Kuntaka: Vakroktijivita 1

जगत्त्रितयवैचित्र्यचित्रकर्मविधायिनम् । शिवं शक्तिपरिस्पन्दमात्रोपकरणं नुमः

jagattritayavaicitryacitrakarmavidhāyinam / śivaṃ śaktiparispandamātropakaraṇaṃ numaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथातत्त्वं विवेच्यन्ते भावास्त्रैलोक्यवर्तिनः । यदि तन्नाद्भुतं नाम दैवरक्ता हि किंशुकाः

yathātattvaṃ vivecyante bhāvāstrailokyavartinaḥ / yadi tannādbhutaṃ nāma daivaraktā hi kiṃśukāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वमनीषिकयैवाथ तत्त्वं तेषां यथारुचि । स्थाप्यते प्रौढिमात्रं तत्परमार्थो न तादृशः

svamanīṣikayaivātha tattvaṃ teṣāṃ yathāruci / sthāpyate prauḍhimātraṃ tatparamārtho na tādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यसत्तर्कसन्दर्भे स्वतन्त्रे ऽप्यकृतादरः । साहित्यार्थसुधासिन्धोः सारमुन्मीलयाम्यहम्

ityasattarkasandarbhe svatantre 'pyakṛtādaraḥ / sāhityārthasudhāsindhoḥ sāramunmīlayāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन द्वितयमप्येतत्तत्त्वनिर्मितिलक्षणम् । तद्विदामद्भुतामोदचमत्कारं विधास्यति

yena dvitayamapyetattattvanirmitilakṣaṇam / tadvidāmadbhutāmodacamatkāraṃ vidhāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । देवीं वन्दे देवतां स्तौमि । कामित्याह---कवीन्द्रवक्त्रेन्दुलास्यमन्दिरनर्तकीम् । कवीन्द्राः कविप्रवरास्तेषां वक्त्रेन्दुर्मुखचन्द्रः स एव लास्यमन्दिरं नाट्यवेश्म तत्र नर्तकी लासिकाम् । किंविशिष्टाम्---सूक्तिपरिस्पन्दसुन्दराभिनयोज्ज्वलाम् । सूक्तिपरिस्पन्दाः सुभाषितविलसितानि तान्येव सुन्दरा अभिनयाः सुकुमाराः सात्त्विकादयस्तैरुज्ज्वलं भ्राजमानाम् । या किल सत्कविवक्त्रे लास्यसद्मनीव२ नर्तकी स्वविलासा३ भिनयविशिष्टा नृत्यन्ती विराजते तां वन्दे नौमीति वाक्यार्थः । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यत्किल प्रस्तुतं वस्तु किमपि काव्यालङ्कारकरणं तदधिदैवतभूतामेवंविधराणीयकहृदयहारिणीं वाग्रूपां सरस्वतीं स्तौमीति । एवं नमस्कृत्येदानीं वक्तव्यवस्तुविषयभूतान्यभिधानाभिधेयप्रयोजनान्यासूत्रयति । वाचो विषयनैयत्यमुत्पादयितुमुच्यते । आदिवाक्ये ऽभिधानादि निर्मितेर्मानसूत्रवत्

iti / devīṃ vande devatāṃ staumi / kāmityāha---kavīndravaktrendulāsyamandiranartakīm / kavīndrāḥ kavipravarāsteṣāṃ vaktrendurmukhacandraḥ sa eva lāsyamandiraṃ nāṭyaveśma tatra nartakī lāsikām / kiṃviśiṣṭām---sūktiparispandasundarābhinayojjvalām / sūktiparispandāḥ subhāṣitavilasitāni tānyeva sundarā abhinayāḥ sukumārāḥ sāttvikādayastairujjvalaṃ bhrājamānām / yā kila satkavivaktre lāsyasadmanīva2 nartakī svavilāsā3 bhinayaviśiṣṭā nṛtyantī virājate tāṃ vande naumīti vākyārthaḥ / tadidamatra tātparyam---yatkila prastutaṃ vastu kimapi kāvyālaṅkārakaraṇaṃ tadadhidaivatabhūtāmevaṃvidharāṇīyakahṛdayahāriṇīṃ vāgrūpāṃ sarasvatīṃ staumīti / evaṃ namaskṛtyedānīṃ vaktavyavastuviṣayabhūtānyabhidhānābhidheyaprayojanānyāsūtrayati / vāco viṣayanaiyatyamutpādayitumucyate / ādivākye 'bhidhānādi nirmitermānasūtravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चमत्कारो वितन्यते चमत्कृतिर्विस्तार्यते, ह्लादः पुनः पुनः क्रियत इत्यर्थः । केन---काव्यामृतरसेन । काव्यमेवामृतं तस्य रसस्तदास्वादस्तदनुभवस्तेन । क्वेत्यभिदधाति---अन्तश्चेतसि । कस्य---तद्विदाम् । तं विदन्ति जानन्तीति तद्विदस्तज्ज्ञास्तेषाम् । कथम्---चतुर्वर्गफलास्वादमप्यतिक्रम्य । चतुर्वर्गस्य धर्मादेः फलं तदुपभोगस्तस्यास्वादस्तदनुभवस्तमपि प्रसिद्धातिशयमतिक्रम्य विजित्य पस्पशप्रायं संपाद्य । तदयमत्राभिप्रायः१३---यो ऽसौ चतुर्वर्गफलास्वादः प्रकृष्टपुरुषार्थतया सर्वशास्त्रप्रयोजनत्वेन प्रसिद्धः सो ऽप्यस्यकाव्यामृतचर्वणचमत्कारकलामात्रस्या१४ पि न कामपि साम्यकलनां कर्तुमर्हतीति । दुःश्रव-दुर्भण-दुरधिगमत्वादिदोषदुष्ट१५ त्वादध्ययनावसरे दुःसहदुःख१६ दायी शास्त्रसन्दर्भस्तत्कालकल्पितकमनीयचमत्कृतेः काव्यस्य न कथञ्चिदपि स्पर्धामधिरोहतीत्येतदप्यर्थतो ऽभिहितं भवति । कटुकौषधवच्छास्त्रमविद्याव्याधिनाशनम् । आह्लाद्यमृतवत्काव्यमविवेकगदापहम् ॥ व्जिव्च् १।७ ॥ १७ ॥ आयत्यां च तदात्वे च रसनिस्यन्दसुन्दरम् । येन संपद्यते काव्यं तदितानी विचार्यते

camatkāro vitanyate camatkṛtirvistāryate, hlādaḥ punaḥ punaḥ kriyata ityarthaḥ / kena---kāvyāmṛtarasena / kāvyamevāmṛtaṃ tasya rasastadāsvādastadanubhavastena / kvetyabhidadhāti---antaścetasi / kasya---tadvidām / taṃ vidanti jānantīti tadvidastajjñāsteṣām / katham---caturvargaphalāsvādamapyatikramya / caturvargasya dharmādeḥ phalaṃ tadupabhogastasyāsvādastadanubhavastamapi prasiddhātiśayamatikramya vijitya paspaśaprāyaṃ saṃpādya / tadayamatrābhiprāyaḥ13---yo 'sau caturvargaphalāsvādaḥ prakṛṣṭapuruṣārthatayā sarvaśāstraprayojanatvena prasiddhaḥ so 'pyasyakāvyāmṛtacarvaṇacamatkārakalāmātrasyā14 pi na kāmapi sāmyakalanāṃ kartumarhatīti / duḥśrava-durbhaṇa-duradhigamatvādidoṣaduṣṭa15 tvādadhyayanāvasare duḥsahaduḥkha16 dāyī śāstrasandarbhastatkālakalpitakamanīyacamatkṛteḥ kāvyasya na kathañcidapi spardhāmadhirohatītyetadapyarthato 'bhihitaṃ bhavati / kaṭukauṣadhavacchāstramavidyāvyādhināśanam / āhlādyamṛtavatkāvyamavivekagadāpaham // VjivC 1.7 // 17 // āyatyāṃ ca tadātve ca rasanisyandasundaram / yena saṃpadyate kāvyaṃ taditānī vicāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वावेकमिति विचित्रैवोक्तिः । तेन यत्केषाञ्चिन्मतं कविकौशलकल्पितकमनीयतातिशयः शब्द एव केवलं काव्यमिति केषाञ्चिद् वाच्यमेव रचनावैचित्र्यचमत्कारकारि काव्यमिति, पक्षद्वयमपि निरस्तं भवति । यस्माद्२३द्वयोरपि प्रत्येकं२४ प्रतितिलमिव तैलं तद्विदाह्लादकारित्वं वर्तते, न पुनरेकस्मिन् । यथा--- भण तरुणि रमण्मन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि । यदि सल्लीलोल्लापिनि गच्छसि तत् किं त्वदीयं मे

