयुक्तत्वम्, इतरत्र रूढ्यादिवैचित्र्यम् । विच्छित्तिरेकत्र सुविभक्तपत्रत्वम्, अन्यत्र कविकौशलकमनीयता । उज्ज्वलत्वमेकत्र पर्णच्छायातिशय युक्तत्वम् अपरत्र संनिवेशसौन्दर्यसमुदयः । आमोदः पुष्पेषुसौरभम्, वाक्येषु तद्विदाह्लादकारिता । मधु कुसुमेषु मकरन्दः, वाक्येषु सकलकाव्यकारणकलाप संपत्समुदय इति । इति श्रीराजानककुन्तकविरचिते वक्रोक्तिजीविते काव्यालङ्कारे द्वितीय उन्मेषः । ==================================================================== वक्रोक्तिजीवितम् तृतीयोन्मेषः एवं पूर्वस्मिन् प्रकरणे वाक्यावयवानां पदानां यथासंभव वक्रभावं विचारयन् वाचकवक्रताविच्छित्तिप्रकारणां दिक्प्रदर्शनं विहितवान् । इदानीं वाक्यवक्रतावैचित्र्यमासूत्रयिर्तु वाच्यस्य वर्णनीयतया प्रस्तावाधिकृतस्य वस्तुनो वक्रातास्वरूपं निरूपयति, पदार्थावबोधपूर्वकत्वाद् वाक्यार्थावसितेः--- उदारस्वपरिस्पन्दसुन्दरत्वेन वर्णनम् । वस्तुनो वक्रशब्दैकगोचरत्वेन वक्रता

vāgeva vallī vāṇīlatā tasyāḥ kāpyalaukikī vicchittirjṛsbhate śobhā samallasati / katham---padapallavāspadatayā / padānyeva pallavāni suptiṅantānyeva patrāṇi tadāspadatayā tadāśrayatvena / kīdṛśī vicchittiḥ---sarasatvasaṃpaducitā, rasavattvātiśayopapannā / kiṃviśiṣṭā ca---vakratayā vakrabhāvenodbhāsate bhrājate yā sā tathoktā / kīdṛśī---ujjvalā, chāyātiśayaramaṇīyā / tāmevaṃvidhāmālocya vicārya vidagdhaṣaṭpadagaṇairvibudhaṣaṭcaraṇacakrairmadhu pīyatāṃ makaranda āsvādyatām / kīdṛśam---vākyaprasūnāśrayam / vākyānyeva padasamudāyarūpāṇi prasūnāni puṣpāṇyāśrayaḥ sthānaṃ yasya tattathoktam / anyacca kīdṛśam---sphārāmodamanoharam / sphāraḥ sphīto yo 'sāvāmodastaddharmaviśeṣastena manoharaṃ hṛdayahāri / kathamāsvādyatām--navotkaṇṭhākulaṃ nūtanotkalikāvyagram / madhukarasamūhāḥ khalu vallyāḥ prathamollasitapallavollekhamālocya pratitacetasaḥsamanantarodbhinnavastu sukumārakusumamakarandapānamahotsavamanubhavanti / tadvadeva sahṛdayāḥ padāspadaṃ kāmapi vakratāvicchittimālocya navotkalikākalitacetaso vākyāśrayaṃ kimapi vakratājīvitasarvasvaṃ vicārayantviti tātparyārthaḥ / atraikatra sarasatvaṃ svasamayasaṃbhavi rasārdratvam, anyatra śṛṅgārādivyañjakatvam / vakrataikatra bālendusundarasaṃsthānayuktatvam, itaratra rūḍhyādivaicitryam / vicchittirekatra suvibhaktapatratvam, anyatra kavikauśalakamanīyatā / ujjvalatvamekatra parṇacchāyātiśaya yuktatvam aparatra saṃniveśasaundaryasamudayaḥ / āmodaḥ puṣpeṣusaurabham, vākyeṣu tadvidāhlādakāritā / madhu kusumeṣu makarandaḥ, vākyeṣu sakalakāvyakāraṇakalāpa saṃpatsamudaya iti / iti śrīrājānakakuntakaviracite vakroktijīvite kāvyālaṅkāre dvitīya unmeṣaḥ / ==================================================================== vakroktijīvitam tṛtīyonmeṣaḥ evaṃ pūrvasmin prakaraṇe vākyāvayavānāṃ padānāṃ yathāsaṃbhava vakrabhāvaṃ vicārayan vācakavakratāvicchittiprakāraṇāṃ dikpradarśanaṃ vihitavān / idānīṃ vākyavakratāvaicitryamāsūtrayirtu vācyasya varṇanīyatayā prastāvādhikṛtasya vastuno vakrātāsvarūpaṃ nirūpayati, padārthāvabodhapūrvakatvād vākyārthāvasiteḥ--- udārasvaparispandasundaratvena varṇanam / vastuno vakraśabdaikagocaratvena vakratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेवातीव युक्तयुक्तम् । यस्मान्महाकवीनां प्रस्तुतौचित्यानुरोधेन कदाचित् स्वाभाविकमेव सौन्दर्यमैकराज्येन विजृम्भयितुमभिप्रेतं भवति, कदाचिद् विविधारचनावैचित्र्युक्तमिति । अत्र पूर्वस्मिन् पक्षे, रूपकादेरलङ्कारणकलापस्य नात्यादृतत्वम् । अपरस्मिन् पुनः स एवसुतरां समुज्जृम्भते । तस्मादनेन न्यायेन सर्वातिशायिनः स्वाभाविकसौन्दर्यलक्षणस्य पदार्थपरिस्पन्दस्यालङ्कार्यत्वमेव युक्तियुक्ततामालम्बते, न पुनरलङ्कारणत्वम् । सातिशयत्वशून्यधर्मयुक्तस्य वस्तुनो विभूषितस्यापि पिशाचादेरिव तद्विदाह्लादकारित्वविरहादनुपादेयत्वमेवेत्यलमतिप्रसङ्गेन । यदि वा प्रस्तुतौचित्यमाहात्म्यान्मुक्यतया भावस्वभावः सातिशयत्वेन वर्ण्यमानः स्वमहिम्ना भूषणान्तरासहिष्णुः स्वयमेव शोभातिशयशालित्वादलङ्कार्यो ऽप्यलङ्करणमित्यभिधीयते तदयमास्माकीनएव पक्षः । तदतिरिक्तवृत्तेरलङ्कारान्तरस्य तिरस्कारतात्पर्येणाभिधानान्नात्र वयं विवदामहे । एवमेषैव वर्ण्यमानस्य वस्तुनो वक्रतेत्युतान्या काचिदस्तीत्याह-- अपरा सहजाहार्यकविकौशलशालिनी । निर्मितिर्नूतनोल्लेखलोकातिक्रान्तगोचरा

etadevātīva yuktayuktam / yasmānmahākavīnāṃ prastutaucityānurodhena kadācit svābhāvikameva saundaryamaikarājyena vijṛmbhayitumabhipretaṃ bhavati, kadācid vividhāracanāvaicitryuktamiti / atra pūrvasmin pakṣe, rūpakāderalaṅkāraṇakalāpasya nātyādṛtatvam / aparasmin punaḥ sa evasutarāṃ samujjṛmbhate / tasmādanena nyāyena sarvātiśāyinaḥ svābhāvikasaundaryalakṣaṇasya padārthaparispandasyālaṅkāryatvameva yuktiyuktatāmālambate, na punaralaṅkāraṇatvam / sātiśayatvaśūnyadharmayuktasya vastuno vibhūṣitasyāpi piśācāderiva tadvidāhlādakāritvavirahādanupādeyatvamevetyalamatiprasaṅgena / yadi vā prastutaucityamāhātmyānmukyatayā bhāvasvabhāvaḥ sātiśayatvena varṇyamānaḥ svamahimnā bhūṣaṇāntarāsahiṣṇuḥ svayameva śobhātiśayaśālitvādalaṅkāryo 'pyalaṅkaraṇamityabhidhīyate tadayamāsmākīnaeva pakṣaḥ / tadatiriktavṛtteralaṅkārāntarasya tiraskāratātparyeṇābhidhānānnātra vayaṃ vivadāmahe / evameṣaiva varṇyamānasya vastuno vakratetyutānyā kācidastītyāha-- aparā sahajāhāryakavikauśalaśālinī / nirmitirnūtanollekhalokātikrāntagocarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सकलालङ्करणानुग्राहकत्वम् । तस्मात् पृथगतिशयोक्तिरेवेयं मुख्यतयेत्युच्यमाने ऽपि न किञ्चिदतिरिच्यते । कविप्रतिभोत्प्रेक्षितत्वेन चात्यन्तमसंभाव्यमप्युपनिबध्यमानमनयैव युक्त्या समञ्जसतां गाहते, न तपुनः स्वतन्त्र्येण । यद्वा कारणतो लोकातिक्रान्तगोचरत्वेन वचसः सैवेयमित्यस्तु, तथापि प्रस्तुतातिशयविधानव्यतिरेकेण न किञ्चिदपूर्वमत्रास्ति । तदेवमभिधानस्य पूर्वमभिधेयस्य चेह वक्रतामभिधायेदानीं वाक्यस्य वक्रत्वमभिधातुमुपक्रमते--- मार्गस्थवक्रशब्दार्थगुणालङ्कारसंपदः । अन्यद्वाक्यस्य वक्रत्वं तथाभिहितिजीवितम्

iti sakalālaṅkaraṇānugrāhakatvam / tasmāt pṛthagatiśayoktireveyaṃ mukhyatayetyucyamāne 'pi na kiñcidatiricyate / kavipratibhotprekṣitatvena cātyantamasaṃbhāvyamapyupanibadhyamānamanayaiva yuktyā samañjasatāṃ gāhate, na tapunaḥ svatantryeṇa / yadvā kāraṇato lokātikrāntagocaratvena vacasaḥ saiveyamityastu, tathāpi prastutātiśayavidhānavyatirekeṇa na kiñcidapūrvamatrāsti / tadevamabhidhānasya pūrvamabhidheyasya ceha vakratāmabhidhāyedānīṃ vākyasya vakratvamabhidhātumupakramate--- mārgasthavakraśabdārthaguṇālaṅkārasaṃpadaḥ / anyadvākyasya vakratvaṃ tathābhihitijīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोज्ञफलकोल्लेखवर्णच्छायाश्रियः पृथक् । चित्रस्येव मनोहारि कर्तुः किमपि कौशलम्

manojñaphalakollekhavarṇacchāyāśriyaḥ pṛthak / citrasyeva manohāri kartuḥ kimapi kauśalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्तरश्लोकौ । एवमभिधानाभिदेयाभिधालक्षणस्य काव्योपयोगिनस्त्रितयस्य स्वरूपमुल्लिख्य वर्णनीयस्य वस्तुनो विषयविभागं विदधाति--- भावानामपरिम्लानस्वभावौचित्यसुन्दरम् । चेतनानां जडानां च स्वरूपं द्विविधं स्मृतम्

ityantaraślokau / evamabhidhānābhideyābhidhālakṣaṇasya kāvyopayoginastritayasya svarūpamullikhya varṇanīyasya vastuno viṣayavibhāgaṃ vidadhāti--- bhāvānāmaparimlānasvabhāvaucityasundaram / cetanānāṃ jaḍānāṃ ca svarūpaṃ dvividhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावानां वर्ण्यमानवृत्तीनां स्वरूपं परिस्पन्दः । कीदृशम्---द्विविधम् । द्वे विधे प्रकारौ यस्य तत्तथोक्तम् । स्मृतं सूरिभिराम्नातम् । केषां भावानाम्---चेतनानां जडानां च । चेतनानां संविद्वतां प्राणिनामिति यावत्; जडानां तद्व्यतिरेकिणां प्राणचैतन्यशून्यानाम् । एतदेव च धर्मिद्वैविध्यं धर्मद्वैविध्यस्य निबन्धनम् । कीदृक्स्वरूपं---अपरिम्लानस्वभावौचित्यसुन्दरम् । अपरिम्लानः प्रत्यग्रपरिपोषपेशलो यः स्वभावः पारमार्थिको धर्मस्तस्य यदौचित्यमुचितभावः प्रस्तावोपयोग्यदोषदुष्टत्व तेन सुन्दरं सुकुमारं तद्विदाह्लादकमित्यर्थः । एतदेव द्वैविध्यं विभज्य विचारयति--- तत्र पूर्वं प्रकाराभ्यां द्वाभ्यामेव विभिद्यते । सुरादिसिंहप्रभृतिप्राधान्येतरयोगतः

