अत्र हि शुष्कतर्कवाक्यवासनाधिवासितचेतसा प्रतिभाप्रतिभातमात्रमेव वस्तु व्यसनितया कविना केवलमुपनिबद्धम् । न पुवर्वाचकवक्रताविच्छित्तिलवो ऽपि लक्ष्यते । यस्मात्तर्कवाक्यशय्यैव शरीरमस्य श्लोकस्य । तथा च---तमोव्यतिरिक्ताः पदार्था धर्मिणः, प्रकाशस्वभावा न भवन्तीति साध्यम्, तमस्यतथाभूतत्वादिति हेतुः । दृष्टान्तस्तर्हि कथं न दर्शितः, तर्कन्यायस्यैव चेतसि प्रतिभासमानत्वात् । तथोच्यते--- तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते३३ विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः ॥ व्जिव्च् १।१२ ॥ ३४ ॥ इति । विदधतीति विपूर्वो दधातिः करोत्यर्थे वर्तते । स च करोत्यर्थो ऽत्र न सुस्पष्टसमन्वयः, प्रकाशस्वाभाव्यं न कुर्वन्तीति । प्रकाशस्वाभाव्य-शब्दो ऽपि चिन्त्य एव । प्रकाशः स्वभावो यस्यासौ प्रकाशस्वभावः, तस्य भाव इति भावप्रत्यये विहिते पूर्वपदस्य वृद्धिः प्राप्नोति । अथ स्वभावस्य भावः स्वाभाव्यमित्यत्रापि भावप्रत्ययान्ताद्भावप्रत्ययो न प्रचुरप्रयोगार्हः । तथा च प्रकाशश्चासौ स्वाभाव्यं चेति विशेषणसमासो ऽपि न समीचीनः । तृतीये च पादे ऽत्यन्तासमर्पकसमासभूयस्त्ववैशसं न तद्विदाह्लादकारितामावहति । रविव्यापार इतिरवि-शब्दस्य प्राधान्येनाभिमतस्य समासे गुणीभावो न विकल्पितः, पाठान्तरस्य"रवेःऽ इति संभवात् । ननु वस्तुमात्रस्याप्यलङ्कारशुन्यतया कथं तद्विदाह्लादकारित्वमिति चेत्तन्न;यस्मादलङ्कारेणाप्रस्तुतप्रशंसालक्षणेनान्यापदेशतयास्फुर् इतमेव कविचेतसि प्रथमं च प्रतिभाप्रतिभासमानमघटितपाषाणशकलकल्पमणिप्रख्यमेव वस्तु विदग्धकविविरचितवक्रवाक्योपारूढं शणोल्लीढमणिमनोहरतया तद्विदाह्लादकारिकाव्यत्वमधिरोहति । तथा चैकस्मिन्नेव वस्तुन्यवहितानवहितकविद्वितयविरचितं वाक्यद्वयमिदं महदन्तरमावेदयति--- मानिनीजनविलोचनपाता- नुष्णबाष्पकलुषाननुगृह्णन्३५ । मन्दमन्दमुदितः प्रिययौ खं भीतभीत इव शीतमयूखः
atra hi śuṣkatarkavākyavāsanādhivāsitacetasā pratibhāpratibhātamātrameva vastu vyasanitayā kavinā kevalamupanibaddham / na puvarvācakavakratāvicchittilavo 'pi lakṣyate / yasmāttarkavākyaśayyaiva śarīramasya ślokasya / tathā ca---tamovyatiriktāḥ padārthā dharmiṇaḥ, prakāśasvabhāvā na bhavantīti sādhyam, tamasyatathābhūtatvāditi hetuḥ / dṛṣṭāntastarhi kathaṃ na darśitaḥ, tarkanyāyasyaiva cetasi pratibhāsamānatvāt / tathocyate--- tadbhāvahetubhāvau hi dṛṣṭānte tadavedinaḥ / khyāpyete33 viduṣāṃ vācyo hetureva hi kevalaḥ // VjivC 1.12 // 34 // iti / vidadhatīti vipūrvo dadhātiḥ karotyarthe vartate / sa ca karotyartho 'tra na suspaṣṭasamanvayaḥ, prakāśasvābhāvyaṃ na kurvantīti / prakāśasvābhāvya-śabdo 'pi cintya eva / prakāśaḥ svabhāvo yasyāsau prakāśasvabhāvaḥ, tasya bhāva iti bhāvapratyaye vihite pūrvapadasya vṛddhiḥ prāpnoti / atha svabhāvasya bhāvaḥ svābhāvyamityatrāpi bhāvapratyayāntādbhāvapratyayo na pracuraprayogārhaḥ / tathā ca prakāśaścāsau svābhāvyaṃ ceti viśeṣaṇasamāso 'pi na samīcīnaḥ / tṛtīye ca pāde 'tyantāsamarpakasamāsabhūyastvavaiśasaṃ na tadvidāhlādakāritāmāvahati / ravivyāpāra itiravi-śabdasya prādhānyenābhimatasya samāse guṇībhāvo na vikalpitaḥ, pāṭhāntarasya"raveḥ' iti saṃbhavāt / nanu vastumātrasyāpyalaṅkāraśunyatayā kathaṃ tadvidāhlādakāritvamiti cettanna;yasmādalaṅkāreṇāprastutapraśaṃsālakṣaṇenānyāpadeśatayāsphur itameva kavicetasi prathamaṃ ca pratibhāpratibhāsamānamaghaṭitapāṣāṇaśakalakalpamaṇiprakhyameva vastu vidagdhakaviviracitavakravākyopārūḍhaṃ śaṇollīḍhamaṇimanoharatayā tadvidāhlādakārikāvyatvamadhirohati / tathā caikasminneva vastunyavahitānavahitakavidvitayaviracitaṃ vākyadvayamidaṃ mahadantaramāvedayati--- māninījanavilocanapātā- nuṣṇabāṣpakaluṣānanugṛhṇan35 / mandamandamuditaḥ priyayau khaṃ bhītabhīta iva śītamayūkhaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.