dvāvekamiti vicitraivoktiḥ / tena yatkeṣāñcinmataṃ kavikauśalakalpitakamanīyatātiśayaḥ śabda eva kevalaṃ kāvyamiti keṣāñcid vācyameva racanāvaicitryacamatkārakāri kāvyamiti, pakṣadvayamapi nirastaṃ bhavati / yasmād23dvayorapi pratyekaṃ24 pratitilamiva tailaṃ tadvidāhlādakāritvaṃ vartate, na punarekasmin / yathā--- bhaṇa taruṇi ramaṇmandiramānandasyandisundarendumukhi / yadi sallīlollāpini gacchasi tat kiṃ tvadīyaṃ me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणणुरणन्मणिमेखलमविरतशिञ्जाणमञ्जुमञ्जीरम् । परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते ॥ व्जिव्च् १।१० ॥२५ ॥ प्रतिभादारिद्रयदैन्यादतिस्वल्पसुभाषितेन कविना वर्णसावर्ण्यरम्यतामात्रमत्रोदितम्, न पुनर्वाच्यवैचित्र्यकणिका काचिदप्यस्ति२६ । यत्किल नूतनतारुण्यतरङ्गितलावण्यलटभकान्तेः२७ कान्तायाः कामयमानेन केनचिदेवमु२८च्यते---यदि तरुणि त्वं२९ रमणमन्दिरं व्रजसि तत्किं त्वदीयं परिसरणं रणरणकमकारणं मम करोतीत्यतिग्राम्येयमुक्तिः । किञ्च, न अकारणम्, यतस्तस्यास्तदनादरेण गमने३० तदनुरक्तान्तः करणस्य विरहविधुरताशङ्काकातरता कारणं रणरणकस्य । यदि वा परिसरणस्य मया किमराद्धमित्याकरणतासमर्पकम्, एतदप्यतिग्राम्यतरम् । संबोधनानि च बहूनि मुनिप्रणीतस्तोत्रामन्त्रणकल्पानि न काञ्चिदपि तद्विदाह्लाद३१ कारितां पुष्णन्तीति यत्किञ्चिदेतत् । वस्तुमात्रं च शब्दशोभा३२ तिशयशून्यं न काव्यव्यपदेशमर्हति । यथा--- प्रकाशस्वाभाव्यं विदधति न भावास्तमसि यत्तथा नैते ते स्युर्यदि किल तथा यत्र न कथम् । गुणाध्यासाभायासव्यसनदृढदीक्षागुरुगुणो रविव्यापारो ऽयं किमथ सदृशं तस्य महसः

aṇaṇuraṇanmaṇimekhalamavirataśiñjāṇamañjumañjīram / parisaraṇamaruṇacaraṇe raṇaraṇakamakāraṇaṃ kurute // VjivC 1.10 //25 // pratibhādāridrayadainyādatisvalpasubhāṣitena kavinā varṇasāvarṇyaramyatāmātramatroditam, na punarvācyavaicitryakaṇikā kācidapyasti26 / yatkila nūtanatāruṇyataraṅgitalāvaṇyalaṭabhakānteḥ27 kāntāyāḥ kāmayamānena kenacidevamu28cyate---yadi taruṇi tvaṃ29 ramaṇamandiraṃ vrajasi tatkiṃ tvadīyaṃ parisaraṇaṃ raṇaraṇakamakāraṇaṃ mama karotītyatigrāmyeyamuktiḥ / kiñca, na akāraṇam, yatastasyāstadanādareṇa gamane30 tadanuraktāntaḥ karaṇasya virahavidhuratāśaṅkākātaratā kāraṇaṃ raṇaraṇakasya / yadi vā parisaraṇasya mayā kimarāddhamityākaraṇatāsamarpakam, etadapyatigrāmyataram / saṃbodhanāni ca bahūni munipraṇītastotrāmantraṇakalpāni na kāñcidapi tadvidāhlāda31 kāritāṃ puṣṇantīti yatkiñcidetat / vastumātraṃ ca śabdaśobhā32 tiśayaśūnyaṃ na kāvyavyapadeśamarhati / yathā--- prakāśasvābhāvyaṃ vidadhati na bhāvāstamasi yattathā naite te syuryadi kila tathā yatra na katham / guṇādhyāsābhāyāsavyasanadṛḍhadīkṣāguruguṇo ravivyāpāro 'yaṃ kimatha sadṛśaṃ tasya mahasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र हि शुष्कतर्कवाक्यवासनाधिवासितचेतसा प्रतिभाप्रतिभातमात्रमेव वस्तु व्यसनितया कविना केवलमुपनिबद्धम् । न पुवर्वाचकवक्रताविच्छित्तिलवो ऽपि लक्ष्यते । यस्मात्तर्कवाक्यशय्यैव शरीरमस्य श्लोकस्य । तथा च---तमोव्यतिरिक्ताः पदार्था धर्मिणः, प्रकाशस्वभावा न भवन्तीति साध्यम्, तमस्यतथाभूतत्वादिति हेतुः । दृष्टान्तस्तर्हि कथं न दर्शितः, तर्कन्यायस्यैव चेतसि प्रतिभासमानत्वात् । तथोच्यते--- तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते३३ विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः ॥ व्जिव्च् १।१२ ॥ ३४ ॥ इति । विदधतीति विपूर्वो दधातिः करोत्यर्थे वर्तते । स च करोत्यर्थो ऽत्र न सुस्पष्टसमन्वयः, प्रकाशस्वाभाव्यं न कुर्वन्तीति । प्रकाशस्वाभाव्य-शब्दो ऽपि चिन्त्य एव । प्रकाशः स्वभावो यस्यासौ प्रकाशस्वभावः, तस्य भाव इति भावप्रत्यये विहिते पूर्वपदस्य वृद्धिः प्राप्नोति । अथ स्वभावस्य भावः स्वाभाव्यमित्यत्रापि भावप्रत्ययान्ताद्भावप्रत्ययो न प्रचुरप्रयोगार्हः । तथा च प्रकाशश्चासौ स्वाभाव्यं चेति विशेषणसमासो ऽपि न समीचीनः । तृतीये च पादे ऽत्यन्तासमर्पकसमासभूयस्त्ववैशसं न तद्विदाह्लादकारितामावहति । रविव्यापार इतिरवि-शब्दस्य प्राधान्येनाभिमतस्य समासे गुणीभावो न विकल्पितः, पाठान्तरस्य"रवेःऽ इति संभवात् । ननु वस्तुमात्रस्याप्यलङ्कारशुन्यतया कथं तद्विदाह्लादकारित्वमिति चेत्तन्न;यस्मादलङ्कारेणाप्रस्तुतप्रशंसालक्षणेनान्यापदेशतयास्फुर् इतमेव कविचेतसि प्रथमं च प्रतिभाप्रतिभासमानमघटितपाषाणशकलकल्पमणिप्रख्यमेव वस्तु विदग्धकविविरचितवक्रवाक्योपारूढं शणोल्लीढमणिमनोहरतया तद्विदाह्लादकारिकाव्यत्वमधिरोहति । तथा चैकस्मिन्नेव वस्तुन्यवहितानवहितकविद्वितयविरचितं वाक्यद्वयमिदं महदन्तरमावेदयति--- मानिनीजनविलोचनपाता- नुष्णबाष्पकलुषाननुगृह्णन्३५ । मन्दमन्दमुदितः प्रिययौ खं भीतभीत इव शीतमयूखः

atra hi śuṣkatarkavākyavāsanādhivāsitacetasā pratibhāpratibhātamātrameva vastu vyasanitayā kavinā kevalamupanibaddham / na puvarvācakavakratāvicchittilavo 'pi lakṣyate / yasmāttarkavākyaśayyaiva śarīramasya ślokasya / tathā ca---tamovyatiriktāḥ padārthā dharmiṇaḥ, prakāśasvabhāvā na bhavantīti sādhyam, tamasyatathābhūtatvāditi hetuḥ / dṛṣṭāntastarhi kathaṃ na darśitaḥ, tarkanyāyasyaiva cetasi pratibhāsamānatvāt / tathocyate--- tadbhāvahetubhāvau hi dṛṣṭānte tadavedinaḥ / khyāpyete33 viduṣāṃ vācyo hetureva hi kevalaḥ // VjivC 1.12 // 34 // iti / vidadhatīti vipūrvo dadhātiḥ karotyarthe vartate / sa ca karotyartho 'tra na suspaṣṭasamanvayaḥ, prakāśasvābhāvyaṃ na kurvantīti / prakāśasvābhāvya-śabdo 'pi cintya eva / prakāśaḥ svabhāvo yasyāsau prakāśasvabhāvaḥ, tasya bhāva iti bhāvapratyaye vihite pūrvapadasya vṛddhiḥ prāpnoti / atha svabhāvasya bhāvaḥ svābhāvyamityatrāpi bhāvapratyayāntādbhāvapratyayo na pracuraprayogārhaḥ / tathā ca prakāśaścāsau svābhāvyaṃ ceti viśeṣaṇasamāso 'pi na samīcīnaḥ / tṛtīye ca pāde 'tyantāsamarpakasamāsabhūyastvavaiśasaṃ na tadvidāhlādakāritāmāvahati / ravivyāpāra itiravi-śabdasya prādhānyenābhimatasya samāse guṇībhāvo na vikalpitaḥ, pāṭhāntarasya"raveḥ' iti saṃbhavāt / nanu vastumātrasyāpyalaṅkāraśunyatayā kathaṃ tadvidāhlādakāritvamiti cettanna;yasmādalaṅkāreṇāprastutapraśaṃsālakṣaṇenānyāpadeśatayāsphur itameva kavicetasi prathamaṃ ca pratibhāpratibhāsamānamaghaṭitapāṣāṇaśakalakalpamaṇiprakhyameva vastu vidagdhakaviviracitavakravākyopārūḍhaṃ śaṇollīḍhamaṇimanoharatayā tadvidāhlādakārikāvyatvamadhirohati / tathā caikasminneva vastunyavahitānavahitakavidvitayaviracitaṃ vākyadvayamidaṃ mahadantaramāvedayati--- māninījanavilocanapātā- nuṣṇabāṣpakaluṣānanugṛhṇan35 / mandamandamuditaḥ priyayau khaṃ bhītabhīta iva śītamayūkhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमादेकद्वित्रिप्रभृतिपरिपाटीः प्रकटयन् कलाः स्वैरं स्वैरं नवकमलकन्दाङ्कुररुचः । पुरन्ध्रीणां प्रेयोविरहदहनोद्दीपितदृशां कटाक्षेभ्यो बिभ्यन्निभृत इव चन्द्रो ऽभ्युदयते

kramādekadvitriprabhṛtiparipāṭīḥ prakaṭayan kalāḥ svairaṃ svairaṃ navakamalakandāṅkurarucaḥ / purandhrīṇāṃ preyovirahadahanoddīpitadṛśāṃ kaṭākṣebhyo bibhyannibhṛta iva candro 'bhyudayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतयोरन्तरं सहृदयसंवेद्य३६ मिति तैरेव विचारणीयम् । तस्मात् स्थितमेतत्---न शब्दस्यैव रमणीयताविशिष्टस्य केवलस्य काव्यत्वम्, नाप्यर्थस्येति । तदिदमुक्तम्--- रूपकादिरलङ्कारस्तस्यान्तैर्३७ बहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनितामुखम्३८

etayorantaraṃ sahṛdayasaṃvedya36 miti taireva vicāraṇīyam / tasmāt sthitametat---na śabdasyaiva ramaṇīyatāviśiṣṭasya kevalasya kāvyatvam, nāpyarthasyeti / tadidamuktam--- rūpakādiralaṅkārastasyāntair37 bahudhoditaḥ / na kāntamapi nirbhūṣaṃ vibhāti vanitāmukham38