bhāvānāṃ varṇyamānavṛttīnāṃ svarūpaṃ parispandaḥ / kīdṛśam---dvividham / dve vidhe prakārau yasya tattathoktam / smṛtaṃ sūribhirāmnātam / keṣāṃ bhāvānām---cetanānāṃ jaḍānāṃ ca / cetanānāṃ saṃvidvatāṃ prāṇināmiti yāvat; jaḍānāṃ tadvyatirekiṇāṃ prāṇacaitanyaśūnyānām / etadeva ca dharmidvaividhyaṃ dharmadvaividhyasya nibandhanam / kīdṛksvarūpaṃ---aparimlānasvabhāvaucityasundaram / aparimlānaḥ pratyagraparipoṣapeśalo yaḥ svabhāvaḥ pāramārthiko dharmastasya yadaucityamucitabhāvaḥ prastāvopayogyadoṣaduṣṭatva tena sundaraṃ sukumāraṃ tadvidāhlādakamityarthaḥ / etadeva dvaividhyaṃ vibhajya vicārayati--- tatra pūrvaṃ prakārābhyāṃ dvābhyāmeva vibhidyate / surādisiṃhaprabhṛtiprādhānyetarayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र द्वयोः स्वरूपयोर्मध्यात् पूर्वं यत्प्रथमं चेतनपदार्थसंबन्धि तद् द्वाभ्यामेव राश्यन्तराभावात् प्रकाराभ्यां विभिद्यते भेदमासादयति, द्विविधमेव संपद्यते । कस्मात्---सुरादिसिंहप्रभृतिप्राधान्येतरयोगतः । सुरादयः त्रिदशप्रभृतयो ये चेतनाः सुरासुरसिद्धविद्याधरगन्दर्वनरप्रभृतयः, ये चान्ये सिंहप्रभृतयः केसरिप्रमुखास्तेषां यत्प्राधान्यं मुख्यत्वमितरदप्राधान्यं च ताभ्यां यथासंख्येन प्रत्येकं यो योगः संबन्धस्तस्मात् कारणात् । तदेवं सुरादीनां मुख्यचेतनानां स्वरूपमेकं कवीनां वर्णनास्पदम् । सिंहादीनाममुख्यचेतनानां पशुमृगपक्षिसरीसृपाणां स्वरूपं द्वितीयमित्येतदेव विशेषेणोन्मीलयति--- मृख्यमक्लिष्टरत्यादिपरिपोषमनोहरम् । स्वजात्युचितहेवाकसमुल्लेखोज्ज्वं परम्

tatra dvayoḥ svarūpayormadhyāt pūrvaṃ yatprathamaṃ cetanapadārthasaṃbandhi tad dvābhyāmeva rāśyantarābhāvāt prakārābhyāṃ vibhidyate bhedamāsādayati, dvividhameva saṃpadyate / kasmāt---surādisiṃhaprabhṛtiprādhānyetarayogataḥ / surādayaḥ tridaśaprabhṛtayo ye cetanāḥ surāsurasiddhavidyādharagandarvanaraprabhṛtayaḥ, ye cānye siṃhaprabhṛtayaḥ kesaripramukhāsteṣāṃ yatprādhānyaṃ mukhyatvamitaradaprādhānyaṃ ca tābhyāṃ yathāsaṃkhyena pratyekaṃ yo yogaḥ saṃbandhastasmāt kāraṇāt / tadevaṃ surādīnāṃ mukhyacetanānāṃ svarūpamekaṃ kavīnāṃ varṇanāspadam / siṃhādīnāmamukhyacetanānāṃ paśumṛgapakṣisarīsṛpāṇāṃ svarūpaṃ dvitīyamityetadeva viśeṣeṇonmīlayati--- mṛkhyamakliṣṭaratyādiparipoṣamanoharam / svajātyucitahevākasamullekhojjvaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेव प्रकारान्तरेणोन्मीलयति--- रसोद्दीपनसामर्थ्यविनिबन्धनबन्धुरम् । चेतनानाममुख्यानां जडानां चापि भूयसा

etadeva prakārāntareṇonmīlayati--- rasoddīpanasāmarthyavinibandhanabandhuram / cetanānāmamukhyānāṃ jaḍānāṃ cāpi bhūyasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स्वाभाविकसुन्दरपरिस्पन्दनिबन्धनं पदार्थस्वरूपमभिधाय तदेवोपसंहरति-- शरीरमिदमर्थस्य रामणीयकनिर्भरम् । उपादेयतया ज्ञेयं कवीनां वर्णनास्पदम्

evaṃ svābhāvikasundaraparispandanibandhanaṃ padārthasvarūpamabhidhāya tadevopasaṃharati-- śarīramidamarthasya rāmaṇīyakanirbharam / upādeyatayā jñeyaṃ kavīnāṃ varṇanāspadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थस्य वर्णनीयस्य वस्तुनः शरीरमिदम् उपादेयतया ज्ञेयं ग्राह्यत्वेन बोद्धव्यम् । कीदृशं सत् --- रामणीयकनिर्भरम्, सौन्दर्यपरिपूर्णम्,औपहत्यरहितत्वेन तद्विदावर्जकमिति यावत् । कवीनामेतदेव यस्माद्वर्णनास्पदमभिधाव्यापरागोचरम् । एवंविधस्यास्य स्वरूपशोभातिशयभ्राजिष्णोर्विभूषणान्युपशोभान्तरमारभन्ते । एतदेव प्रकारान्तरेण विचारयति--- धर्मादिसाधनोपायपरिस्पन्दनिबन्धनम् । व्यवहारोचितं चान्यल्लभते वर्णनीयताम्

arthasya varṇanīyasya vastunaḥ śarīramidam upādeyatayā jñeyaṃ grāhyatvena boddhavyam / kīdṛśaṃ sat --- rāmaṇīyakanirbharam, saundaryaparipūrṇam,aupahatyarahitatvena tadvidāvarjakamiti yāvat / kavīnāmetadeva yasmādvarṇanāspadamabhidhāvyāparāgocaram / evaṃvidhasyāsya svarūpaśobhātiśayabhrājiṣṇorvibhūṣaṇānyupaśobhāntaramārabhante / etadeva prakārāntareṇa vicārayati--- dharmādisādhanopāyaparispandanibandhanam / vyavahārocitaṃ cānyallabhate varṇanīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारोचितं चान्यत् । अपरं पदार्थानां चेतनाचेतनानां स्वरूपमेवंविधं वर्णनीयतां लभते कविव्यापारविषयतां प्रतिपद्यते । कीदृशम्---व्यवहारोचितम्, लोकवृत्तयोग्यम् । कीदृशं सत्---धर्मादिसाधनोपायपरिस्पन्दनिबधनम् । धर्मादेश्चतुर्वर्गस्य साधने संपादने उपायभूतो यः परिस्पन्दः स्वविलसितं तदेव निबन्धनं यस्य तत्तथोक्तम् । तदिदमुक्तं भवति---यत् काव्ये वर्ण्यमानवृत्तयः प्रधानचेतनप्रभृतयः सर्वे पदार्थाश्चतुर्वर्गसाधनोपायपरिस्पन्दप्राधान्येन वर्णनीयाः, ये ऽप्यप्रधानचेतनस्वरूपाः पदार्थास्ते ऽपि धर्मार्थाद्युपायभूतस्वविलासप्राधान्येन कवीनां वर्णनीयतामवतरन्ति । तथा च राज्ञां शूद्रकप्रभृतीनां मन्त्रिणां च शुकनासमुख्यानां चतुर्वर्गानुष्ठानोपदेशपरत्वेनैव चरितानि वर्ण्यन्ते । अप्रधानचेतनानां हस्तिहरिणप्रभृतीनां संग्रममृगयाद्यङ्गतया परिस्पन्दसुन्दरं स्वरूपं लक्ष्ये वर्ण्यमानतया परिदृश्यते । तस्मादेव च तथाविधस्वरूपोल्लेखप्राधान्येन काव्यकाव्योपकरणकवीनां चित्रचित्रोपकरणचित्रकरैः साम्यं प्रथममेव प्रतिपादितम् । तदेवंविधं स्वभावप्राधान्ये रसप्राधान्येन च द्विप्रकारं सहजसौकुमार्यसरसं स्वरूपं वर्णनाविषयवस्तुनः शरीरमेवालङ्कार्यतामेवार्हति, न पुनरलङ्कारणत्वम् । तत्र स्वाभाविकं पदार्थस्वरूपमलङ्करणं यथा न भवति तथा प्रथममेव प्रतिपादितम् । इदानीं रसात्मनः प्राधानचेतनपरिस्पन्दवर्ण्यमानवृत्तेरलङ्कारकारान्तराभिमतामलङ्कारतां निराकरोति--- अलङ्कारो न रसवत् परस्याप्रतिभासनात् । स्वरूपादतिरक्तस्य शब्दार्थासङ्गतेरपि

vyavahārocitaṃ cānyat / aparaṃ padārthānāṃ cetanācetanānāṃ svarūpamevaṃvidhaṃ varṇanīyatāṃ labhate kavivyāpāraviṣayatāṃ pratipadyate / kīdṛśam---vyavahārocitam, lokavṛttayogyam / kīdṛśaṃ sat---dharmādisādhanopāyaparispandanibadhanam / dharmādeścaturvargasya sādhane saṃpādane upāyabhūto yaḥ parispandaḥ svavilasitaṃ tadeva nibandhanaṃ yasya tattathoktam / tadidamuktaṃ bhavati---yat kāvye varṇyamānavṛttayaḥ pradhānacetanaprabhṛtayaḥ sarve padārthāścaturvargasādhanopāyaparispandaprādhānyena varṇanīyāḥ, ye 'pyapradhānacetanasvarūpāḥ padārthāste 'pi dharmārthādyupāyabhūtasvavilāsaprādhānyena kavīnāṃ varṇanīyatāmavataranti / tathā ca rājñāṃ śūdrakaprabhṛtīnāṃ mantriṇāṃ ca śukanāsamukhyānāṃ caturvargānuṣṭhānopadeśaparatvenaiva caritāni varṇyante / apradhānacetanānāṃ hastihariṇaprabhṛtīnāṃ saṃgramamṛgayādyaṅgatayā parispandasundaraṃ svarūpaṃ lakṣye varṇyamānatayā paridṛśyate / tasmādeva ca tathāvidhasvarūpollekhaprādhānyena kāvyakāvyopakaraṇakavīnāṃ citracitropakaraṇacitrakaraiḥ sāmyaṃ prathamameva pratipāditam / tadevaṃvidhaṃ svabhāvaprādhānye rasaprādhānyena ca dviprakāraṃ sahajasaukumāryasarasaṃ svarūpaṃ varṇanāviṣayavastunaḥ śarīramevālaṅkāryatāmevārhati, na punaralaṅkāraṇatvam / tatra svābhāvikaṃ padārthasvarūpamalaṅkaraṇaṃ yathā na bhavati tathā prathamameva pratipāditam / idānīṃ rasātmanaḥ prādhānacetanaparispandavarṇyamānavṛtteralaṅkārakārāntarābhimatāmalaṅkāratāṃ nirākaroti--- alaṅkāro na rasavat parasyāpratibhāsanāt / svarūpādatiraktasya śabdārthāsaṅgaterapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"अत्र भवद्विनिहतवल्लभो वैरिविलासिनीसमूहः शोकावेशाद(शर)णः करुणरसकाष्ठाधिरूढिविहितमेवं विधवैशसमनुभवती"ति तात्पर्ये स एव प्राधान्येन वाक्यार्थः, तदङ्गतया विनिबध्यमानः करुणः । प्रवासविप्रलम्भशृङ्गारपरत्वमत्र न परमार्थः । परस्परान्वितपदार्थसार्थसमर्प्यमाणवृत्तिर्गुणभावेनावभासनादलंङ्करणमित्युच्यते । तस्य च निर्विषयत्वाभावाद् रसालम्बनविभावादिस्वकारणसामग्रीविरहविहिता लक्षणानुपपत्तिर्न संभवति । रसद्वयसमावेशदुष्टत्वमपि दूरमपास्तमेव । द्वयोरपि वास्तवस्वरूपस्य विद्यमानत्वात्तदनुभवप्रतीतौ सत्यां नात्मविरोधः स्पर्धित्वाभावात् । तेन तदपि तद्विदाह्लादविधानसामर्थ्यसुन्दरम्, करुणरसस्य निश्चायकप्रमाणाभावात् । प्रवासविप्रलम्भस्य स्वकारणभूतवाक्योपारूढालम्बनविभावादिसमर्प्यमाणत्वं स्वप्नान्तसमये, प्रबोधावसरे च तथाविधत्वं युक्त्या संभवतस्तस्य करुणस्येत्युभयमुपपन्नमिति प्रथमतरमेव कथमसौ समुद्भवतीति चैतदपि न समञ्जसप्रायम् । यस्माच्चाटुविषयमहापुरुषप्रतापाक्रान्तिचकितचेतसामितस्ततः स्ववैरिणां तत्प्रेयसीनां च पलायनैरपि पृथगवस्थानं न युक्तिप्रयुक्ततामतिवर्तते । करुणरसस्य सत्यपि निश्चये, तस्यैव तथाविधपरिपोषदशाधाराधिरूढेरेकाग्रतास्तिमितमानसस्य तथाभ्यस्तव्यसनाधिवासितचेतसा सुचिरात्समासादितस्वप्नसमागमः पूर्वानुभूतवृत्तान्तुसमुचितसमारब्धकान्तसंलापः कथमपि संप्रबुद्धः प्रबोधसमनन्तरसमुल्लसितपूर्वापरानुसंधानविहितप्रस्तुतवस्तुविसंवादविदारितान्तः करणो भवद्वैरिविलासिनीसार्थो रोदितीति करुणस्यैव परिपोषपदवीसमधिरोहः तथाविधव्यभिचार्यौचित्यचारुत्वं तत्स्वरूपानुप्रवेशोवेति कुतः प्रवासविप्रलम्भस्य पृथग्व्यापारे रसगन्धो ऽपि ? यदि वा प्रेयसः प्राधान्ये तदङ्गत्वात् करुणरसस्यालङ्करणत्वमित्यभिधीयते तदपि न निरवद्यम् । यस्माद् द्वयोरप्येतयोरुदाहरणयोर्मुख्यभूतो वाक्यार्थः करुणात्मनैव विवर्तमानवृत्तिरुपनिबद्धः । पर्यायोक्तान्यापदेशन्यायेन वाच्यताव्यतिरिक्तयोः प्रतीयमानतया, न करुणस्य रसत्वाद् व्यङ्ग्यस्य सतो वाच्यत्वमुपपन्नम् । नापि गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य विषयः, व्य(ङ्ग्यस्य प्राधान्येन क)रुणात्मनैव प्रतिभासनात् । न च द्वयोरपि व्यङ्ग्यत्वम्, अङ्गाङ्गिभावस्यानुपपत्तेः । एतच्च यथासंभवमस्माभिर्विकल्पितम्, न पुनस्त(न्न्यायमत्र प्रयोजकमित्यलं वि) स्तरेण । किञ्च "काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिःऽ इति रस एवालङ्कारः केवलः न तु रसवदिति मतुत्प्रत्ययस्य जीवितम् न किञ्चिदभिहितं स्यात् । एवं सदि शब्दार्थसङ्गतेरभावादनवस्थैव तिष्ठतीत्येतदपि न किञ्चित् । एवमलङ्कारतां रसवतः प्रत्याख्याय वर्ण्यमानार्थशरीरत्वात् तदेकयोगक्षेमस्य प्रेयसः संप्रति (तां) वा (रयति):---न "प्रेयस्तद्विरुद्धः स्यादप्रेयःऽ इति--- न प्रेयस्तद्विरुद्धः स्यादप्रेयो(ऽसावलङ्कृतिः) । अलङ्कारान्तरे स्यातामन्यत्रादर्शनादपि

"atra bhavadvinihatavallabho vairivilāsinīsamūhaḥ śokāveśāda(śara)ṇaḥ karuṇarasakāṣṭhādhirūḍhivihitamevaṃ vidhavaiśasamanubhavatī"ti tātparye sa eva prādhānyena vākyārthaḥ, tadaṅgatayā vinibadhyamānaḥ karuṇaḥ / pravāsavipralambhaśṛṅgāraparatvamatra na paramārthaḥ / parasparānvitapadārthasārthasamarpyamāṇavṛttirguṇabhāvenāvabhāsanādalaṃṅkaraṇamityucyate / tasya ca nirviṣayatvābhāvād rasālambanavibhāvādisvakāraṇasāmagrīvirahavihitā lakṣaṇānupapattirna saṃbhavati / rasadvayasamāveśaduṣṭatvamapi dūramapāstameva / dvayorapi vāstavasvarūpasya vidyamānatvāttadanubhavapratītau satyāṃ nātmavirodhaḥ spardhitvābhāvāt / tena tadapi tadvidāhlādavidhānasāmarthyasundaram, karuṇarasasya niścāyakapramāṇābhāvāt / pravāsavipralambhasya svakāraṇabhūtavākyopārūḍhālambanavibhāvādisamarpyamāṇatvaṃ svapnāntasamaye, prabodhāvasare ca tathāvidhatvaṃ yuktyā saṃbhavatastasya karuṇasyetyubhayamupapannamiti prathamatarameva kathamasau samudbhavatīti caitadapi na samañjasaprāyam / yasmāccāṭuviṣayamahāpuruṣapratāpākrānticakitacetasāmitastataḥ svavairiṇāṃ tatpreyasīnāṃ ca palāyanairapi pṛthagavasthānaṃ na yuktiprayuktatāmativartate / karuṇarasasya satyapi niścaye, tasyaiva tathāvidhaparipoṣadaśādhārādhirūḍherekāgratāstimitamānasasya tathābhyastavyasanādhivāsitacetasā sucirātsamāsāditasvapnasamāgamaḥ pūrvānubhūtavṛttāntusamucitasamārabdhakāntasaṃlāpaḥ kathamapi saṃprabuddhaḥ prabodhasamanantarasamullasitapūrvāparānusaṃdhānavihitaprastutavastuvisaṃvādavidāritāntaḥ karaṇo bhavadvairivilāsinīsārtho roditīti karuṇasyaiva paripoṣapadavīsamadhirohaḥ tathāvidhavyabhicāryaucityacārutvaṃ tatsvarūpānupraveśoveti kutaḥ pravāsavipralambhasya pṛthagvyāpāre rasagandho 'pi ? yadi vā preyasaḥ prādhānye tadaṅgatvāt karuṇarasasyālaṅkaraṇatvamityabhidhīyate tadapi na niravadyam / yasmād dvayorapyetayorudāharaṇayormukhyabhūto vākyārthaḥ karuṇātmanaiva vivartamānavṛttirupanibaddhaḥ / paryāyoktānyāpadeśanyāyena vācyatāvyatiriktayoḥ pratīyamānatayā, na karuṇasya rasatvād vyaṅgyasya sato vācyatvamupapannam / nāpi guṇībhūtavyaṅgyasya viṣayaḥ, vya(ṅgyasya prādhānyena ka)ruṇātmanaiva pratibhāsanāt / na ca dvayorapi vyaṅgyatvam, aṅgāṅgibhāvasyānupapatteḥ / etacca yathāsaṃbhavamasmābhirvikalpitam, na punasta(nnyāyamatra prayojakamityalaṃ vi) stareṇa / kiñca "kāvye tasminnalaṅkāro rasādiḥ' iti rasa evālaṅkāraḥ kevalaḥ na tu rasavaditi matutpratyayasya jīvitam na kiñcidabhihitaṃ syāt / evaṃ sadi śabdārthasaṅgaterabhāvādanavasthaiva tiṣṭhatītyetadapi na kiñcit / evamalaṅkāratāṃ rasavataḥ pratyākhyāya varṇyamānārthaśarīratvāt tadekayogakṣemasya preyasaḥ saṃprati (tāṃ) vā (rayati):---na "preyastadviruddhaḥ syādapreyaḥ' iti--- na preyastadviruddhaḥ syādapreyo('sāvalaṅkṛtiḥ) / alaṅkārāntare syātāmanyatrādarśanādapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रेयोभिहितरलङ्कार्या, व्याजस्तुतिरलङ्करणम्; न पुनरुभयोरलङ्कारप्रतिभासो येन संसृष्टिव्यपदेशः संकरव्यपदेशो वा प्रवर्तते तृतीयस्यालङ्कार्यतया वस्त्वन्तरस्याप्रतिभासनात् । एतदेव प्रकारान्तरेण प्रत्याख्यातुमुपक्रमते "अन्यत्रादर्शनादपि"(इति) । "अन्यत्र" अन्यस्मिन् विषये प्रेयोभणितिविविक्ते वर्णनीयान्तरे प्रेयसो विभूषणत्वात्(त्वे) उपमादेरिवोपनिबन्धः प्राप्नोति । न च क्वचिदपि तथा दृश्यते, तस्मादन्यत्रादर्शनादपि न च युक्तियुक्तमलङ्कारणत्वं, रसवतो ऽपि तदेकयोगक्षेमत्वात् एवमेव विभूषणत्वमनुपपन्नम् । एवंमलङ्करणतां प्रेयसः प्रत्यादिश्य वर्णनीयशरीर त्वात्तदेकरूपाणामन्येषां प्रत्यादिशति--- ऊर्जस्व्युदात्तयोस्तद्वद् भूषणत्वं न विद्यते । तथा समाहितस्यापि प्रकारद्वयशोभिनः

atra preyobhihitaralaṅkāryā, vyājastutiralaṅkaraṇam; na punarubhayoralaṅkārapratibhāso yena saṃsṛṣṭivyapadeśaḥ saṃkaravyapadeśo vā pravartate tṛtīyasyālaṅkāryatayā vastvantarasyāpratibhāsanāt / etadeva prakārāntareṇa pratyākhyātumupakramate "anyatrādarśanādapi"(iti) / "anyatra" anyasmin viṣaye preyobhaṇitivivikte varṇanīyāntare preyaso vibhūṣaṇatvāt(tve) upamāderivopanibandhaḥ prāpnoti / na ca kvacidapi tathā dṛśyate, tasmādanyatrādarśanādapi na ca yuktiyuktamalaṅkāraṇatvaṃ, rasavato 'pi tadekayogakṣematvāt evameva vibhūṣaṇatvamanupapannam / evaṃmalaṅkaraṇatāṃ preyasaḥ pratyādiśya varṇanīyaśarīra tvāttadekarūpāṇāmanyeṣāṃ pratyādiśati--- ūrjasvyudāttayostadvad bhūṣaṇatvaṃ na vidyate / tathā samāhitasyāpi prakāradvayaśobhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्तरश्लोकौ । तदेवं नूतनातिशयविधायिनः काव्यार्थस्वरूपस्य अलङ्काराः । ततस्तानेवोपक्रमते--- अभिधायाः प्रकारौ स्तः को ऽप्येनं स्फुटयत्यसौ । काव्यस्य कश्चिद्विच्छित्तिं द्योतयत्यङ्गतः स्थितः

ityantaraślokau / tadevaṃ nūtanātiśayavidhāyinaḥ kāvyārthasvarūpasya alaṅkārāḥ / tatastānevopakramate--- abhidhāyāḥ prakārau staḥ ko 'pyenaṃ sphuṭayatyasau / kāvyasya kaścidvicchittiṃ dyotayatyaṅgataḥ sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिधाया इत्यादि । रसवदलङ्कारादिः कश्चिदंशेन वर्तमानो विभूष्यस्य शोभातिशयमावहति । कश्चिदङ्गतो व्यवस्थितस्तस्य मुख्यतां द्योतयन्नात्मनो विभूषणभावमाविष्करोतीति चोदाहरिष्यामः । इदानीमेतदेव विभज्य विचारयति--- यथा स रसवन्नाम सर्वालङ्कारजीवितम् । काव्यैकसारतां याति कथेदानीं विचार्यते

abhidhāyā ityādi / rasavadalaṅkārādiḥ kaścidaṃśena vartamāno vibhūṣyasya śobhātiśayamāvahati / kaścidaṅgato vyavasthitastasya mukhyatāṃ dyotayannātmano vibhūṣaṇabhāvamāviṣkarotīti codāhariṣyāmaḥ / idānīmetadeva vibhajya vicārayati--- yathā sa rasavannāma sarvālaṅkārajīvitam / kāvyaikasāratāṃ yāti kathedānīṃ vicāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेत्यादि । "यथा स रसवन्नाम"---ठयथाऽ येन प्रकारेण "सःऽ---पूर्वप्रख्यातवृत्तिरलङ्कारो (रसवन्नाम) रसवदभिधानः "काव्यैकसारतां याति" कविकर्मैकसर्वस्वतां प्रतिपद्यते । "सर्वालङ्कारजीवितं"---सर्वेषामलङ्काराणामुपमादीनां "जीवितं" स्फुरितभूतं च संपद्यते, "तथा"---तेनप्रकारेण"इदानीं" अधुना "विचार्यते"---विवच्यते, लक्षणोदाहरणभेदेन वितन्यते । तमेव रसवदलङ्कारं लक्षयति--- रसेन वर्तते तुल्यं रसवत्त्वविधानतः । यो ऽलङ्कारः स रसवत् तद्विदाह्लादनिर्मितेः

yathetyādi / "yathā sa rasavannāma"---ṭhayathā' yena prakāreṇa "saḥ'---pūrvaprakhyātavṛttiralaṅkāro (rasavannāma) rasavadabhidhānaḥ "kāvyaikasāratāṃ yāti" kavikarmaikasarvasvatāṃ pratipadyate / "sarvālaṅkārajīvitaṃ"---sarveṣāmalaṅkārāṇāmupamādīnāṃ "jīvitaṃ" sphuritabhūtaṃ ca saṃpadyate, "tathā"---tenaprakāreṇa"idānīṃ" adhunā "vicāryate"---vivacyate, lakṣaṇodāharaṇabhedena vitanyate / tameva rasavadalaṅkāraṃ lakṣayati--- rasena vartate tulyaṃ rasavattvavidhānataḥ / yo 'laṅkāraḥ sa rasavat tadvidāhlādanirmiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । तदिदानीं दीपकमलङ्कारान्तरकरणं कलयन् कामपि काव्यकमनीयतां कल्पयितुं प्रकारान्तरेण प्रक्रमते--- औचित्यावहमम्लानं तद्विदाह्लादकारणम् । अशक्तं धर्ममर्थानां दीपयद्वस्तु दीपकम्