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपकादिमलङ्कारं बाह्यमाचक्षते परे । सुपां तिङां च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलङ्कृतिम्

rūpakādimalaṅkāraṃ bāhyamācakṣate pare / supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiṃ vācāṃ vāñchantyalaṅkṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतदाहुः सौशब्द्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी । शब्दाभिधेयालङ्कारभेदादिष्टं द्वयं तु नः३९

tadetadāhuḥ sauśabdyaṃ nārthavyutpattirīdṛśī / śabdābhidheyālaṅkārabhedādiṣṭaṃ dvayaṃ tu naḥ39

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन शब्दार्थौ द्वौ संमिलितौ काव्यमिति स्थितम् । एवमवस्थापिते द्वयोः काव्यत्वे कदाचिदेकस्य मनाङ्मात्रन्यूनतायां सत्यां काव्यव्यवहारः प्रवर्तेतेत्याह---सहिताविति । सहितौ सहितभावेन साहित्येनावस्थितौ । ननु च वाच्यवाचकसंबन्धस्य विद्यमानत्वादेतयोर्न कथञ्चिदपिसाहित्यविरहः, सत्यमेतत् । किन्तु विशिष्टमेवेह साहित्यमभिप्रेतम् । कीदृशम् ?---वक्रताविचित्रगुणालङ्कारसंपदां परस्परस्पर्धाधिरोहः । तेन समसर्वगुणौ सन्तौ सुहृदाविव सङ्गतौ । परस्परस्य शोभायै शब्दार्थौ भवतो यथा

tena śabdārthau dvau saṃmilitau kāvyamiti sthitam / evamavasthāpite dvayoḥ kāvyatve kadācidekasya manāṅmātranyūnatāyāṃ satyāṃ kāvyavyavahāraḥ pravartetetyāha---sahitāviti / sahitau sahitabhāvena sāhityenāvasthitau / nanu ca vācyavācakasaṃbandhasya vidyamānatvādetayorna kathañcidapisāhityavirahaḥ, satyametat / kintu viśiṣṭameveha sāhityamabhipretam / kīdṛśam ?---vakratāvicitraguṇālaṅkārasaṃpadāṃ parasparaspardhādhirohaḥ / tena samasarvaguṇau santau suhṛdāviva saṅgatau / parasparasya śobhāyai śabdārthau bhavato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपु) शशी । दध्रे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्

tato 'ruṇaparispandamandīkṛtavapu) śaśī / dadhre kāmaparikṣāmakāminīgaṇḍapāṇḍutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रारुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुषः शशिनः कामपरिक्षामवृत्तेः कामिनीकपोलफलकस्य च पाण्डुत्वसाम्यसमर्थनादर्थालङ्कारपरिपोषः शोभातिशयमावहति । वक्ष्यमाणवर्णविन्यासवक्रतालक्षणः शब्दालङ्कारो ऽप्यतितरां रमणीयः । वर्णविन्यासविच्छित्तिविहिता लावण्यलक्षणगुण४०संपदस्त्येव । यथा च लीलाए कुवलअं कुवलअं व सीसे समुव्वहन्तेण । सेसेण सेसपुरिसाणं पुरिसआरो समुव्यसिओ ॥ व्जिव्च् १।२० ॥४१ ॥ लीलया कुवलयं कुवलयमिव शीर्षे समुद्वहता । शेषेण शेषपुरुषाणां पुरुषकारः समुद्धसितः ॥ अत्राप्यप्रस्तुतप्रशंसोपमालक्षणवाच्यालङ्कारवैचित्र्यविहिता हेलामात्रविरचितयमकानुप्रासहारिणी समर्पकत्वसुभगा कापि काव्यच्छाया सहृदयहृदयमाह्लादयति । द्विवचनेनात्र वाच्यवाचकजातिद्वित्वमभिधीयते । व्यक्तिद्वित्वाभिधाने पुनरेकपदव्यवस्थितयोरपि काव्यत्वं स्यादित्याह---बन्धे व्यवस्थितौ । बन्धो वाक्यविन्यासः तत्र व्यवस्थितौ विशेषेण लावण्यादिगुणालङ्कारशोभिनां संनिवेशेन कृतावस्थानौ । सहितावित्यत्रापि यथायुक्ति सजातीया४२ पक्षया शब्दस्य शब्दान्तरेण वाच्यस्य वाच्यान्तरेण च साहित्यं परस्परस्पर्धित्वलक्षणमेव विवक्षितम् । अन्यथा तद्विदाह्लादकारित्वहानिः प्रसज्यते । यथा असारं संसारं परिमुषितरत्नं त्रैभुवनं निरालोकं लोकं मरणशरणं बान्धवजनम् । अदर्पं कन्दर्पं जननयननिर्माणमफलं जगज्जीर्णारण्यं कथमसि विधातुं व्यवसितः४३

atrāruṇaparispandamandīkṛtavapuṣaḥ śaśinaḥ kāmaparikṣāmavṛtteḥ kāminīkapolaphalakasya ca pāṇḍutvasāmyasamarthanādarthālaṅkāraparipoṣaḥ śobhātiśayamāvahati / vakṣyamāṇavarṇavinyāsavakratālakṣaṇaḥ śabdālaṅkāro 'pyatitarāṃ ramaṇīyaḥ / varṇavinyāsavicchittivihitā lāvaṇyalakṣaṇaguṇa40saṃpadastyeva / yathā ca līlāe kuvalaaṃ kuvalaaṃ va sīse samuvvahanteṇa / seseṇa sesapurisāṇaṃ purisaāro samuvyasio // VjivC 1.20 //41 // līlayā kuvalayaṃ kuvalayamiva śīrṣe samudvahatā / śeṣeṇa śeṣapuruṣāṇāṃ puruṣakāraḥ samuddhasitaḥ // atrāpyaprastutapraśaṃsopamālakṣaṇavācyālaṅkāravaicitryavihitā helāmātraviracitayamakānuprāsahāriṇī samarpakatvasubhagā kāpi kāvyacchāyā sahṛdayahṛdayamāhlādayati / dvivacanenātra vācyavācakajātidvitvamabhidhīyate / vyaktidvitvābhidhāne punarekapadavyavasthitayorapi kāvyatvaṃ syādityāha---bandhe vyavasthitau / bandho vākyavinyāsaḥ tatra vyavasthitau viśeṣeṇa lāvaṇyādiguṇālaṅkāraśobhināṃ saṃniveśena kṛtāvasthānau / sahitāvityatrāpi yathāyukti sajātīyā42 pakṣayā śabdasya śabdāntareṇa vācyasya vācyāntareṇa ca sāhityaṃ parasparaspardhitvalakṣaṇameva vivakṣitam / anyathā tadvidāhlādakāritvahāniḥ prasajyate / yathā asāraṃ saṃsāraṃ parimuṣitaratnaṃ traibhuvanaṃ nirālokaṃ lokaṃ maraṇaśaraṇaṃ bāndhavajanam / adarpaṃ kandarpaṃ jananayananirmāṇamaphalaṃ jagajjīrṇāraṇyaṃ kathamasi vidhātuṃ vyavasitaḥ43

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र किल कुत्रचित्प्रबन्धे कश्चित्कापालिकः कामपि कामिनी४४ व्यापादयितुमध्यवसितो सन्नेव४५ मभिधीयते---यदपगतसारः संसारः, हृतरत्नसर्वस्वं त्रैलोक्यम्, आलोकनीयकमनीयवस्तुवर्जितो जीवलोकः, सकललोकलोचननिर्माणं निष्फलप्रयम्, त्रिभुवनविजयित्वदर्पविहीनः४६ कन्दर्पः, जगज्जीर्णारण्यकल्पमनया भवतीति किं त्वमेवंविधमकरणीयं कर्तुं व्यवसित इति । एतस्मिन् श्लोके महावाक्यकल्पे वाक्यान्तरण्यवान्तरवाक्यसदृशानि तस्याः सकललोकलोभनीयलावण्यसंपत्प्रतिपादनपराणि परस्परस्पर्धोन्यतिरमणीयान्युपनिबद्धानि कमपि काव्यच्छायातिशयं पुष्णन्ति । मरणशरणं बान्धवजनमिति पुनरेतेषां न कलामात्रमपि स्पर्धितुमर्हतीति न तद्विदाह्लादकारि । बहुषु च रमणीयेष्वेकवाक्योपयोगिषु युगपत् प्रतिभासपदवीमवतरत्सु वाक्यार्थपरिपूरणार्थं तत्प्रतिमं प्राप्तुमपरं प्रयत्नेन प्रतिभा प्रसाद्यते । तथा चास्मिन्नेव प्रस्तुतवस्तुसब्रह्मचारिवस्त्वन्तरमपि सुप्रापमेव---"विधिमपि विपन्नाद्भुतविधिम्" इति । प्रथमप्रतिभातपदार्थप्रतिनिधिपदार्थान्तरासंभवे सुकुमारतरापूर्वसमर्पणेन कामपि काव्यच्छायामुन्मीलयन्ति कवयः । यथा रुद्राद्रेस्तुलनं स्वकण्ठविपिनच्छेदो४७ हरेर्वासनं कारावेश्मनि पुष्पकापहरणम्