iti / tadidānīṃ dīpakamalaṅkārāntarakaraṇaṃ kalayan kāmapi kāvyakamanīyatāṃ kalpayituṃ prakārāntareṇa prakramate--- aucityāvahamamlānaṃ tadvidāhlādakāraṇam / aśaktaṃ dharmamarthānāṃ dīpayadvastu dīpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औचित्यावहमित्यादि । "वस्तु दीपकं" वस्तु सिद्धरूपमलङ्करणं । भवतीति संबन्धः, क्रियान्तराश्रवणात् । तदेवं सर्वस्य कस्यचिद्वस्तुनः सद्भावात्तदापत्तिरित्याह---"दीपयत्" प्रकाशयदलङ्करणं संपद्यते । किं कस्येत्यभिधत्ते---"धर्मं" = परिस्पन्दविशेषम्, "अर्थानां" = वर्णनीयानाम् । कीदृशं---"अशक्तम्" = अप्रकटम्, तेनैव प्रकाशमानत्वात् । किंस्वरूपं च---"औचित्यावहं" = औचित्यमौदार्यमावहतियः तं तथोक्तम् । अन्यच्च किंविधम्---"अम्लानं" = प्रत्यग्रमनालीढमिति यावत् । एवंविधस्वरूपत्वात् "तद्विदाह्लादकारणं" = काव्यविदानन्दनिमित्तम् । अस्यैव प्रकारान्तरान् निरूपयति--- एकं प्रकाशकं, सन्ति भूयांसि भूयसां क्वचित् । केवलं पङ्क्तिसंस्थं वा द्विविधं परिदृश्यते

aucityāvahamityādi / "vastu dīpakaṃ" vastu siddharūpamalaṅkaraṇaṃ / bhavatīti saṃbandhaḥ, kriyāntarāśravaṇāt / tadevaṃ sarvasya kasyacidvastunaḥ sadbhāvāttadāpattirityāha---"dīpayat" prakāśayadalaṅkaraṇaṃ saṃpadyate / kiṃ kasyetyabhidhatte---"dharmaṃ" = parispandaviśeṣam, "arthānāṃ" = varṇanīyānām / kīdṛśaṃ---"aśaktam" = aprakaṭam, tenaiva prakāśamānatvāt / kiṃsvarūpaṃ ca---"aucityāvahaṃ" = aucityamaudāryamāvahatiyaḥ taṃ tathoktam / anyacca kiṃvidham---"amlānaṃ" = pratyagramanālīḍhamiti yāvat / evaṃvidhasvarūpatvāt "tadvidāhlādakāraṇaṃ" = kāvyavidānandanimittam / asyaiva prakārāntarān nirūpayati--- ekaṃ prakāśakaṃ, santi bhūyāṃsi bhūyasāṃ kvacit / kevalaṃ paṅktisaṃsthaṃ vā dvividhaṃ paridṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपकं दीपयत्यन्यत्तदन्यद्दीपयन्मतम्)

dīpakaṃ dīpayatyanyattadanyaddīpayanmatam)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि तु स्वसंवृत्तानां कमप्यपूर्वमतिशयमुत्पादयति । जनयतीति क्रियापदस्यार्थः यौवनं परमङ्गनानां लावण्यं जनयतीति । अथवा ज्वलयतीति पाठान्तरं परिकल्प्योदाहार्यम् । इदानीमेतदेवोपसंहरति--- यथायोगिक्रियापदं मनः संवादी तद्विदाम् । वर्णनीयस्य विच्छित्तेः कारणं वस्तु दीपकम्

api tu svasaṃvṛttānāṃ kamapyapūrvamatiśayamutpādayati / janayatīti kriyāpadasyārthaḥ yauvanaṃ paramaṅganānāṃ lāvaṇyaṃ janayatīti / athavā jvalayatīti pāṭhāntaraṃ parikalpyodāhāryam / idānīmetadevopasaṃharati--- yathāyogikriyāpadaṃ manaḥ saṃvādī tadvidām / varṇanīyasya vicchitteḥ kāraṇaṃ vastu dīpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपचारैकसर्वस्वं (यत्र तत्) साम्यमुद्वहन् । यदर्पयति रूपं स्वं वस्तु तद्रुपकं विदुः

upacāraikasarvasvaṃ (yatra tat) sāmyamudvahan / yadarpayati rūpaṃ svaṃ vastu tadrupakaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णनीयस्य विच्छित्तेः कारणं (द्विविधं स्मृतं) । समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च

varṇanīyasya vicchitteḥ kāraṇaṃ (dvividhaṃ smṛtaṃ) / samastavastuviṣayamekadeśavivarti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशविवर्तो यत्र तत्तथोक्तम्, एकदेश एव विवर्तते यत्र रूपान्तरेणावतिष्ठते (वा तदेकदेशविवर्ति) रित्यर्थः । तेषां विशेषणसामर्थ्यनिबन्धनायाः पदार्थशोभायाः (अत्र) रूपातिशयकारिरूपकालङ्कारनिष्पत्तेः । यथा "उपोढरागेण" इत्यादौ तिमिरांशुकमित्यत्रैकदेशविवर्ति(रूपणं) विद्यते । शिष्टं पुनः शशिनः कामुकत्वं, निशायाश्च कामिनीत्वं रूपणीयमपि प्रतीत्यन्तरविधायि विशेषणविशिष्टिलिङ्गसामर्थ्यमात्रसमधिगम्यं शब्देनाभि(धीयमानं) पुनरुक्तता ग्राम्यता चाधिरोहति । तस्मात् वाच्यं सामर्थ्यलभ्यं च प्रतीत्या च समर्पितम् । अलङ्कृतीनामात्मानं त्रिविधं तद्विदो विदुः

ekadeśavivarto yatra tattathoktam, ekadeśa eva vivartate yatra rūpāntareṇāvatiṣṭhate (vā tadekadeśavivarti) rityarthaḥ / teṣāṃ viśeṣaṇasāmarthyanibandhanāyāḥ padārthaśobhāyāḥ (atra) rūpātiśayakārirūpakālaṅkāraniṣpatteḥ / yathā "upoḍharāgeṇa" ityādau timirāṃśukamityatraikadeśavivarti(rūpaṇaṃ) vidyate / śiṣṭaṃ punaḥ śaśinaḥ kāmukatvaṃ, niśāyāśca kāminītvaṃ rūpaṇīyamapi pratītyantaravidhāyi viśeṣaṇaviśiṣṭiliṅgasāmarthyamātrasamadhigamyaṃ śabdenābhi(dhīyamānaṃ) punaruktatā grāmyatā cādhirohati / tasmāt vācyaṃ sāmarthyalabhyaṃ ca pratītyā ca samarpitam / alaṅkṛtīnāmātmānaṃ trividhaṃ tadvido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र त्वन्मुखमिन्दुरिति रूपकं प्रतीयमानतया कविनोपनिबद्धम् । एकदेशवृत्तित्वमनेकदेशवृत्तित्वं च रूपकस्य दीपकत्वमेव समालक्ष्यमिति तदनन्तरमस्योपनिबन्धनम् । तदेव विच्छित्त्यन्तरेण विशिनष्टि--- नयन्ति रूपकं काञ्चिद्वक्रभावरहस्यताम् । अलङ्कारान्तरोल्लेखसहायं प्रतिभावशात्

atra tvanmukhaminduriti rūpakaṃ pratīyamānatayā kavinopanibaddham / ekadeśavṛttitvamanekadeśavṛttitvaṃ ca rūpakasya dīpakatvameva samālakṣyamiti tadanantaramasyopanibandhanam / tadeva vicchittyantareṇa viśinaṣṭi--- nayanti rūpakaṃ kāñcidvakrabhāvarahasyatām / alaṅkārāntarollekhasahāyaṃ pratibhāvaśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि लक्षणान्तरस्यासंभवात् उदाहरणमात्रादेव पृथङ् नोपपद्यते, लक्षणानन्त्यप्रसङ्गात्, पुनरपि रूपकान्तरावतारोपपत्तेश्चानवस्थाप्रवर्तनात् । एवं रूपकं विचार्य तत्सदृशसाम्यनिर्वचनामप्रस्तुतप्रशंसां प्रस्तौति--- अप्रस्तुतो ऽपि विच्छित्तिं प्रस्तुतस्यावतारयन् । पदार्थो वाथ वाक्यार्थः प्राप्यते वर्णनीयताम्

ityādi lakṣaṇāntarasyāsaṃbhavāt udāharaṇamātrādeva pṛthaṅ nopapadyate, lakṣaṇānantyaprasaṅgāt, punarapi rūpakāntarāvatāropapatteścānavasthāpravartanāt / evaṃ rūpakaṃ vicārya tatsadṛśasāmyanirvacanāmaprastutapraśaṃsāṃ prastauti--- aprastuto 'pi vicchittiṃ prastutasyāvatārayan / padārtho vātha vākyārthaḥ prāpyate varṇanīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तत्साम्यमाश्रित्य संबन्धान्तरमेव वा । अप्रस्तुतप्रशंसेति कथितासावलङ्कृतिः

yatra tatsāmyamāśritya saṃbandhāntarameva vā / aprastutapraśaṃseti kathitāsāvalaṅkṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र साम्यं, निमित्तनिमित्तिभावः, सामान्यविशेषभावश्चेति त्रितयमपि अन्तर्भावयितुं युज्यते । यस्मात् प्रहस्तवधे श्रावयितव्ये साक्षादभिधानानुचितत्वात् विच्छित्त्यैवमभिधीयते । तदेवमयमप्रस्तुतप्रशंसाव्यवहारः कवीनामतिविततप्रपञ्चः परिदृश्यते । तस्मात् सहृदयैश्च स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयः । प्रशंसाशब्दो ऽत्रार्थप्रकाशादिवत् विपरीतलक्षणया गर्हायामपि वर्तते । वर्णना सामान्यमात्रवृत्तिर्वा । एवमप्रस्तुतप्रशंसां विचार्य विवक्षितार्थप्रतिपादनाय प्रकारान्तराभिधानत्वादनयैव समच्छायप्रायं पर्यायोक्तं विचारयति--- यद्वाक्यान्तरवक्तव्यं तदन्येन समर्प्यते । येनोपशोभानिष्पत्त्यै पर्यायोक्तं तदुच्यते

atra sāmyaṃ, nimittanimittibhāvaḥ, sāmānyaviśeṣabhāvaśceti tritayamapi antarbhāvayituṃ yujyate / yasmāt prahastavadhe śrāvayitavye sākṣādabhidhānānucitatvāt vicchittyaivamabhidhīyate / tadevamayamaprastutapraśaṃsāvyavahāraḥ kavīnāmativitataprapañcaḥ paridṛśyate / tasmāt sahṛdayaiśca svayamevotprekṣaṇīyaḥ / praśaṃsāśabdo 'trārthaprakāśādivat viparītalakṣaṇayā garhāyāmapi vartate / varṇanā sāmānyamātravṛttirvā / evamaprastutapraśaṃsāṃ vicārya vivakṣitārthapratipādanāya prakārāntarābhidhānatvādanayaiva samacchāyaprāyaṃ paryāyoktaṃ vicārayati--- yadvākyāntaravaktavyaṃ tadanyena samarpyate / yenopaśobhāniṣpattyai paryāyoktaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम्--- यत्र वाच्यतया निन्दा विच्छित्त्यै प्रस्तुतस्य सा । स्तुतिर्व्यङ्ग्यतया चैव व्याजस्तुतिरसौ मता

evam--- yatra vācyatayā nindā vicchittyai prastutasya sā / stutirvyaṅgyatayā caiva vyājastutirasau matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र स्तुतिशब्दः पूर्ववद्विपरीतलक्षणया निन्दायामपि वर्तते । एवं व्याजस्तुतिं व्याख्याय प्रक्रमोपसंहारानन्यत्वसामान्यात् अनयोप(मा)समानकक्ष्यां (उत्प्रेक्षां) विवक्षुराह--- संभावनानुमानेन सादृश्येनोभयेन वा । निर्वर्ण्यातिशयोद्रेकप्रतिपादनवाञ्छया

atra stutiśabdaḥ pūrvavadviparītalakṣaṇayā nindāyāmapi vartate / evaṃ vyājastutiṃ vyākhyāya prakramopasaṃhārānanyatvasāmānyāt anayopa(mā)samānakakṣyāṃ (utprekṣāṃ) vivakṣurāha--- saṃbhāvanānumānena sādṛśyenobhayena vā / nirvarṇyātiśayodrekapratipādanavāñchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्यवाचकसामर्थ्याक्षिप्तस्वार्थैरिवादिभिः । तदिवेति तदेवेति वादिभिर्वाचकं विना

vācyavācakasāmarthyākṣiptasvārthairivādibhiḥ / tadiveti tadeveti vādibhirvācakaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुल्लिखितवाक्यार्थव्यतिरिक्तार्थयोजनम् । उत्प्रेक्षा, (काव्यतत्त्वज्ञैरलङ्करणमुच्यते)

samullikhitavākyārthavyatiriktārthayojanam / utprekṣā, (kāvyatattvajñairalaṅkaraṇamucyate)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । एतस्याः प्रकारान्तरमुपक्रमते--- प्रतिभासात्तथा बोद्धुः स्वस्पन्दमहिमोचितम् । वस्तुनो निष्क्रियस्यापि क्रियायां कर्तृतार्पणम्

ityādi / etasyāḥ prakārāntaramupakramate--- pratibhāsāttathā boddhuḥ svaspandamahimocitam / vastuno niṣkriyasyāpi kriyāyāṃ kartṛtārpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्तरश्लोकः । एवमुत्प्रेक्षां व्याख्याय सातिशयत्वासादृश्यसमुल्लसितावसराम् अतिशयोक्तिं प्रस्तौति । उच्यते ऽतिशयोक्तिः सा सर्वालङ्कारजीवितम् । यस्यामतिशयः को ऽपि विच्छित्त्या प्रतिपाद्यते । वर्णनीयस्य धर्माणां तद्विदाह्लाददायिनाम्

ityantaraślokaḥ / evamutprekṣāṃ vyākhyāya sātiśayatvāsādṛśyasamullasitāvasarām atiśayoktiṃ prastauti / ucyate 'tiśayoktiḥ sā sarvālaṅkārajīvitam / yasyāmatiśayaḥ ko 'pi vicchittyā pratipādyate / varṇanīyasya dharmāṇāṃ tadvidāhlādadāyinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"उच्यते ऽतिशयोक्तिः सा"---अतिशयोक्तिरलङ्कृतिरभिधीयते । कीदृशी? "यस्यामतिशयः"---प्रकर्षकाष्ठाधिरूढः को ऽप्यतिक्रान्तप्रसिद्धव्यवहारसरणिः । "विच्छित्त्या प्रतिपाद्यते"---वैदग्ध्यभङ्ग्या समर्प्यते । कस्य ? "वर्णनीयस्य धर्माणां"---प्रस्तावाधिकृतस्य वस्तुनः स्वभावानुसंबन्धिनां परिस्पन्दानाम् । कीदृशानां ? "तद्विदाह्लाददायिनां"---काव्यविदानन्दकारिणाम् । यस्यात् सहृदयाह्लादकारिस्वस्पन्दसुन्दरत्वमेव वाक्यार्थः, ततस्तदतिशयपरिपोषिकायाम् अतिशयोक्तावलङ्कारकृतः कृतादराः । एवंविधस्वरूपास् ते यथोल्लासितकान्तयः । रसस्वभावालंकाराः परां पुष्णन्ति वक्त्रतां

"ucyate 'tiśayoktiḥ sā"---atiśayoktiralaṅkṛtirabhidhīyate / kīdṛśī? "yasyāmatiśayaḥ"---prakarṣakāṣṭhādhirūḍhaḥ ko 'pyatikrāntaprasiddhavyavahārasaraṇiḥ / "vicchittyā pratipādyate"---vaidagdhyabhaṅgyā samarpyate / kasya ? "varṇanīyasya dharmāṇāṃ"---prastāvādhikṛtasya vastunaḥ svabhāvānusaṃbandhināṃ parispandānām / kīdṛśānāṃ ? "tadvidāhlādadāyināṃ"---kāvyavidānandakāriṇām / yasyāt sahṛdayāhlādakārisvaspandasundaratvameva vākyārthaḥ, tatastadatiśayaparipoṣikāyām atiśayoktāvalaṅkārakṛtaḥ kṛtādarāḥ / evaṃvidhasvarūpās te yathollāsitakāntayaḥ / rasasvabhāvālaṃkārāḥ parāṃ puṣṇanti vaktratāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रसपरिस्पन्दसौन्दर्यातिशयः समुद्भासते । तथा च नूतनोदयानां दर्शितसौकुमार्याणां शशाङ्ककिरणानामन्यादृशः को ऽप्यतिशयः संप्रति समुज्जृम्भते, येनात्यर्थं कपोलकर्णालकसंपर्कश्लाघनीयां कर्णपूररचनाविच्छित्तिमर्हतीति पार्वतीपतिः प्रियायाः प्रतिपादयंस्तद्वदनेन्दुसौन्दर्यदर्शनेन तत्कालोदितशशाङ्ककरावलोकनेन च रसोच्चलितचित्तवृत्तिः प्रतीयते । एवमलङ्कार्यस्य वस्तुनः प्रधानभूतस्याङ्गभावेन व्य (वस्थि)-तो ऽप्यलङ्कारवर्गः किञ्चिदतिरिक्तवृत्तितयोपनिबध्यमानः संनिवेशसौकुमार्यमाहात्म्यादुद्रिक्तभावेन परिस्फुरन् गुणभूतो ऽपि मुख्यतामिवापद्यमानः निबन्धनप्रभावात्तु प्राधान्येनावभासमानो व्याख्यातः । इदानीं साम्यसमुद्भासिनो विभूषणवर्गस्य विन्यासविच्छित्तिं विचारयति--- विवक्षितपरिस्पन्दमनोहारित्वसिद्धये । वस्तुनः केनचित्साम्यं तदुत्कर्षवतोपमा

atra rasaparispandasaundaryātiśayaḥ samudbhāsate / tathā ca nūtanodayānāṃ darśitasaukumāryāṇāṃ śaśāṅkakiraṇānāmanyādṛśaḥ ko 'pyatiśayaḥ saṃprati samujjṛmbhate, yenātyarthaṃ kapolakarṇālakasaṃparkaślāghanīyāṃ karṇapūraracanāvicchittimarhatīti pārvatīpatiḥ priyāyāḥ pratipādayaṃstadvadanendusaundaryadarśanena tatkāloditaśaśāṅkakarāvalokanena ca rasoccalitacittavṛttiḥ pratīyate / evamalaṅkāryasya vastunaḥ pradhānabhūtasyāṅgabhāvena vya (vasthi)-to 'pyalaṅkāravargaḥ kiñcidatiriktavṛttitayopanibadhyamānaḥ saṃniveśasaukumāryamāhātmyādudriktabhāvena parisphuran guṇabhūto 'pi mukhyatāmivāpadyamānaḥ nibandhanaprabhāvāttu prādhānyenāvabhāsamāno vyākhyātaḥ / idānīṃ sāmyasamudbhāsino vibhūṣaṇavargasya vinyāsavicchittiṃ vicārayati--- vivakṣitaparispandamanohāritvasiddhaye / vastunaḥ kenacitsāmyaṃ tadutkarṣavatopamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां साधारणधर्मोक्तौ वाक्यार्थे वा तदन्वयात् । इवादिरपि विच्छित्त्या यत्र वक्ति क्रियापदम्

tāṃ sādhāraṇadharmoktau vākyārthe vā tadanvayāt / ivādirapi vicchittyā yatra vakti kriyāpadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात् अमुख्यभावेनापि क्रिया यत्र वर्तते तदप्युपमावाचकमेव । तथा च पाचकः इत्यत्र पाकशक्तेः प्राधान्येन तदन्तर्लोनवृत्तिः प्रकृत्यर्थो विद्यत एव, पचति इति पाचक इति । तथा पचतीत्यत्र क्रियायाः प्राधान्ये ऽपि कारकार्थ अपि अन्तर्लोनः । तदेवमुभयरूपमपि क्रियापदपरिस्पन्दस्पन्दिनी "तां"---अपमां, "वक्ति"---अभिधत्ते । कथं ?"विच्छित्त्या"---वैदग्ध्यभह्ग्या । विच्छित्तिविरहेणाभिधानेन तद्विदाह्लादकत्वं न संभवतीति भावः । क्रियापदं न केवलं तां वक्ति यावद् "इवादिरपि"(इवृ) प्रभृतिरपि तत्समर्पणसामर्थ्यसमन्वितो यः कश्चिदेव शब्दविशेषः, समासो बहुब्रीहयादिः, प्रत्ययो ऽपि वत्यादिः विच्छित्या तां वक्तीति । अपिः समुच्चये । कस्मिन् सति ?"साधारणधर्मोक्तौ"---"साधारणः" समानः यो (ऽ सौ) तयोरुपमानोपमेययोरुभयोरनुयायी धर्मः (तदुक्तौ) । धर्मान्वययोः क्रियायोः कर्तृभेदेन सुबन्तस्योपमा । कुत्र ? "वाक्यार्थे वा "---परस्परान्वयसंबन्धेन पदसमूहो वाक्यं, तदभिधेयं वा वस्तु विभूष्यत्वेन विषयो गोचरः तस्मिन् । कथं ? "तदन्वयात्"---तदिति पदार्थपरामर्शः, तेषां पदार्थानां "समन्वयात्" अन्योन्यमभिसंबध्यमानत्वात् । वाक्ये हि बहवः पदार्थाः संभवन्ति । तत्र परस्पराभिसंबन्धमाहात्म्यात् कस्यचिदेकेन केनचिदेव साम्यनिबन्धन)मुपमोत्प्रेक्षयोः) । तदेवं तुल्ये ऽस्मिन् वस्तुसाम्ये सति, उपमोत्प्रेक्षावस्तुनोः कीदृक् पृथक्त्वमित्याह--- उत्प्रेक्षावस्तुसाम्ये ऽपि तात्पर्यान्तरगोचरः

yasmāt amukhyabhāvenāpi kriyā yatra vartate tadapyupamāvācakameva / tathā ca pācakaḥ ityatra pākaśakteḥ prādhānyena tadantarlonavṛttiḥ prakṛtyartho vidyata eva, pacati iti pācaka iti / tathā pacatītyatra kriyāyāḥ prādhānye 'pi kārakārtha api antarlonaḥ / tadevamubhayarūpamapi kriyāpadaparispandaspandinī "tāṃ"---apamāṃ, "vakti"---abhidhatte / kathaṃ ?"vicchittyā"---vaidagdhyabhahgyā / vicchittiviraheṇābhidhānena tadvidāhlādakatvaṃ na saṃbhavatīti bhāvaḥ / kriyāpadaṃ na kevalaṃ tāṃ vakti yāvad "ivādirapi"(ivṛ) prabhṛtirapi tatsamarpaṇasāmarthyasamanvito yaḥ kaścideva śabdaviśeṣaḥ, samāso bahubrīhayādiḥ, pratyayo 'pi vatyādiḥ vicchityā tāṃ vaktīti / apiḥ samuccaye / kasmin sati ?"sādhāraṇadharmoktau"---"sādhāraṇaḥ" samānaḥ yo (' sau) tayorupamānopameyayorubhayoranuyāyī dharmaḥ (taduktau) / dharmānvayayoḥ kriyāyoḥ kartṛbhedena subantasyopamā / kutra ? "vākyārthe vā "---parasparānvayasaṃbandhena padasamūho vākyaṃ, tadabhidheyaṃ vā vastu vibhūṣyatvena viṣayo gocaraḥ tasmin / kathaṃ ? "tadanvayāt"---taditi padārthaparāmarśaḥ, teṣāṃ padārthānāṃ "samanvayāt" anyonyamabhisaṃbadhyamānatvāt / vākye hi bahavaḥ padārthāḥ saṃbhavanti / tatra parasparābhisaṃbandhamāhātmyāt kasyacidekena kenacideva sāmyanibandhana)mupamotprekṣayoḥ) / tadevaṃ tulye 'smin vastusāmye sati, upamotprekṣāvastunoḥ kīdṛk pṛthaktvamityāha--- utprekṣāvastusāmye 'pi tātparyāntaragocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र समानविलसितानामुभयेषामपि कविविक्षित (ता) विरलत्वलक्षणसाम्यव्यतिरेकि (न) किञ्चिदन्यन्मनोहारि जीवितमतिरिच्यमानमुपलभ्यते । तदेवं प्रतिवस्तूपमायाः प्रतीयमानोपमायामन्तर्भावोपपत्तौ सत्यामिदानीमुपमेयोपमादेरुपमायामन्तर्भावो विचार्यते । उपमेयोमपा येयमुपमानोपमेययोः । सामान्या प्रस्तुतत्वात्तु लक्षणानन्यथास्तितेः

atra samānavilasitānāmubhayeṣāmapi kavivikṣita (tā) viralatvalakṣaṇasāmyavyatireki (na) kiñcidanyanmanohāri jīvitamatiricyamānamupalabhyate / tadevaṃ prativastūpamāyāḥ pratīyamānopamāyāmantarbhāvopapattau satyāmidānīmupameyopamāderupamāyāmantarbhāvo vicāryate / upameyomapā yeyamupamānopameyayoḥ / sāmānyā prastutatvāttu lakṣaṇānanyathāstiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदादेस्तुल्ययोगिताप्रकारत्वमुपपद्यते न वेत्याह-- तत्तुल्ययोगिता नाम नासौ पृथगलङ्कृतिः । एतस्यां बहवो द्वौ पदार्थास्तुल्ययोगिनः

etadādestulyayogitāprakāratvamupapadyate na vetyāha-- tattulyayogitā nāma nāsau pṛthagalaṅkṛtiḥ / etasyāṃ bahavo dvau padārthāstulyayoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकारत्वं प्रपद्यन्ते प्राधान्यस्य निवर्तनात् । (वस्तु मुख्यतया वर्ण्यं, किं स्यात् कस्य भूषणम्)