atra kila kutracitprabandhe kaścitkāpālikaḥ kāmapi kāminī44 vyāpādayitumadhyavasito sanneva45 mabhidhīyate---yadapagatasāraḥ saṃsāraḥ, hṛtaratnasarvasvaṃ trailokyam, ālokanīyakamanīyavastuvarjito jīvalokaḥ, sakalalokalocananirmāṇaṃ niṣphalaprayam, tribhuvanavijayitvadarpavihīnaḥ46 kandarpaḥ, jagajjīrṇāraṇyakalpamanayā bhavatīti kiṃ tvamevaṃvidhamakaraṇīyaṃ kartuṃ vyavasita iti / etasmin śloke mahāvākyakalpe vākyāntaraṇyavāntaravākyasadṛśāni tasyāḥ sakalalokalobhanīyalāvaṇyasaṃpatpratipādanaparāṇi parasparaspardhonyatiramaṇīyānyupanibaddhāni kamapi kāvyacchāyātiśayaṃ puṣṇanti / maraṇaśaraṇaṃ bāndhavajanamiti punareteṣāṃ na kalāmātramapi spardhitumarhatīti na tadvidāhlādakāri / bahuṣu ca ramaṇīyeṣvekavākyopayogiṣu yugapat pratibhāsapadavīmavataratsu vākyārthaparipūraṇārthaṃ tatpratimaṃ prāptumaparaṃ prayatnena pratibhā prasādyate / tathā cāsminneva prastutavastusabrahmacārivastvantaramapi suprāpameva---"vidhimapi vipannādbhutavidhim" iti / prathamapratibhātapadārthapratinidhipadārthāntarāsaṃbhave sukumāratarāpūrvasamarpaṇena kāmapi kāvyacchāyāmunmīlayanti kavayaḥ / yathā rudrādrestulanaṃ svakaṇṭhavipinacchedo47 harervāsanaṃ kārāveśmani puṣpakāpaharaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युपनिबद्ध्य पूर्वोपनिबद्धपदार्थानुरूपवस्त्वन्तरासंभवादपूर्वमेव "यस्येदृशाः कलयः" इति विन्यस्तम्,४८ येनानेये ऽपि कामपि कमनीयतामनीयन्त । यथा च तद्वक्त्रेन्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदोषस्तथा तद्गोष्ठ्यैव निशापि मन्मथकृतोत्साहैस्तदङ्गार्पणैः । तां संप्रत्यपि मार्गदत्तनयनां द्रष्टुं प्रवृत्तस्य मे बद्धोत्कण्ठमिदं मनः किम्

ityupanibaddhya pūrvopanibaddhapadārthānurūpavastvantarāsaṃbhavādapūrvameva "yasyedṛśāḥ kalayaḥ" iti vinyastam,48 yenāneye 'pi kāmapi kamanīyatāmanīyanta / yathā ca tadvaktrenduvilokanena divaso nītaḥ pradoṣastathā tadgoṣṭhyaiva niśāpi manmathakṛtotsāhaistadaṅgārpaṇaiḥ / tāṃ saṃpratyapi mārgadattanayanāṃ draṣṭuṃ pravṛttasya me baddhotkaṇṭhamidaṃ manaḥ kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संप्रत्यपि तामेवंविधां वीक्षितुं प्रवृत्तस्य मम मनः किमिति बद्धोत्कण्ठमिति परसमाप्ते ऽपि तथाविधो वस्तु४९ विन्यासो विहितः---"अथवा प्रेमासमाप्तोत्सवम्" इति,येन पूर्वेषां जीवितमिवार्पितम् । यद्यपि द्वयोरप्येतयोस्तत्प्राधान्येनैव वाक्यार्थोपनिबन्धः,५० तथापि कविप्रतिभाप्रौढिरेव प्राधान्येनावितष्ठते । शब्दस्यापि शब्दान्तरेण साहित्यविरहोदाहरणं यथा चारुता वपुरभूषयदासां तामनूननवयौवनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदो दयितसङ्गमभूषः५१

iti saṃpratyapi tāmevaṃvidhāṃ vīkṣituṃ pravṛttasya mama manaḥ kimiti baddhotkaṇṭhamiti parasamāpte 'pi tathāvidho vastu49 vinyāso vihitaḥ---"athavā premāsamāptotsavam" iti,yena pūrveṣāṃ jīvitamivārpitam / yadyapi dvayorapyetayostatprādhānyenaiva vākyārthopanibandhaḥ,50 tathāpi kavipratibhāprauḍhireva prādhānyenāvitaṣṭhate / śabdasyāpi śabdāntareṇa sāhityavirahodāharaṇaṃ yathā cārutā vapurabhūṣayadāsāṃ tāmanūnanavayauvanayogaḥ / taṃ punarmakaraketanalakṣmīstāṃ mado dayitasaṅgamabhūṣaḥ51

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शब्दः काव्ये यस्तत्समुचितसमस्तसामग्रीकः । कीदृक्----विवक्षितार्थैकवाचकः । विवक्षितो यो ऽसौ वक्तुमिष्टोर्ऽथस्तदेकवाचकः तस्यैकः केवल एव वाचकः । कथम्---अन्येषु सत्स्वपि । अपरेषु तद्वाचकेषु बहुष्वपि विद्यमानेषु । तथा च---सामान्यात्मना वक्तुमभिप्रेतो योर् । आथस्तस्य विशेषाभिधायी शब्दः सम्यग् वाचकतां न प्रतिपद्यते । यथा कल्लोलवेल्लितदृषरुषप्रहारै रत्नान्ममूनि मकराकर मावमंस्थाः । किं कौस्तुभेन भवतो विहितो न नाम याच्ञाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमो ऽपि५७

sa śabdaḥ kāvye yastatsamucitasamastasāmagrīkaḥ / kīdṛk----vivakṣitārthaikavācakaḥ / vivakṣito yo 'sau vaktumiṣṭor'thastadekavācakaḥ tasyaikaḥ kevala eva vācakaḥ / katham---anyeṣu satsvapi / apareṣu tadvācakeṣu bahuṣvapi vidyamāneṣu / tathā ca---sāmānyātmanā vaktumabhipreto yor / āthastasya viśeṣābhidhāyī śabdaḥ samyag vācakatāṃ na pratipadyate / yathā kallolavellitadṛṣaruṣaprahārai ratnānmamūni makarākara māvamaṃsthāḥ / kiṃ kaustubhena bhavato vihito na nāma yācñāprasāritakaraḥ puruṣottamo 'pi57

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रत्नसामान्योत्कर्षाभिधानमुपक्रान्तम् । कौस्तुभेनेति रत्नविशेषाभिधायी शब्दस्तद्विशेषोत्कर्षाभिधानमुपसंहरतीति प्रक्रमोपसंहारवैषम्यं न शोभातिशयमावहति । न चैतद्वक्तुं शक्यते---यः कश्चिद्विशेषे गुणग्रामगरिमा विद्यते स सर्वसामान्ये ऽपि संभवत्येवेति । यस्मात् वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम्५८

atra ratnasāmānyotkarṣābhidhānamupakrāntam / kaustubheneti ratnaviśeṣābhidhāyī śabdastadviśeṣotkarṣābhidhānamupasaṃharatīti prakramopasaṃhāravaiṣamyaṃ na śobhātiśayamāvahati / na caitadvaktuṃ śakyate---yaḥ kaścidviśeṣe guṇagrāmagarimā vidyate sa sarvasāmānye 'pi saṃbhavatyeveti / yasmāt vājivāraṇalohānāṃ kāṣṭhapāṣāṇavāsasām / nārīpuruṣatoyānāmantaraṃ mahadantaram58

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादेवंविधे विषये सामान्याभिधाय्येव शब्दः सहृदयहृदयहारितां प्रतिपद्यते । तथा चास्मिन् प्रकृते पाठान्तरं सुलभमेव---"एकेन किं न विहितो भवतः स नाम" इति । यत्र च५९ विशेषात्मना वस्तु प्रतिपादयितुमभिमतं तत्र विशेषाभिधायकमेवाभिधानं निबध्नन्ति कवयः । यथा द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- सत्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी६०

tasmādevaṃvidhe viṣaye sāmānyābhidhāyyeva śabdaḥ sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate / tathā cāsmin prakṛte pāṭhāntaraṃ sulabhameva---"ekena kiṃ na vihito bhavataḥ sa nāma" iti / yatra ca59 viśeṣātmanā vastu pratipādayitumabhimataṃ tatra viśeṣābhidhāyakamevābhidhānaṃ nibadhnanti kavayaḥ / yathā dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ / kalā ca sā kāntimatī kalāvata- satvamasya lokasya ca netrakaumudī60