prakāratvaṃ prapadyante prādhānyasya nivartanāt / (vastu mukhyatayā varṇyaṃ, kiṃ syāt kasya bhūṣaṇam)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येयं तुल्ययोगिता नाम नासावलङ्कृतिः यस्मात् "एतस्यां द्वौ बहवो वा पदार्थाः तुल्ययोगिनः प्रकारत्वमुपपद्यन्ते, "वर्णनीयतां नीयन्ते । अत्र वर्ण्यते मुख्यतया वर्णनीयं वस्तु (इति) किं कस्य विभूषणं स्यात् अलङ्करणं भवेत् । प्रत्येकं प्राधान्ये नियमा निश्चितेः न किंचित् कस्यचिदित्यर्थः । यदि वा सर्वस्य कस्यचिद्भूषणत्वं स्यादित्यभिधीयते, तत्रैतदपि नोपपद्यते । कस्मात्---"प्राधान्यस्य" = परितो मुख्यभावस्य "निवर्तनात् " । यस्माद्भूषणत्वे सति पराङ्गत्वमेव । तेन वस्तुनः प्राधान्यं निवर्तते । मुख्यं हि वस्तु येनैव रूपेणप्राधान्यमनुभवति, न तेनैव पराङ्गत्वमनुभवितुमर्हति, रूपान्तरं विना परस्पराविरुद्धयोरेकत्रानुपपत्तेः । यदि वा राजानुचरादावेकस्मिन् मुख्यत्वं गुणभावश्च संभवतीत्यभिधीयते, तत्र रूपद्वयस्य संभाव्त, तथा च राजानुचरेषु स्वाम्यपेक्षया भृत्यभावः स्वभृत्यापेक्षया स्वामिभावश्चेति धर्मद्वयं विरुद्धव्यपेक्षाद्वितयलक्षणस्य रूपद्वयस्य विद्यमानत्वादुपपन्नमेव । तदेवमिहापि स्वरूपान्तरसद्भावे भूषणत्वं केन वार्यते । सत्यमेततत् । भूषणत्वं न वार्यते तुल्ययोगिताप्रकारत्वं पुनरपसार्यते इत्याह--- वर्ण्यत्वमेषामथवा साम्यं यद्यतिरिच्यते । एतेषां प्रस्तुतानां सा भवत्युपमितिः स्फुटम्

yeyaṃ tulyayogitā nāma nāsāvalaṅkṛtiḥ yasmāt "etasyāṃ dvau bahavo vā padārthāḥ tulyayoginaḥ prakāratvamupapadyante, "varṇanīyatāṃ nīyante / atra varṇyate mukhyatayā varṇanīyaṃ vastu (iti) kiṃ kasya vibhūṣaṇaṃ syāt alaṅkaraṇaṃ bhavet / pratyekaṃ prādhānye niyamā niściteḥ na kiṃcit kasyacidityarthaḥ / yadi vā sarvasya kasyacidbhūṣaṇatvaṃ syādityabhidhīyate, tatraitadapi nopapadyate / kasmāt---"prādhānyasya" = parito mukhyabhāvasya "nivartanāt " / yasmādbhūṣaṇatve sati parāṅgatvameva / tena vastunaḥ prādhānyaṃ nivartate / mukhyaṃ hi vastu yenaiva rūpeṇaprādhānyamanubhavati, na tenaiva parāṅgatvamanubhavitumarhati, rūpāntaraṃ vinā parasparāviruddhayorekatrānupapatteḥ / yadi vā rājānucarādāvekasmin mukhyatvaṃ guṇabhāvaśca saṃbhavatītyabhidhīyate, tatra rūpadvayasya saṃbhāvta, tathā ca rājānucareṣu svāmyapekṣayā bhṛtyabhāvaḥ svabhṛtyāpekṣayā svāmibhāvaśceti dharmadvayaṃ viruddhavyapekṣādvitayalakṣaṇasya rūpadvayasya vidyamānatvādupapannameva / tadevamihāpi svarūpāntarasadbhāve bhūṣaṇatvaṃ kena vāryate / satyametatat / bhūṣaṇatvaṃ na vāryate tulyayogitāprakāratvaṃ punarapasāryate ityāha--- varṇyatvameṣāmathavā sāmyaṃ yadyatiricyate / eteṣāṃ prastutānāṃ sā bhavatyupamitiḥ sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्य लक्षणानन्यत्वमेव (वं) (तत्सहाय) मभिधावैचित्र्यविधायकत्वं चेति द्वितयमप्युपमान्तर्भावमेव साधयति । तत्रोपमानोपमेयभावव्यवस्थितेः । उपमान्तरेण सह लक्षणान्वितत्वमनन्वयस्य न संभवतीत्यभीधीयते तदपि न समाधानं, यस्मात्समारोपितरूपस्य (द्वित्वस्याभ्युपगमादु) पमानोपमेयभावसंबन्धनिबन्धनमेव (साम्यं) भवतामनन्वयलश्रणस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्, अस्माकं केवलेनापि साध्यते तदित्याह--- कल्पितोपमया तुल्यं कवयो ऽनन्वयं विदुः

etasya lakṣaṇānanyatvameva (vaṃ) (tatsahāya) mabhidhāvaicitryavidhāyakatvaṃ ceti dvitayamapyupamāntarbhāvameva sādhayati / tatropamānopameyabhāvavyavasthiteḥ / upamāntareṇa saha lakṣaṇānvitatvamananvayasya na saṃbhavatītyabhīdhīyate tadapi na samādhānaṃ, yasmātsamāropitarūpasya (dvitvasyābhyupagamādu) pamānopameyabhāvasaṃbandhanibandhanameva (sāmyaṃ) bhavatāmananvayalaśraṇasya pravṛttinimittam, asmākaṃ kevalenāpi sādhyate tadityāha--- kalpitopamayā tulyaṃ kavayo 'nanvayaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवं परिवृत्तेरलङ्करणत्वं (न) युक्तमित्याह--- विनिवर्तनमेकस्य यत्तदन्यस्य वर्तनम् । तदलङ्करणं न स्यात् पूर्ववत् परिवर्तनात्

tadevaṃ parivṛtteralaṅkaraṇatvaṃ (na) yuktamityāha--- vinivartanamekasya yattadanyasya vartanam / tadalaṅkaraṇaṃ na syāt pūrvavat parivartanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्तरश्लोकः । एवं प्रसुताप्रस्तुतवाच्यसादृश्यजीवितमुपमाख्यमलङ्करणमभिधाय समानच्छायाप्रायं वाचकसादृश्यसर्वस्वं श्लेषमभिधत्ते--- तदेकशब्दवाच्यत्वमर्थयोर्धार्यते द्वयोः । श्लेषाभिधानो ऽलङ्कारः तादृग्वाचकवाच्यता

ityantaraślokaḥ / evaṃ prasutāprastutavācyasādṛśyajīvitamupamākhyamalaṅkaraṇamabhidhāya samānacchāyāprāyaṃ vācakasādṛśyasarvasvaṃ śleṣamabhidhatte--- tadekaśabdavācyatvamarthayordhāryate dvayoḥ / śleṣābhidhāno 'laṅkāraḥ tādṛgvācakavācyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेकशब्दवाच्यत्वमित्यादि तदित्यनेन श्लेषोपनिबध्यमानवृत्तेर्वाचकस्य परामर्शः । तेन तस्यैवोक्तस्य शब्दस्य पदात्मनो वाचकत्वम् । तेन "वाच्यत्वम्" अभिधेयत्वम् । "अर्थयोः" = वस्तुनोरभिधीयमानयोः द्वयोः सत्यभूतयोः वाक्यार्थतात्पर्यस्वरूपयोः "धार्यते" यस्मिन् स श्लेषाभिधानो ऽलङ्कारः । "तादृग्वाचकवाच्यता" = स इव दृश्यते यः स तादृगुच्यते, तादृक्चासौ वाचकश्च स तथोक्तः, तेन वाच्यता वाच्यत्वं अभिधेयत्वम् । तादृशार्थवाचकत्वं यत्र यस्मिन् सो ऽपि श्लेष उच्यते । यः श्रुतिसाम्यात् स इवानुभूयते ऽसौ तादृगुच्यते । पुनः स एव स्वरादिधर्माणामुदात्तादीनामन्यत्वाद् भिद्यते । अत्र परस्परापेक्षत्वमेव द्वयोरपि सादृश्यम् । यादृगेको ऽस्य वाचकः तादृक् एवासाविति समाश्रितो वास्तवपदवृर्तिर्वा यत्रैकस्मिन् क्वचिद्वाक्यैकदेशे, तदेकशब्दवाच्यत्वं द्वयोः । अथ तयोः तादृग्वाचकवाच्यत्वाविशेषे ऽपि श्लेष एवेति कथम् । अतस्त्रिभिः प्रकारैस्त्रिविधैः पदार्थैरेव तत्प्रतीतेः । अर्थश्लेषः शब्दश्लेषः उभयश्लेषः इति । तदेवंविधस्यास्य प्रतिपादकं किमित्याहः--- पदार्थान्तरमेतस्य कवयः प्रतिपादकम् । वाच्यसामर्थ्यमपरमिवादि प्रतिजानते

tadekaśabdavācyatvamityādi tadityanena śleṣopanibadhyamānavṛttervācakasya parāmarśaḥ / tena tasyaivoktasya śabdasya padātmano vācakatvam / tena "vācyatvam" abhidheyatvam / "arthayoḥ" = vastunorabhidhīyamānayoḥ dvayoḥ satyabhūtayoḥ vākyārthatātparyasvarūpayoḥ "dhāryate" yasmin sa śleṣābhidhāno 'laṅkāraḥ / "tādṛgvācakavācyatā" = sa iva dṛśyate yaḥ sa tādṛgucyate, tādṛkcāsau vācakaśca sa tathoktaḥ, tena vācyatā vācyatvaṃ abhidheyatvam / tādṛśārthavācakatvaṃ yatra yasmin so 'pi śleṣa ucyate / yaḥ śrutisāmyāt sa ivānubhūyate 'sau tādṛgucyate / punaḥ sa eva svarādidharmāṇāmudāttādīnāmanyatvād bhidyate / atra parasparāpekṣatvameva dvayorapi sādṛśyam / yādṛgeko 'sya vācakaḥ tādṛk evāsāviti samāśrito vāstavapadavṛrtirvā yatraikasmin kvacidvākyaikadeśe, tadekaśabdavācyatvaṃ dvayoḥ / atha tayoḥ tādṛgvācakavācyatvāviśeṣe 'pi śleṣa eveti katham / atastribhiḥ prakāraistrividhaiḥ padārthaireva tatpratīteḥ / arthaśleṣaḥ śabdaśleṣaḥ ubhayaśleṣaḥ iti / tadevaṃvidhasyāsya pratipādakaṃ kimityāhaḥ--- padārthāntarametasya kavayaḥ pratipādakam / vācyasāmarthyamaparamivādi pratijānate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थान्तरमित्यादि । "पदार्थान्तरं" = श्लिष्टपदव्यतिरिक्तं "अपरं" तत्समर्पणसामर्थ्यसमेतमेतस्य श्लेषालङ्कारस्य प्रतिपादकं समर्पकं कवयस्तद्विदः"प्रतिजानते" प्रत्यवबुद्ध्यन्ति । वाचकविशेष "मपरं इवादि" इवप्रभृति वा पदार्थान्तरादिव्यतिरिक्तं वाच्यसामर्थ्यमेववा केवलं वाक्यं सकृत्प्रतिपादितम् । तस्य स्वरूपसामर्थ्यविवक्षितार्थ समर्पणशक्तियुक्तार्थं प्रतिजानते । प्रतिपादकमिति संबन्धः । त्रिष्वप्येतेषु प्रकारेषु द्वयोरर्थयोः प्राधान्येन च वर्ण्यमानत्वे तथाविधशब्दवाच्यत्वलक्षणसाम्यसमन्वयस्वरूपं शोभानिमित्तं वाक्यसामर्थ्यलभ्यं प्रतीयमानमलङ्करणं, वाचकसद्भावे पुनः वाच्यमेव । प्रस्तुताप्रस्तुतयोरर्थयोः प्रधानगुणभावे सति तथैव तथाविधशब्दवाच्यत्वसाम्यसमन्वय एव । मुख्यतया वर्ण्यमानस्याप्येकतरस्योपमानत्वे समुच्चितोपमाद्या(लोचनयान्यस्योपमेयत्वसमन्वयो ऽनु) सन्धेयः । अर्थयोरेकमुल्लेखि पदं शब्दतदर्थयोः । एकावभासयोः साम्यं तन्त्रत्वादत्र जृम्भते

padārthāntaramityādi / "padārthāntaraṃ" = śliṣṭapadavyatiriktaṃ "aparaṃ" tatsamarpaṇasāmarthyasametametasya śleṣālaṅkārasya pratipādakaṃ samarpakaṃ kavayastadvidaḥ"pratijānate" pratyavabuddhyanti / vācakaviśeṣa "maparaṃ ivādi" ivaprabhṛti vā padārthāntarādivyatiriktaṃ vācyasāmarthyamevavā kevalaṃ vākyaṃ sakṛtpratipāditam / tasya svarūpasāmarthyavivakṣitārtha samarpaṇaśaktiyuktārthaṃ pratijānate / pratipādakamiti saṃbandhaḥ / triṣvapyeteṣu prakāreṣu dvayorarthayoḥ prādhānyena ca varṇyamānatve tathāvidhaśabdavācyatvalakṣaṇasāmyasamanvayasvarūpaṃ śobhānimittaṃ vākyasāmarthyalabhyaṃ pratīyamānamalaṅkaraṇaṃ, vācakasadbhāve punaḥ vācyameva / prastutāprastutayorarthayoḥ pradhānaguṇabhāve sati tathaiva tathāvidhaśabdavācyatvasāmyasamanvaya eva / mukhyatayā varṇyamānasyāpyekatarasyopamānatve samuccitopamādyā(locanayānyasyopameyatvasamanvayo 'nu) sandheyaḥ / arthayorekamullekhi padaṃ śabdatadarthayoḥ / ekāvabhāsayoḥ sāmyaṃ tantratvādatra jṛmbhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यशब्दस्मृतेरर्थः तस्मादन्यः प्रतीयते । शब्दस्योद्भूतनष्टत्वात् स्मृतिः सर्वत्र वाचिका

tulyaśabdasmṛterarthaḥ tasmādanyaḥ pratīyate / śabdasyodbhūtanaṣṭatvāt smṛtiḥ sarvatra vācikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं वाक्यबन्धवैचित्र्यशक्तबुद्धिविरचितं चर्वणीयं श्लेषमभिधाय, साम्यैकनिबन्धनत्वादुपमारूपकश्लेषकारणैकं व्यतिरेकमभिधत्ते--- सति तच्छब्दवाच्यत्वे धर्मसाम्ये ऽन्यथास्थितेः । व्यतिरेचनमन्यस्मात् प्रस्तुतोत्कर्षसिद्धये । शाब्दः प्रतीयमानो वा व्यतिरेको ऽभिधीयते

evaṃ vākyabandhavaicitryaśaktabuddhiviracitaṃ carvaṇīyaṃ śleṣamabhidhāya, sāmyaikanibandhanatvādupamārūpakaśleṣakāraṇaikaṃ vyatirekamabhidhatte--- sati tacchabdavācyatve dharmasāmye 'nyathāsthiteḥ / vyatirecanamanyasmāt prastutotkarṣasiddhaye / śābdaḥ pratīyamāno vā vyatireko 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयैस्व प्रकारान्तरमाह-- लोकप्रसिद्धसामान्यपरिस्पन्दाद्विशेषतः । व्यतिरेको यदेकस्य परस्तदविवक्षया

ayaisva prakārāntaramāha-- lokaprasiddhasāmānyaparispandādviśeṣataḥ / vyatireko yadekasya parastadavivakṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सकललोकप्रसिद्धशस्त्राद्युपकरणकलापाज्जिगीषा व्यवहारान्मन्मथस्य सुकुमारोपकरणत्वाज्जिगीषाव्यवहारो व्यतिरिच्यते । ननु भूतलादीनां चापादिरूपणाद्रूपकव्यतिरेक एवायम् ? नैतदस्ति । रूपकव्यतिरेके हि रूपणं विधाय तस्मादेव व्यतिरेचनं विधीयते ; एतस्मिन पुनः सकललोकप्रसिद्धात् सामान्यतात्पर्याद्व्यतिरेचनम् । भूतलादीनां चापादिरूपणं विशेषणान्तरनिमित्तमात्रमवधार्यताम् । एवं व्यतिरेकं विचार्य श्लेषाभिसंभिन्नत्वादुचितावसरं विरोधं विचारयति--- विरोधो यो विरुद्धार्थवाचिनां संगतिं पुनः । समर्पयन्नुल्लिखति प्रतीतेर्युक्तियुक्तताम्

atra sakalalokaprasiddhaśastrādyupakaraṇakalāpājjigīṣā vyavahārānmanmathasya sukumāropakaraṇatvājjigīṣāvyavahāro vyatiricyate / nanu bhūtalādīnāṃ cāpādirūpaṇādrūpakavyatireka evāyam ? naitadasti / rūpakavyatireke hi rūpaṇaṃ vidhāya tasmādeva vyatirecanaṃ vidhīyate ; etasmina punaḥ sakalalokaprasiddhāt sāmānyatātparyādvyatirecanam / bhūtalādīnāṃ cāpādirūpaṇaṃ viśeṣaṇāntaranimittamātramavadhāryatām / evaṃ vyatirekaṃ vicārya śleṣābhisaṃbhinnatvāducitāvasaraṃ virodhaṃ vicārayati--- virodho yo viruddhārthavācināṃ saṃgatiṃ punaḥ / samarpayannullikhati pratīteryuktiyuktatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपकादिष्वप्येते भेदाः संभवन्तीति स्वयमुत्प्रेक्षणीयम् । एवं विरोधं विचार्य समासोक्त्यादेर्विरोधच्छायानुप्रवेशप्रसङ्गतः तद्विचारमारचयति--- समासोक्तिः सहोक्तिश्च नालङ्कारतया मता । अलङ्कारान्तरत्वेन शोभाशून्यतया तथा

rūpakādiṣvapyete bhedāḥ saṃbhavantīti svayamutprekṣaṇīyam / evaṃ virodhaṃ vicārya samāsoktyādervirodhacchāyānupraveśaprasaṅgataḥ tadvicāramāracayati--- samāsoktiḥ sahoktiśca nālaṅkāratayā matā / alaṅkārāntaratvena śobhāśūnyatayā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परस्परसाम्यसमन्वयो मनोहारितानिबन्ध (न) मित्युपमैव तदभावे, "शिष्येण सहोपाध्यायः पठति", "पुत्रेण सह पिता तिष्ठति " इत्यादौ शोभाशून्यत्वे ऽपि सा स्यात् । तदेवमेतयोः युक्तियुक्तमलङ्करणत्वमपसार्य प्रमाणोपपन्नमभिधत्ते । तत्र सहोक्तेस्तावत्--- यत्रैकेनैव वाक्येन वर्णनीयार्थसिद्धये । उक्तिर्युगपदर्थानां सा सहोक्तिः सतां मता

atra parasparasāmyasamanvayo manohāritānibandha (na) mityupamaiva tadabhāve, "śiṣyeṇa sahopādhyāyaḥ paṭhati", "putreṇa saha pitā tiṣṭhati " ityādau śobhāśūnyatve 'pi sā syāt / tadevametayoḥ yuktiyuktamalaṅkaraṇatvamapasārya pramāṇopapannamabhidhatte / tatra sahoktestāvat--- yatraikenaiva vākyena varṇanīyārthasiddhaye / uktiryugapadarthānāṃ sā sahoktiḥ satāṃ matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्तरश्लोकः । एवं गुणभूतादपि स्वरूपोत्कर्षमाहात्म्यादलङ्कारसामान्यस्वभावात् । कांश्चिदलङ्कारानमिधायेदानीं विभूषणत्वादेव तथविधान् गुणभूतानुपक्रमते । तत्र दृष्टान्तं तावदभिधत्ते--- वस्तुसाम्यं समाश्रित्य यदन्यस्योपदर्शनम् । इवाद्यसंभवे तत्र दृष्टान्तः सो ऽभिधीयते

ityantaraślokaḥ / evaṃ guṇabhūtādapi svarūpotkarṣamāhātmyādalaṅkārasāmānyasvabhāvāt / kāṃścidalaṅkārānamidhāyedānīṃ vibhūṣaṇatvādeva tathavidhān guṇabhūtānupakramate / tatra dṛṣṭāntaṃ tāvadabhidhatte--- vastusāmyaṃ samāśritya yadanyasyopadarśanam / ivādyasaṃbhave tatra dṛṣṭāntaḥ so 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टान्तमभिधाय तत्संभद्धविभूषणप्रस्तावात् समानच्छायमर्थान्तरन्यासमभिधत्ते । वाक्यार्थान्तरविन्यासो मुख्यतात्पर्यसाम्यतः । ज्ञेयः सोर्ऽथान्तरन्यासः यः समर्पकतयाहितः

dṛṣṭāntamabhidhāya tatsaṃbhaddhavibhūṣaṇaprastāvāt samānacchāyamarthāntaranyāsamabhidhatte / vākyārthāntaravinyāso mukhyatātparyasāmyataḥ / jñeyaḥ sor'thāntaranyāsaḥ yaḥ samarpakatayāhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमर्थान्तरन्यासमभिधाय (तत्समानच्छायं विशेषविषयवा) क्यसमन्वयादाक्षेपमभिधत्ते--- निषेधच्छाययाक्षेपः कान्तिं प्रथयितुं पराम् । आक्षेप इति स ज्ञेयः प्रस्तुतस्यैव वस्तुनः

evamarthāntaranyāsamabhidhāya (tatsamānacchāyaṃ viśeṣaviṣayavā) kyasamanvayādākṣepamabhidhatte--- niṣedhacchāyayākṣepaḥ kāntiṃ prathayituṃ parām / ākṣepa iti sa jñeyaḥ prastutasyaiva vastunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवमाक्षेपस्वरूपमभिधाय साधारणवक्तव्यशेषमेतेषामभिधत्ते--- वक्ष्यमाणोक्तविषयाः संभवन्ति विवक्षया । दृष्टान्ताद्यास्त्रयो ऽप्येते हेतौ सत्यथवासति

tadevamākṣepasvarūpamabhidhāya sādhāraṇavaktavyaśeṣameteṣāmabhidhatte--- vakṣyamāṇoktaviṣayāḥ saṃbhavanti vivakṣayā / dṛṣṭāntādyāstrayo 'pyete hetau satyathavāsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्ष्यमाणेत्यादि । वक्ष्यमाणोक्तौ विषयौ येषां ते वक्ष्यमाणोक्तविषयाः, "दृष्टान्तप्रभृतयश्च "त्रयो ऽप्येते" अभिधास्यमानाभिहितगोचराः संभवन्तीति संबन्धः । केन हेतुना"विवक्षया" = वक्तुमिच्छया = कवेर्यथाप्रतिभासमभिधातुं वाञ्छया । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यदा संनिवेशवैचित्र्यमात्रमेतन्न पुनरत्र लक्षणातिरेकः कश्चिदस्ति । मध्यमस्य विशेषान्तरमभिधातुमाह--- "हेतौ सत्यथवासति" हेताविति । "हेतौ" हेतुवाचिनि हिशब्दादौ "सति" संभवति = प्रमुज्यमाने, "अथवा" कदाचित्, "असति" असभवति---अप्रयुज्यमाने । एवं (हेतोरभिधानेनानभिधानेन) वार्थान्तरन्यासः प्रकारद्वयेन विद्यते । अर्थान्तरन्यासमात्रमभिभूषणमित्यर्थः । निदर्शनजातमत्र पूर्वोक्तव्यतिरेकि न प्रदर्शितम्, तस्मात्स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम् । एवं स्वरूपविशेषप्रतिषेधबोधितछायातिशयमलङ्करणमभिधाय कारणप्रतिषेधोत्तेजित(छाया)तिशयमभिधत्ते--- स्वकारणपरित्यागपूर्वकं कान्तिपुष्टये । भावनार्थस्य केनापि विशेषेण विभावना

vakṣyamāṇetyādi / vakṣyamāṇoktau viṣayau yeṣāṃ te vakṣyamāṇoktaviṣayāḥ, "dṛṣṭāntaprabhṛtayaśca "trayo 'pyete" abhidhāsyamānābhihitagocarāḥ saṃbhavantīti saṃbandhaḥ / kena hetunā"vivakṣayā" = vaktumicchayā = kaveryathāpratibhāsamabhidhātuṃ vāñchayā / tadidamatra tātparyam---yadā saṃniveśavaicitryamātrametanna punaratra lakṣaṇātirekaḥ kaścidasti / madhyamasya viśeṣāntaramabhidhātumāha--- "hetau satyathavāsati" hetāviti / "hetau" hetuvācini hiśabdādau "sati" saṃbhavati = pramujyamāne, "athavā" kadācit, "asati" asabhavati---aprayujyamāne / evaṃ (hetorabhidhānenānabhidhānena) vārthāntaranyāsaḥ prakāradvayena vidyate / arthāntaranyāsamātramabhibhūṣaṇamityarthaḥ / nidarśanajātamatra pūrvoktavyatireki na pradarśitam, tasmātsvayamevotprekṣaṇīyam / evaṃ svarūpaviśeṣapratiṣedhabodhitachāyātiśayamalaṅkaraṇamabhidhāya kāraṇapratiṣedhottejita(chāyā)tiśayamabhidhatte--- svakāraṇaparityāgapūrvakaṃ kāntipuṣṭaye / bhāvanārthasya kenāpi viśeṣeṇa vibhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कृत्रिमकारणपरित्यागपूर्वकं लोकोत्तरसहजविशेषविशिष्टता वर्णनीयस्य कवेरभिप्रेता । तदेवमसंभाव्यकारणत्वादविभाव्यमानस्वभावां विभावनां विचार्य विचारगोचरस्वरूपतया स्वरूपसन्देहसमर्पितातिशयं ससन्देहमभिधत्ते--- यस्मिन्नुत्प्रेक्षितं रूपमुत्प्रेक्षान्तरसंभवात् । सन्देहमेते विच्छित्त्यै ससन्देहं वदन्ति तम्

atra kṛtrimakāraṇaparityāgapūrvakaṃ lokottarasahajaviśeṣaviśiṣṭatā varṇanīyasya kaverabhipretā / tadevamasaṃbhāvyakāraṇatvādavibhāvyamānasvabhāvāṃ vibhāvanāṃ vicārya vicāragocarasvarūpatayā svarūpasandehasamarpitātiśayaṃ sasandehamabhidhatte--- yasminnutprekṣitaṃ rūpamutprekṣāntarasaṃbhavāt / sandehamete vicchittyai sasandehaṃ vadanti tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ससन्देहस्यैकविधत्वमुत्प्रेक्षामूलकत्वात् । एवं स्वरूपसन्देहसुन्दरं ससन्देहमभिधाय स्वरूपापह्नवरमणीयामपह्नुतिमभिधत्ते--- अन्यदर्पयितुं रूपं वर्णनीयस्य वस्तुनः । स्वरूपापह्नव्वो यस्यामपह्नुतिरसौ मता