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परमेश्वरवाचकशब्दसहस्त्रसंभवे ऽपि कपालिन इति बीभत्सरसालम्बनविभाववाचकः शब्दो जुगुप्सास्पदत्वेन प्रयुज्यमानः कामपि वाचकवक्रतां विदधाति । "संप्रतिऽ "द्वयंऽ चेत्यतीव रमणीयम्---यत् किल पूर्वमेका सैव दुर्व्यसनदूषितत्वेन शोचनीया जाता,६१ संप्रति पुनस्त्वया तस्यास्तथाविधदुरध्यवसायसाहायकमिवारब्धमित्युपहस्यते । "प्रार्थनाऽ-शब्दो ऽप्यतितरां रमणीयः, यस्मात् काकतालीययोगेन तत्समागमः कदाचिन्न वाच्यतावहः । प्रार्थना पुनरत्रात्यन्तं कौलीनकलङ्ककारिणी । "सा चऽ "त्वं चऽ इति द्वयोरप्यनुभूयमानपरस्परस्पर्धिलावण्यातिशयप्रतिपादनपरत्वेनोपात्तम् । "कलावतः ऽ कान्तिमतीऽ इति च मतुप्६२ प्रत्ययेन द्वयोरपि प्रशंसा प्रतीयत इत्येषां प्रत्येकं कश्चिदप्यर्थः शब्दान्तराभिधेयतां नोत्सहते । कविविवक्षितविशेषाभिधानक्षमत्वमेव वाचरकत्वलक्षणम् । यस्मात्प्रतिभायां तत्कालोल्लिखितेन केनचित्परिस्पन्देन परिस्फुरन्तः पदार्थाः प्रकृतप्रस्तावसमुचितेन केनचिदुत्कर्षेण वा समाच्छादितस्वभावाः सन्तो विवक्षाविधेयत्वेनाभिधेयतापदवीमवतरन्तस्तथाविधविशेषप्रतिपादनसमर्थेनाभिधानेनाभिधीयमानाश्चेतश्चमत्कारि६३ तामापद्यन्ते । यथा संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रविहितो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्भुदघटाबन्धे ऽप्यसंरब्धवान् यो ऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्विकाकेसरी

atra parameśvaravācakaśabdasahastrasaṃbhave 'pi kapālina iti bībhatsarasālambanavibhāvavācakaḥ śabdo jugupsāspadatvena prayujyamānaḥ kāmapi vācakavakratāṃ vidadhāti / "saṃprati' "dvayaṃ' cetyatīva ramaṇīyam---yat kila pūrvamekā saiva durvyasanadūṣitatvena śocanīyā jātā,61 saṃprati punastvayā tasyāstathāvidhaduradhyavasāyasāhāyakamivārabdhamityupahasyate / "prārthanā'-śabdo 'pyatitarāṃ ramaṇīyaḥ, yasmāt kākatālīyayogena tatsamāgamaḥ kadācinna vācyatāvahaḥ / prārthanā punaratrātyantaṃ kaulīnakalaṅkakāriṇī / "sā ca' "tvaṃ ca' iti dvayorapyanubhūyamānaparasparaspardhilāvaṇyātiśayapratipādanaparatvenopāttam / "kalāvataḥ ' kāntimatī' iti ca matup62 pratyayena dvayorapi praśaṃsā pratīyata ityeṣāṃ pratyekaṃ kaścidapyarthaḥ śabdāntarābhidheyatāṃ notsahate / kavivivakṣitaviśeṣābhidhānakṣamatvameva vācarakatvalakṣaṇam / yasmātpratibhāyāṃ tatkālollikhitena kenacitparispandena parisphurantaḥ padārthāḥ prakṛtaprastāvasamucitena kenacidutkarṣeṇa vā samācchāditasvabhāvāḥ santo vivakṣāvidheyatvenābhidheyatāpadavīmavatarantastathāvidhaviśeṣapratipādanasamarthenābhidhānenābhidhīyamānāścetaścamatkāri63 tāmāpadyante / yathā saṃrambhaḥ karikīṭameghaśakaloddeśena siṃhasya yaḥ sarvasyaiva sa jātimātravihito hevākaleśaḥ kila / ityāśādviradakṣayāmbhudaghaṭābandhe 'pyasaṃrabdhavān yo 'sau kutra camatkṛteratiśayaṃ yātvamvikākesarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र करिणां "कीटऽ- व्यवपदेशेन तिरस्कारः, तोयदानां च "शकलऽ- शब्दाभिधानेनानादरः, "सर्वस्यऽ इति यस्य कस्यचित्तुच्छतरप्रायस्तेत्यवहेला, जातेश्च "मात्रऽ- शब्दविशिष्टत्वेनावलेपः, हेवाकस्य "लेशऽ- शब्दाभिधानेनाल्पताप्रतिपत्तिरित्येते विवक्षितार्थैकवाचकत्वं द्योतयन्ति । "घटाबन्धऽ - शब्दश्च प्रस्तुतमहत्त्वप्रतिपादनपरत्वेनोपात्तस्तन्निबन्धनतां प्रतिपद्यते । विंशेषाभिधानाकाङ्क्षिणः पुनः पदार्थस्वरूपस्य तत्प्रतिपादनपरविशेषाणशून्यतया शोभापरिहाणिरुत्प६४द्यते । तथा यत्रा६५नुल्लिखिताख्यमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधेरुत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटिः परा । जाता६६ प्राणभृतां मनोरथगतीरुल्लङ्घ्ययत्संपदस्तस्याभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम्

atra kariṇāṃ "kīṭa'- vyavapadeśena tiraskāraḥ, toyadānāṃ ca "śakala'- śabdābhidhānenānādaraḥ, "sarvasya' iti yasya kasyacittucchataraprāyastetyavahelā, jāteśca "mātra'- śabdaviśiṣṭatvenāvalepaḥ, hevākasya "leśa'- śabdābhidhānenālpatāpratipattirityete vivakṣitārthaikavācakatvaṃ dyotayanti / "ghaṭābandha' - śabdaśca prastutamahattvapratipādanaparatvenopāttastannibandhanatāṃ pratipadyate / viṃśeṣābhidhānākāṅkṣiṇaḥ punaḥ padārthasvarūpasya tatpratipādanaparaviśeṣāṇaśūnyatayā śobhāparihāṇirutpa64dyate / tathā yatrā65nullikhitākhyameva nikhilaṃ nirmāṇametadvidherutkarṣapratiyogikalpanamapi nyakkārakoṭiḥ parā / jātā66 prāṇabhṛtāṃ manorathagatīrullaṅghyayatsaṃpadastasyābhāsamaṇīkṛtāśmasu maṇeraśmatvamevocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "आभासऽ- शब्दः स्वयमेव मात्रादिविशिष्टत्वमभिलषंल्लक्ष्यते । पाठान्तरम्---"छायामात्रमणीकृताश्मसु मणेस्तस्याश्मतैवोचिताऽ इति । एतच्च वाचकवक्रताप्रकारस्वरूपनिरूपणावसरे प्रतिपदं प्रकटीभविष्यतीत्यलमतिप्रसङ्गेन । अर्थश्च वाच्यलक्षणः कीदृशः---काव्ये यः सहृदयाह्लादकारिस्वस्पन्दसुन्दरः । सहृदयाः काव्यार्थविदस्तेषामाह्लादमानन्दं करोति यस्तेन स्वस्पन्देनात्मीयेन स्वभावेन सुन्दरः सुकुमारः । तदेतदुक्तं भवति---यद्यपि पदार्थस्य नानाविधधर्मखचितत्वं संभवति तथापि तथाविधेन धर्मेण संबन्धः समाख्यायते य), सहृदयहृदयाह्लादमाधातुं क्षमते । तस्य च तदाह्लादसामर्थ्यं संभाव्यते येन काचिदेव स्वभावमहत्ता रसपरिपोषाङ्गत्वं वा व्यक्तिमासादयति । यथा दंष्ट्रापिष्टेषु सद्यः शिखरिषु न कृतः स्कन्धकण्डूविनोदः सिन्धुष्वङ्गावगाहः खुरकुहरगलत्तुच्छतोयेषु नाप्तः । लब्धाः पातालपङ्के न लुठनरतयः पोत्रमात्रोपयुक्ते येनोद्धारे धरित्र्याः स जयति विभुताविघ्नितेच्छोवराहः

atra "ābhāsa'- śabdaḥ svayameva mātrādiviśiṣṭatvamabhilaṣaṃllakṣyate / pāṭhāntaram---"chāyāmātramaṇīkṛtāśmasu maṇestasyāśmataivocitā' iti / etacca vācakavakratāprakārasvarūpanirūpaṇāvasare pratipadaṃ prakaṭībhaviṣyatītyalamatiprasaṅgena / arthaśca vācyalakṣaṇaḥ kīdṛśaḥ---kāvye yaḥ sahṛdayāhlādakārisvaspandasundaraḥ / sahṛdayāḥ kāvyārthavidasteṣāmāhlādamānandaṃ karoti yastena svaspandenātmīyena svabhāvena sundaraḥ sukumāraḥ / tadetaduktaṃ bhavati---yadyapi padārthasya nānāvidhadharmakhacitatvaṃ saṃbhavati tathāpi tathāvidhena dharmeṇa saṃbandhaḥ samākhyāyate ya), sahṛdayahṛdayāhlādamādhātuṃ kṣamate / tasya ca tadāhlādasāmarthyaṃ saṃbhāvyate yena kācideva svabhāvamahattā rasaparipoṣāṅgatvaṃ vā vyaktimāsādayati / yathā daṃṣṭrāpiṣṭeṣu sadyaḥ śikhariṣu na kṛtaḥ skandhakaṇḍūvinodaḥ sindhuṣvaṅgāvagāhaḥ khurakuharagalattucchatoyeṣu nāptaḥ / labdhāḥ pātālapaṅke na luṭhanaratayaḥ potramātropayukte yenoddhāre dharitryāḥ sa jayati vibhutāvighnitecchovarāhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र च तथाविधः पदार्थपरिस्पन्दमहिमा निबद्धो यः६७ स्वभावसंभविनस्तत्परिस्पन्दान्तरस्य संरोधसंपादनेन स्वभावमहत्तां समुल्लासयन् सहृदयहृदयाह्लाद६८ कारितामापन्नः६९ । यथा च तामभ्यगच्छद्रुदितानुसारी मुनिः कुशेध्माहरणाय यातः । निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः७०

atra ca tathāvidhaḥ padārthaparispandamahimā nibaddho yaḥ67 svabhāvasaṃbhavinastatparispandāntarasya saṃrodhasaṃpādanena svabhāvamahattāṃ samullāsayan sahṛdayahṛdayāhlāda68 kāritāmāpannaḥ69 / yathā ca tāmabhyagacchadruditānusārī muniḥ kuśedhmāharaṇāya yātaḥ / niṣādaviddhāṇḍajadarśanotthaḥ ślokatvamāpadyata yasya śokaḥ70

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र को ऽसौ मुनिर्वाल्मीकिरिति पर्यायपदमात्रे वक्तव्ये परमकारुणिकस्य निषादनिर्भिन्नशकुनिसंदर्शनमात्रलसमुत्थितः शोकः श्लोकत्वमभजत यस्येति तस्य तदवस्थजनकराजपुत्रीदशादर्शन७१ विवशवृत्तेरन्तः करणपरिस्पन्दः करुणरसपरिपोषाङ्गतया सहृदयहृदयाह्लादकारी कवेरभिप्रेतः । यथा च भर्तुर्मित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्बुवाहं तत्संदेशाद्धृदयनिहितादागतं त्वत्समीपम् । यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्सुकानि ॥ व्जिव्च् १। ३२ ॥ अत्र प्रथममान्त्रणपदार्थस्तदाश्वासकारिपरिस्पन्दनिबन्धनः भर्तुर्मित्रं मां विद्धीत्युपादेयतामा७२ त्मनः प्रथयति । तच्च न सामान्यम्, प्रियमिति विश्रम्भपात्रताम्७३ । इति तामाश्वास्योन्मुखीकृत्य च तत्संदेशात्त्वत्समीपमागमनमिति प्रकृतं प्रस्तौति । हृदयनिहितादिति सुहृत्त्वविहितं७४ सावधानत्वं द्योत्यते । ननु चान्यः कश्चिदेवंविधव्यवहारविदग्धबुद्धिः कथं न नियुक्त इत्याह---ममैवात्र कौशलं किमपि७५ विजृम्भते । अम्बुवाहमित्यात्मनस्तत्कारिताभिधानं द्योतयति । यः प्रोषितानां वृन्दानि त्वरयति, संजातत्वराणि करोति । कीदृशानाम्---श्राम्यतां त्वरायामसमर्थानामपि । वृन्दानीति बाहुल्यात्तत्कारिताभ्यासं कथयति । केन---मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिः, माधुर्यरमणीयैः शब्दैर्विदग्धदूतप्ररोचनावचनप्रयैरित्यर्थः । क्व---पथि मार्गे । यदृच्छया यथाकथञ्चिदहमेतदाचरामीति किं पुनः प्रयत्नेन सुहृत्प्रेमनिमित्तिं संरम्भबुद्धिं७६ न करोमीति । कीदृशानि वृन्दानि---अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि । अबला-शब्देनात्रतत्प्रेयसीविरहवैधुर्यासहत्वं भण्यते, तद्वेणिमोक्षोत्सुकानीति तेषां तदनुरक्तचित्तवृत्तत्वम् । तदयमत्र वाक्यार्थः---विधिविहितविरहवैधुर्यस्य परस्परानुरक्तचित्तवृत्तेर्यस्य कस्यचित्कामिजनस्य समागमसौख्यसंपादनसौहार्दे सदैव गृहीतव्रतो ऽस्मीति । अत्र यः पदार्थपरिस्पन्दः कविनोपनिबद्धः प्रबन्धस्य मेघदूतत्वे परमार्थतः स एव जीवितमिति सुतरां सहृदयाह्लादकारी७७ । न पुनरेवं विधो यथा सद्यः पुरीपरिसरे ऽपि शिरीषमृद्वी गत्वा७८ जवात्त्रिचतुराणि पदानि सीता७९ । गन्तव्यमद्य कियदित्यसकृद् ब्रुवाणा रामाश्रुणः कृतवती प्रथमावतारम्८०

atra ko 'sau munirvālmīkiriti paryāyapadamātre vaktavye paramakāruṇikasya niṣādanirbhinnaśakunisaṃdarśanamātralasamutthitaḥ śokaḥ ślokatvamabhajata yasyeti tasya tadavasthajanakarājaputrīdaśādarśana71 vivaśavṛtterantaḥ karaṇaparispandaḥ karuṇarasaparipoṣāṅgatayā sahṛdayahṛdayāhlādakārī kaverabhipretaḥ / yathā ca bharturmitraṃ priyamavidhave viddhi māmambuvāhaṃ tatsaṃdeśāddhṛdayanihitādāgataṃ tvatsamīpam / yo vṛndāni tvarayati pathi śrāmyatāṃ proṣitānāṃ mandrasnigdhairdhvanibhirabalāveṇimokṣotsukāni // VjivC 1. 32 // atra prathamamāntraṇapadārthastadāśvāsakāriparispandanibandhanaḥ bharturmitraṃ māṃ viddhītyupādeyatāmā72 tmanaḥ prathayati / tacca na sāmānyam, priyamiti viśrambhapātratām73 / iti tāmāśvāsyonmukhīkṛtya ca tatsaṃdeśāttvatsamīpamāgamanamiti prakṛtaṃ prastauti / hṛdayanihitāditi suhṛttvavihitaṃ74 sāvadhānatvaṃ dyotyate / nanu cānyaḥ kaścidevaṃvidhavyavahāravidagdhabuddhiḥ kathaṃ na niyukta ityāha---mamaivātra kauśalaṃ kimapi75 vijṛmbhate / ambuvāhamityātmanastatkāritābhidhānaṃ dyotayati / yaḥ proṣitānāṃ vṛndāni tvarayati, saṃjātatvarāṇi karoti / kīdṛśānām---śrāmyatāṃ tvarāyāmasamarthānāmapi / vṛndānīti bāhulyāttatkāritābhyāsaṃ kathayati / kena---mandrasnigdhairdhvanibhiḥ, mādhuryaramaṇīyaiḥ śabdairvidagdhadūtaprarocanāvacanaprayairityarthaḥ / kva---pathi mārge / yadṛcchayā yathākathañcidahametadācarāmīti kiṃ punaḥ prayatnena suhṛtpremanimittiṃ saṃrambhabuddhiṃ76 na karomīti / kīdṛśāni vṛndāni---abalāveṇimokṣotsukāni / abalā-śabdenātratatpreyasīvirahavaidhuryāsahatvaṃ bhaṇyate, tadveṇimokṣotsukānīti teṣāṃ tadanuraktacittavṛttatvam / tadayamatra vākyārthaḥ---vidhivihitavirahavaidhuryasya parasparānuraktacittavṛtteryasya kasyacitkāmijanasya samāgamasaukhyasaṃpādanasauhārde sadaiva gṛhītavrato 'smīti / atra yaḥ padārthaparispandaḥ kavinopanibaddhaḥ prabandhasya meghadūtatve paramārthataḥ sa eva jīvitamiti sutarāṃ sahṛdayāhlādakārī77 / na punarevaṃ vidho yathā sadyaḥ purīparisare 'pi śirīṣamṛdvī gatvā78 javāttricaturāṇi padāni sītā79 / gantavyamadya kiyadityasakṛd bruvāṇā rāmāśruṇaḥ kṛtavatī prathamāvatāram80

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु च वाचकस्य वाच्यान्तरेण वाच्यस्य वाचकान्तरेण कथं न साहित्यमिति चेत्तन्न, क्रमव्युत्क्रमे प्रयोजनाभावादसमन्वयाच्च । तस्मादेतयोः शब्दार्थयोर्यथास्वं यस्यां स्वसम्पत्सामग्रीसमुदयः सहृदयाह्लादकारी परस्परस्पर्धया परिस्फुरति, सा काचिदेव वाक्यविन्याससम्पत्साहित्यव्यपदेशभाग् भवति । मार्गानुगुण्यसुभगो माधुर्यादिगुणोदयः । अलङ्करणविन्यासो वक्रतातिशयान्वितः

nanu ca vācakasya vācyāntareṇa vācyasya vācakāntareṇa kathaṃ na sāhityamiti cettanna, kramavyutkrame prayojanābhāvādasamanvayācca / tasmādetayoḥ śabdārthayoryathāsvaṃ yasyāṃ svasampatsāmagrīsamudayaḥ sahṛdayāhlādakārī parasparaspardhayā parisphurati, sā kācideva vākyavinyāsasampatsāhityavyapadeśabhāg bhavati / mārgānuguṇyasubhago mādhuryādiguṇodayaḥ / alaṅkaraṇavinyāso vakratātiśayānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्त्यौचित्यमनोहारि रसानां परिपोषणम् । स्पर्धया विद्यते यत्र यथास्वमुभयोरपि

vṛttyaucityamanohāri rasānāṃ paripoṣaṇam / spardhayā vidyate yatra yathāsvamubhayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा काप्यवस्थितिस्तद्विदाह्लादैकनिबन्धनम् । पदादिवाक्यपरिस्पन्दसारः साहित्यमुच्यते

sā kāpyavasthitistadvidāhlādaikanibandhanam / padādivākyaparispandasāraḥ sāhityamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां च पदवाक्यप्रमाणसाहित्यानां चतुर्णामपि प्रतिवाक्यमुपयोगः । तथा चैतत्पदमेवंस्वरूपं गकारौकारविसर्जनीयात्मकमेतस्य चार्थस्य प्रतिपदिकार्थपञ्चकलक्षणस्याख्यातपदार्थषट्कलक्षणस्य वा वाचकमिति पदसंस्कारलक्षणस्य व्यापारः । पदानां च परस्परान्वयलक्षणसंबन्धनिबन्धनमेतद्वाक्यार्थतात्पर्यम् इति वाक्यविचारलक्षणस्योपयोगः । प्रमाणेन प्रत्यक्षादिनैतदुपपन्नमिति युक्तियुक्तत्वं नाम प्रमाणलक्षणस्य प्रयोजनम् । इदमेव परिस्पन्दमाहात्म्यात्सहृदयहारितां प्रतिपन्नमिति साहित्यस्योपयुज्यमानता । एतेषां यद्यपि प्रत्येकं स्वविषये प्राधान्यमन्येषां गुणीभावस्तथापि सकलवाक्य परिस्पन्दजीवितायमानस्यास्य साहित्यलक्षणस्यैव कविव्यापारस्य वस्तुतः सर्वा तिशायित्वम् । यस्मादेतदमुख्यतयापि यत्र वाक्यसन्दर्भान्तरे स्वपरिमलमात्रेणैव संस्कारमारभवे तस्यैतदधिवासनाशून्य तामात्रेणैव रामणीयकविरहः पर्यवस्यति । तस्मादुपादेयतायाः परिहाणिरुत्पद्यते । तथा च स्वप्रवृत्तिवैयर्थ्यप्रसङ्गः । शास्त्रातिरिक्तप्रयोजनत्वं शास्त्राभिधेयचतुर्वर्गाधिकफलत्वं चास्य पूर्वमेव प्रतिपादितम् (१ ।३,५) । अपर्यालेचिते ऽप्यर्थे बन्धसौन्दर्यसम्पदा । गीतवद्धृदयाह्लादं तद्विदां विदधाति यत्