sasandehasyaikavidhatvamutprekṣāmūlakatvāt / evaṃ svarūpasandehasundaraṃ sasandehamabhidhāya svarūpāpahnavaramaṇīyāmapahnutimabhidhatte--- anyadarpayituṃ rūpaṃ varṇanīyasya vastunaḥ / svarūpāpahnavvo yasyāmapahnutirasau matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमलङ्काराणां तन्त्रतया प्रत्येकमलङ्कार्यं प्रति विच्छित्तिविधायित्वमभिधायेदानीं समुदितानां तदेवाभिधत्ते--- राजन्ति यत्रालङ्कारा अन्योन्यान्वितवृत्तयः । यथा पदार्था वाक्यार्थे संसृष्टिः साभिदीयते

evamalaṅkārāṇāṃ tantratayā pratyekamalaṅkāryaṃ prati vicchittividhāyitvamabhidhāyedānīṃ samuditānāṃ tadevābhidhatte--- rājanti yatrālaṅkārā anyonyānvitavṛttayaḥ / yathā padārthā vākyārthe saṃsṛṣṭiḥ sābhidīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पूर्ववदेव रूपकादीनां परस्परसंसर्गसंपदुपार्जिता वक्रताविच्छित्तिः विभाव्यते । एवं संसृष्टिमभिधाय तथाविधच्छायाविच्छित्तिविधायिनं संकरालङ्कारमभिधत्ते--- अलङ्कारकलापो ऽयमन्यैः संकीर्णतां गतः । स्फुरन्ननेकधा वाक्ये संकरः सो ऽभिधीयते

atra pūrvavadeva rūpakādīnāṃ parasparasaṃsargasaṃpadupārjitā vakratāvicchittiḥ vibhāvyate / evaṃ saṃsṛṣṭimabhidhāya tathāvidhacchāyāvicchittividhāyinaṃ saṃkarālaṅkāramabhidhatte--- alaṅkārakalāpo 'yamanyaiḥ saṃkīrṇatāṃ gataḥ / sphurannanekadhā vākye saṃkaraḥ so 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कीर्तिवल्लीति रूपकालङ्कारः सिद्धबद्धतत्साम्याशङ्कां विना न युक्तयुक्ततां प्रतिपद्यते । तेन तदाशङ्कानिबन्धनतथाविधपरिस्पन्दकीर्तिसन्दर्शितसमुद्भुततसंभावनानुमानमाहात्म्यात् प्रतीयमानवृत्तिरुत्प्रेक्षात्र कवेरभिप्रेता । यस्मादेतयोर्द्वयोरपि परस्परसंभावनां विना स्वरूपलब्धिरेव न (पर्य) वस्यतीति, संकीर्णयोरथ संवादादेवंविधविषये संकरोक्तिः प्रवर्तते । वाक्यैकदेशे यथा "निर्मोकमुक्तिरिव गगनोरगस्य" इति निष्कम्पतया व्यवहर्तुमशक्यत्वात्, निर्मोकमुक्तिरिवेत्युत्प्रेक्षया रूपकालङ्कारस्य स्वरूपलाभावकाशः (समर्प्यते) । तथैवोत्प्रेक्षायाः, यस्मादत्रापि संकरालङ्कारव्यवहारः । ननु चानेनन्यायेन "अस्याः सर्गविधौ" इति "किं तारुण्यतरोः" इत्यादेः संकरालङ्कारोक्तिः प्रवर्तताम् ? न प्रवर्तते, यस्मादत्रार् (थसामर्थ्यावगतो) त्प्रेक्षायाः ससन्देहं विनानुपपत्तेः, परस्मिंश्च तथैव रूपकस्येति द्वयोरप्येतयोः तत्त्वं तुल्यम् । ससन्देहस्य पुनस्तद्विभूषणत्वेनान्तर्विधाने मणिमयपदकबन्धबन्धुरहारादिरमणीयत्वमित्युक्तमेव । संसृष्टेर्नानाविधच्छायमणिमालामनोहरता, संङ्करालङ्कारस्य विविधकान्तिरत्नविन्यासविच्त्रबहुलातुलकान्तिकल्पत्वमिति सर्वमेव विभक्तम् । एवं यथोपपत्त्यलङ्कारान् लक्षयित्वा केषाञ्चिदलक्षितत्वात् लक्षणाव्याप्तिदोषं परिहर्तुमुपक्रमते । भूषणान्तरभावेन शोभाशून्यतया तथा । अलङ्कारास्तु ये केचिन्नालङ्कारतया मनाक्

atra kīrtivallīti rūpakālaṅkāraḥ siddhabaddhatatsāmyāśaṅkāṃ vinā na yuktayuktatāṃ pratipadyate / tena tadāśaṅkānibandhanatathāvidhaparispandakīrtisandarśitasamudbhutatasaṃbhāvanānumānamāhātmyāt pratīyamānavṛttirutprekṣātra kaverabhipretā / yasmādetayordvayorapi parasparasaṃbhāvanāṃ vinā svarūpalabdhireva na (parya) vasyatīti, saṃkīrṇayoratha saṃvādādevaṃvidhaviṣaye saṃkaroktiḥ pravartate / vākyaikadeśe yathā "nirmokamuktiriva gaganoragasya" iti niṣkampatayā vyavahartumaśakyatvāt, nirmokamuktirivetyutprekṣayā rūpakālaṅkārasya svarūpalābhāvakāśaḥ (samarpyate) / tathaivotprekṣāyāḥ, yasmādatrāpi saṃkarālaṅkāravyavahāraḥ / nanu cānenanyāyena "asyāḥ sargavidhau" iti "kiṃ tāruṇyataroḥ" ityādeḥ saṃkarālaṅkāroktiḥ pravartatām ? na pravartate, yasmādatrār (thasāmarthyāvagato) tprekṣāyāḥ sasandehaṃ vinānupapatteḥ, parasmiṃśca tathaiva rūpakasyeti dvayorapyetayoḥ tattvaṃ tulyam / sasandehasya punastadvibhūṣaṇatvenāntarvidhāne maṇimayapadakabandhabandhurahārādiramaṇīyatvamityuktameva / saṃsṛṣṭernānāvidhacchāyamaṇimālāmanoharatā, saṃṅkarālaṅkārasya vividhakāntiratnavinyāsavictrabahulātulakāntikalpatvamiti sarvameva vibhaktam / evaṃ yathopapattyalaṅkārān lakṣayitvā keṣāñcidalakṣitatvāt lakṣaṇāvyāptidoṣaṃ parihartumupakramate / bhūṣaṇāntarabhāvena śobhāśūnyatayā tathā / alaṅkārāstu ye kecinnālaṅkāratayā manāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूषणेत्यादि । "ये" = पूर्वोक्तव्यतिरिक्ताः"केचिदलङ्काराः" ते "नालङ्कारतया मनाक्" न विभूषणत्वेनाभ्युपगताः । केन हेतुना "भूषणान्तरभावेन" = अन्यद्भूषणं "भूषणान्तरं", तेभ्यो व्यतिरिक्तम्; "तद्भावेन" = तत्स्वभावत्वेन तदनन्यत्वेन पूर्वोक्तानामेवान्यतमत्वेनेत्यर्थः । "शोभाशून्यतया तथा" = शोभा कानतिः तया शून्यं रहितं शोभाशून्य तस्य भावः शोभाशून्यता तया हेतुभूतया । न केवलं ताभ्यामेव, यावदलङ्कार्यतया विभूष्यत्वेनापि तेषामलङ्करणत्वमनुपपन्नम् । एवं च--- यथासंख्यमलङ्कारः पूर्वैराम्नात् एव यः । कारणद्वितयेनापि नालङ्कारः स संमतः

bhūṣaṇetyādi / "ye" = pūrvoktavyatiriktāḥ"kecidalaṅkārāḥ" te "nālaṅkāratayā manāk" na vibhūṣaṇatvenābhyupagatāḥ / kena hetunā "bhūṣaṇāntarabhāvena" = anyadbhūṣaṇaṃ "bhūṣaṇāntaraṃ", tebhyo vyatiriktam; "tadbhāvena" = tatsvabhāvatvena tadananyatvena pūrvoktānāmevānyatamatvenetyarthaḥ / "śobhāśūnyatayā tathā" = śobhā kānatiḥ tayā śūnyaṃ rahitaṃ śobhāśūnya tasya bhāvaḥ śobhāśūnyatā tayā hetubhūtayā / na kevalaṃ tābhyāmeva, yāvadalaṅkāryatayā vibhūṣyatvenāpi teṣāmalaṅkaraṇatvamanupapannam / evaṃ ca--- yathāsaṃkhyamalaṅkāraḥ pūrvairāmnāt eva yaḥ / kāraṇadvitayenāpi nālaṅkāraḥ sa saṃmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रसवदलङ्कार (वत्) वाच्यवाचकयोः संगतिरेव नास्ति । तथा च उपमा च रूपकं चेति विग्रहे द्वन्द्वो वा विवक्षितः स्यात्, विशेषणसमासो वा । तत्र द्वन्द्वपक्षे क्वचिद्वाक्यैकदेशे रूपकं क्वचिदुपमेति (द्वितिय) प्रणिबन्धनं न किञ्चिदेकस्मिन् । तत्रापि प्रत्येकं परिस्पन्दतया स्वस्थाने समं विभातीति परस्परापेक्षां विना समुदायात्मकस्य विशेष्यस्यासंभवात् द्वन्द्वपक्षो ऽनुपपन्नः । विशेषणसमासे ऽपि सर्वस्मिन् वाक्ये, एकदेशे वा द्वितयमपीति द्वयोरेकस्मिन् वस्तुनि युगपत् परस्परविरुद्धयोश्छायातपयोरिव समावेशानुपपत्तिः । एकतरपक्षावलम्बिन्या वाचा प्रत्येकं वाच्यवाचकस्वरूपनिश्चितावपरस्यावकाशभङ्गो ऽपि न सम्भवतीति परस्परापेक्षां विना समुदायात्मकविशेषणसमासो ऽप्यकिचित्करः । कथञ्चित्तत्रैकतरनिश्चये प्रमाणाभावादन्यतरकल्पनेन दोषायोगात्संकरव्यवहारः । प्रस्तुते पुनरेवंविधस्वरूपनिष्पत्तावपि संसिद्धिविवक्षया यस्यात्मसिद्धआवपि सन्देहदोलाधिरूढिस्तत्राप्यसम्भूताद्वस्तुतो ऽव्यवस्थितैव कदाचिदस्तीति यत्किञ्चिदेव वाक्यसामर्थ्यादवसेयः । प्रतीयमानप्रकारात्तृतीयं रमणीयमलङ्करणकलापमिति वाक्यवक्रतासर्वस्वं समाख्येयम् । समुदायात्मकवाक्यवक्रतास्वरूपमासूत्रयति--- लावण्यादिगुणोज्ज्वला प्रतिपदन्यासैर्विलासाञ्चिता विच्छित्त्या रचितैर्विभूषणभरैरल्पैनोहारिणी । अत्यर्थं रसवत्तयार्द्रहृदया (शक्नोत्युदाराभिधा वाग्वक्रा सुकवेस्तथैव च) मनो हर्तुं यथा नायिका

atra rasavadalaṅkāra (vat) vācyavācakayoḥ saṃgatireva nāsti / tathā ca upamā ca rūpakaṃ ceti vigrahe dvandvo vā vivakṣitaḥ syāt, viśeṣaṇasamāso vā / tatra dvandvapakṣe kvacidvākyaikadeśe rūpakaṃ kvacidupameti (dvitiya) praṇibandhanaṃ na kiñcidekasmin / tatrāpi pratyekaṃ parispandatayā svasthāne samaṃ vibhātīti parasparāpekṣāṃ vinā samudāyātmakasya viśeṣyasyāsaṃbhavāt dvandvapakṣo 'nupapannaḥ / viśeṣaṇasamāse 'pi sarvasmin vākye, ekadeśe vā dvitayamapīti dvayorekasmin vastuni yugapat parasparaviruddhayośchāyātapayoriva samāveśānupapattiḥ / ekatarapakṣāvalambinyā vācā pratyekaṃ vācyavācakasvarūpaniścitāvaparasyāvakāśabhaṅgo 'pi na sambhavatīti parasparāpekṣāṃ vinā samudāyātmakaviśeṣaṇasamāso 'pyakicitkaraḥ / kathañcittatraikataraniścaye pramāṇābhāvādanyatarakalpanena doṣāyogātsaṃkaravyavahāraḥ / prastute punarevaṃvidhasvarūpaniṣpattāvapi saṃsiddhivivakṣayā yasyātmasiddhaāvapi sandehadolādhirūḍhistatrāpyasambhūtādvastuto 'vyavasthitaiva kadācidastīti yatkiñcideva vākyasāmarthyādavaseyaḥ / pratīyamānaprakārāttṛtīyaṃ ramaṇīyamalaṅkaraṇakalāpamiti vākyavakratāsarvasvaṃ samākhyeyam / samudāyātmakavākyavakratāsvarūpamāsūtrayati--- lāvaṇyādiguṇojjvalā pratipadanyāsairvilāsāñcitā vicchittyā racitairvibhūṣaṇabharairalpainohāriṇī / atyarthaṃ rasavattayārdrahṛdayā (śaknotyudārābhidhā vāgvakrā sukavestathaiva ca) mano hartuṃ yathā nāyikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.