eteṣāṃ ca padavākyapramāṇasāhityānāṃ caturṇāmapi prativākyamupayogaḥ / tathā caitatpadamevaṃsvarūpaṃ gakāraukāravisarjanīyātmakametasya cārthasya pratipadikārthapañcakalakṣaṇasyākhyātapadārthaṣaṭkalakṣaṇasya vā vācakamiti padasaṃskāralakṣaṇasya vyāpāraḥ / padānāṃ ca parasparānvayalakṣaṇasaṃbandhanibandhanametadvākyārthatātparyam iti vākyavicāralakṣaṇasyopayogaḥ / pramāṇena pratyakṣādinaitadupapannamiti yuktiyuktatvaṃ nāma pramāṇalakṣaṇasya prayojanam / idameva parispandamāhātmyātsahṛdayahāritāṃ pratipannamiti sāhityasyopayujyamānatā / eteṣāṃ yadyapi pratyekaṃ svaviṣaye prādhānyamanyeṣāṃ guṇībhāvastathāpi sakalavākya parispandajīvitāyamānasyāsya sāhityalakṣaṇasyaiva kavivyāpārasya vastutaḥ sarvā tiśāyitvam / yasmādetadamukhyatayāpi yatra vākyasandarbhāntare svaparimalamātreṇaiva saṃskāramārabhave tasyaitadadhivāsanāśūnya tāmātreṇaiva rāmaṇīyakavirahaḥ paryavasyati / tasmādupādeyatāyāḥ parihāṇirutpadyate / tathā ca svapravṛttivaiyarthyaprasaṅgaḥ / śāstrātiriktaprayojanatvaṃ śāstrābhidheyacaturvargādhikaphalatvaṃ cāsya pūrvameva pratipāditam (1 /3,5) / aparyālecite 'pyarthe bandhasaundaryasampadā / gītavaddhṛdayāhlādaṃ tadvidāṃ vidadhāti yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्यावबोधनिष्पत्तौ पदवाक्यार्थजीवितम् । यत्किमप्यर्पयत्यन्तः पानकास्वादवत्सताम्

vācyāvabodhaniṣpattau padavākyārthajīvitam / yatkimapyarpayatyantaḥ pānakāsvādavatsatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरं जीवितेनेव स्फुरितेनेव जीवितम् । विना निर्जोवतां येन याति काव्यं विपश्चिताम्

śarīraṃ jīviteneva sphuriteneva jīvitam / vinā nirjovatāṃ yena yāti kāvyaṃ vipaścitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्किमपि सौभाग्यं तद्विदामेव सोचरम् । सरस्वतीसमभ्येति तदितानी विचार्यते

yasmātkimapi saubhāgyaṃ tadvidāmeva socaram / sarasvatīsamabhyeti taditānī vicāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णानां विन्यासो वर्णविन्यसाः लक्षराणां विशिष्टन्यसनं तस्य वक्रत्वं वक्रभावः प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिणा वैचित्र्येणोपनिबन्धः संनिवेशविशेषविहितस्तद्विदाह्लादकारी शब्दशोभातिशयः । यथा प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः । प्रसरति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छविर्मृगलाञ्छनः

varṇānāṃ vinyāso varṇavinyasāḥ lakṣarāṇāṃ viśiṣṭanyasanaṃ tasya vakratvaṃ vakrabhāvaḥ prasiddhaprasthānavyatirekiṇā vaicitryeṇopanibandhaḥ saṃniveśaviśeṣavihitastadvidāhlādakārī śabdaśobhātiśayaḥ / yathā prathamamaruṇacchāyastāvattataḥ kanakaprabha- stadanu virahottāmyattanvīkapolataladyutiḥ / prasarati tato dhvāntadhvaṃsakṣamaḥ kṣaṇadāmukhe sarasabisinīkandacchavirmṛgalāñchanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वर्णविन्यासवक्रतामात्रविहितः शब्दशोभातिशयः सुतरां समुन्मीलितः । एतदेव वर्णविन्यासवक्रत्वं चिरन्तनेष्वनुप्रास इति प्रसिद्धम् । अस्य च प्रभेदस्वरूपनिरूपणं स्वलक्षणा वसरे करिष्यते (२ ।१) । पदपूर्वार्धवक्रता---पदस्य सुबन्तस्य तिङन्तस्य वा यत्पूर्वार्धं प्रातिपदिकलक्षणं धातुलक्षणं वा तस्य वक्रता वक्रभावो विन्यासवैचित्र्यम् । तत्र च बहवः प्रकाराः संभवन्ति । यत्र रूढिशब्दस्यैव प्रस्तावसमुचितत्वेन वाच्यप्रसिद्धधर्मान्तराध्यारोपगर्भत्वेन निबन्धः स पदपूर्वार्धवक्रतायाः प्रथमः प्रकारः । यथा रामो ऽस्मि सर्वं सहे

atra varṇavinyāsavakratāmātravihitaḥ śabdaśobhātiśayaḥ sutarāṃ samunmīlitaḥ / etadeva varṇavinyāsavakratvaṃ cirantaneṣvanuprāsa iti prasiddham / asya ca prabhedasvarūpanirūpaṇaṃ svalakṣaṇā vasare kariṣyate (2 /1) / padapūrvārdhavakratā---padasya subantasya tiṅantasya vā yatpūrvārdhaṃ prātipadikalakṣaṇaṃ dhātulakṣaṇaṃ vā tasya vakratā vakrabhāvo vinyāsavaicitryam / tatra ca bahavaḥ prakārāḥ saṃbhavanti / yatra rūḍhiśabdasyaiva prastāvasamucitatvena vācyaprasiddhadharmāntarādhyāropagarbhatvena nibandhaḥ sa padapūrvārdhavakratāyāḥ prathamaḥ prakāraḥ / yathā rāmo 'smi sarvaṃ sahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयः---यत्र संज्ञाशब्दस्य वाच्यप्रसिद्धस्य धर्मस्य लोकोत्तरातिशयाध्यारोपं गर्भोकृत्योपनिबन्धः । यथा रामो ऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परा- मस्मद्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम् । वन्दीवैष यशांसि गायति मरुद्यस्यैकबाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गीर्णैः स्वरैः सप्तभिः

dvitīyaḥ---yatra saṃjñāśabdasya vācyaprasiddhasya dharmasya lokottarātiśayādhyāropaṃ garbhokṛtyopanibandhaḥ / yathā rāmo 'sau bhuvaneṣu vikramaguṇaiḥ prāptaḥ prasiddhiṃ parā- masmadbhāgyaviparyayādyadi paraṃ devo na jānāti tam / vandīvaiṣa yaśāṃsi gāyati marudyasyaikabāṇāhati- śreṇībhūtaviśālatālavivarodgīrṇaiḥ svaraiḥ saptabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र राम-शब्दो लोकोत्तरशौर्यादिधर्मातिशयाध्यारोपपरत्वेनोपात्तो वक्रतां प्रथयति । पर्यायवक्रत्वं नाम प्रकारान्तरं पदपूर्वार्धवक्रतायाः---यत्रानेकशब्दाभिधेयत्वे वस्तुनः किमपि पर्यायपदं प्रस्तुतानुगुणत्वेन प्रयुज्यते । तथा--- वामं कज्जलवद्विलोचनमुरो रोहद्विसारिस्तनं मध्यं क्षाममकाण्ड एव विपुलाभोगा नितम्बस्थली । सद्यः प्रोद्गतविस्मयैरिति गणैरालोक्यमानं मुहुः पायाद्वः प्रथमं वपुः स्मररिपोर्मिश्रीभवत्कान्तया

atra rāma-śabdo lokottaraśauryādidharmātiśayādhyāropaparatvenopātto vakratāṃ prathayati / paryāyavakratvaṃ nāma prakārāntaraṃ padapūrvārdhavakratāyāḥ---yatrānekaśabdābhidheyatve vastunaḥ kimapi paryāyapadaṃ prastutānuguṇatvena prayujyate / tathā--- vāmaṃ kajjalavadvilocanamuro rohadvisāristanaṃ madhyaṃ kṣāmamakāṇḍa eva vipulābhogā nitambasthalī / sadyaḥ prodgatavismayairiti gaṇairālokyamānaṃ muhuḥ pāyādvaḥ prathamaṃ vapuḥ smararipormiśrībhavatkāntayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "स्मररिपोःऽ इति पर्यायः कामपि वक्रतामुन्मीलयति । यस्मात्कामशत्रोः कान्तया सह मिश्रीभावः शरीरस्य न कथञ्चिदपि संभाव्यत इति गणानां सद्यः प्रोद्गतविस्मयत्वमुपपन्नम् । सो ऽपि पुनः पुनः परिशीलनेनाश्चर्यकारीति "प्रथमऽ--शब्दस्य जीवितम् । एतच्च पर्यायवक्रत्वं वाच्यांसभविधर्मान्तरगर्भोकरेणापि परिदृश्यते । यथा अङ्गराज सेनापते राजवल्लभ रक्षैनं भीमाद्दुःशासनम् इति

atra "smararipoḥ' iti paryāyaḥ kāmapi vakratāmunmīlayati / yasmātkāmaśatroḥ kāntayā saha miśrībhāvaḥ śarīrasya na kathañcidapi saṃbhāvyata iti gaṇānāṃ sadyaḥ prodgatavismayatvamupapannam / so 'pi punaḥ punaḥ pariśīlanenāścaryakārīti "prathama'--śabdasya jīvitam / etacca paryāyavakratvaṃ vācyāṃsabhavidharmāntaragarbhokareṇāpi paridṛśyate / yathā aṅgarāja senāpate rājavallabha rakṣainaṃ bhīmādduḥśāsanam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र त्रयाणामपि पर्यायाणामसंभाव्यमानतत्परित्राणपात्रत्वलक्षणमकिञ्चित्करत्वं गर्भोकृत्योपहस्यते---रक्षैनमिति । पदपूर्वार्धवक्रताया उपचारवक्रत्वं नाम प्रकारान्तरं विद्यते---यत्रामूर्तस्य वस्तुनो मूर्तद्रव्याभिधायिना शब्देनाभिधानमुपचारात् । यथा---निष्कारणं निकारकणिकापि मनस्विनां मानसमायासयति । यथा---हस्तावचेयं यशः इति । "कणिकाऽ---शब्दो मूर्तवस्तुस्तोकार्थाभिधायी स्तोकत्वसामान्योपचारादमूर्तस्यापि निकारस्य स्तोकाभिधानपरत्वेन प्रयुक्तस्तद्विदाह्लादकारित्वाद्वक्रतां पुष्णाति । "हस्तावचेयम्ऽ इति मूर्तपुष्पादिवस्तुसभविसंहतत्वसामान्योपचारादमूर्तस्यापि यशसो हस्तावचेयमित्यभिधानं वक्रत्वमावहति । द्रवरूपस्य वस्तुनो वाचकशब्दस्तरङ्गितत्वादिधर्मनिबन्धनः किमपि सादृश्यमात्रमवलम्ब्य संहतस्यापि वाचकत्वेन प्रयुज्यमानः कविप्रवाहे प्रसिद्धः । यथा श्वासोत्कम्पतरङ्गिणि स्तनतटे इति ॥ व्जिव्च् १। ४६ ॥ क्वचिदमूर्तस्यापि द्रवरूपार्थाभिधायी वाचकत्वेन प्रयुज्यते । यथा एकां कामपि कालविप्रुषममी शौर्योष्मकण्डूव्यय- व्यग्राः स्युश्चिरविस्मृतामरचमूडिम्बाहवा बाहवः

atra trayāṇāmapi paryāyāṇāmasaṃbhāvyamānatatparitrāṇapātratvalakṣaṇamakiñcitkaratvaṃ garbhokṛtyopahasyate---rakṣainamiti / padapūrvārdhavakratāyā upacāravakratvaṃ nāma prakārāntaraṃ vidyate---yatrāmūrtasya vastuno mūrtadravyābhidhāyinā śabdenābhidhānamupacārāt / yathā---niṣkāraṇaṃ nikārakaṇikāpi manasvināṃ mānasamāyāsayati / yathā---hastāvaceyaṃ yaśaḥ iti / "kaṇikā'---śabdo mūrtavastustokārthābhidhāyī stokatvasāmānyopacārādamūrtasyāpi nikārasya stokābhidhānaparatvena prayuktastadvidāhlādakāritvādvakratāṃ puṣṇāti / "hastāvaceyam' iti mūrtapuṣpādivastusabhavisaṃhatatvasāmānyopacārādamūrtasyāpi yaśaso hastāvaceyamityabhidhānaṃ vakratvamāvahati / dravarūpasya vastuno vācakaśabdastaraṅgitatvādidharmanibandhanaḥ kimapi sādṛśyamātramavalambya saṃhatasyāpi vācakatvena prayujyamānaḥ kavipravāhe prasiddhaḥ / yathā śvāsotkampataraṅgiṇi stanataṭe iti // VjivC 1. 46 // kvacidamūrtasyāpi dravarūpārthābhidhāyī vācakatvena prayujyate / yathā ekāṃ kāmapi kālavipruṣamamī śauryoṣmakaṇḍūvyaya- vyagrāḥ syuściravismṛtāmaracamūḍimbāhavā bāhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतयोस्तरङ्गिणीति विप्रुषमिति च कामपि वक्रतामावहतः । विशेषणवक्रत्वं नाम पदपूर्वार्धवक्रतायाः प्रकारो संभवति---यत्र विशेषणमाहात्म्यादेव तद्विदाह्लादकारित्वलक्षणं वक्रत्वमभिव्यज्यते । यथा--- दाहो ऽम्भः प्रसृतिंपचः प्रचयवान् बाष्पः प्रणालोचितः श्वासाः प्रेङ्खितदीप्रदीपलतिकाः पाण्डिम्नि मग्नं वपुः । किञ्चान्यत्कथयामि रात्रिमखिलां त्वद्वर्त्म वातायने हस्तच्छत्त्रविरुद्वचन्द्रमहसस्तस्याः स्थितिर्वर्तते

etayostaraṅgiṇīti vipruṣamiti ca kāmapi vakratāmāvahataḥ / viśeṣaṇavakratvaṃ nāma padapūrvārdhavakratāyāḥ prakāro saṃbhavati---yatra viśeṣaṇamāhātmyādeva tadvidāhlādakāritvalakṣaṇaṃ vakratvamabhivyajyate / yathā--- dāho 'mbhaḥ prasṛtiṃpacaḥ pracayavān bāṣpaḥ praṇālocitaḥ śvāsāḥ preṅkhitadīpradīpalatikāḥ pāṇḍimni magnaṃ vapuḥ / kiñcānyatkathayāmi rātrimakhilāṃ tvadvartma vātāyane hastacchattravirudvacandramahasastasyāḥ sthitirvartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दाहो बाष्पः श्वासा वपुरिति न किञ्चिद्वैचित्र्यमुन्मीलितम् । प्रत्येकं च विशेषणमाहात्म्यात् काचिदेव वक्रताप्रतीतिः । यथा च व्रीडायोगान्नतवदनया संनिधाने गुरूणां बद्धोत्कम्पस्तनकलशया मन्युमनतर्नियम्य । तिष्ठेत्युक्तं किमिव न तया यत्समुत्सृज्य बाष्पं मय्यासक्तश्चकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभागः ॥ व्जिव्च् १। ४९ ॥ अत्र चकितहरिणीहारीति क्रियाविशेषणं नेत्रत्रिभागासङ्गस्य गुरुसंनिधानविहिताप्रगल्भत्वरमणीयस्य कामपि काम नीयतामावहति चकितहरिणीहारिविलोकन साम्येन । अयमपरः पदपूर्वार्धवक्रतायाः प्रकारो यदिदं संवृतिवक्रत्वं नाम---यत्र पदार्थस्वरूपं प्रस्तावानुगुण्येन केनापि निकर्षेणोत्कर्षेण वा युक्तं व्यक्ततया साक्षादभिधातुमशक्यं संवृतिसामर्थ्योपयोगिना शब्देनाभिधीयते । यथा सो ऽयं दम्भधृतव्रतः प्रियतमे कर्तुं किमप्युद्यतः

atra dāho bāṣpaḥ śvāsā vapuriti na kiñcidvaicitryamunmīlitam / pratyekaṃ ca viśeṣaṇamāhātmyāt kācideva vakratāpratītiḥ / yathā ca vrīḍāyogānnatavadanayā saṃnidhāne gurūṇāṃ baddhotkampastanakalaśayā manyumanatarniyamya / tiṣṭhetyuktaṃ kimiva na tayā yatsamutsṛjya bāṣpaṃ mayyāsaktaścakitahariṇīhārinetratribhāgaḥ // VjivC 1. 49 // atra cakitahariṇīhārīti kriyāviśeṣaṇaṃ netratribhāgāsaṅgasya gurusaṃnidhānavihitāpragalbhatvaramaṇīyasya kāmapi kāma nīyatāmāvahati cakitahariṇīhārivilokana sāmyena / ayamaparaḥ padapūrvārdhavakratāyāḥ prakāro yadidaṃ saṃvṛtivakratvaṃ nāma---yatra padārthasvarūpaṃ prastāvānuguṇyena kenāpi nikarṣeṇotkarṣeṇa vā yuktaṃ vyaktatayā sākṣādabhidhātumaśakyaṃ saṃvṛtisāmarthyopayoginā śabdenābhidhīyate / yathā so 'yaṃ dambhadhṛtavrataḥ priyatame kartuṃ kimapyudyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वत्सराजे वासवदत्ताविपत्तिविधुरहृदयस्तत्प्राप्निप्रलोभनवशेन पद्मावतीं परिणेतुमीहमानस्तदेवाकरणीयमित्यवगच्छन् तस्य वस्तुनो महापताकस्येवाकीर्तनीयतां ख्यापयति किमपीत्यनेन संवरणसमर्थेन सर्वनामपदेन । यथा च निद्रानिमीलतदृशो मदमन्थराया नाप्यर्थवन्ति न च यानि निर्थकानि । अद्यापि मे वरतनोर्मधुराणि तस्या- स्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति

atra vatsarāje vāsavadattāvipattividhurahṛdayastatprāpnipralobhanavaśena padmāvatīṃ pariṇetumīhamānastadevākaraṇīyamityavagacchan tasya vastuno mahāpatākasyevākīrtanīyatāṃ khyāpayati kimapītyanena saṃvaraṇasamarthena sarvanāmapadena / yathā ca nidrānimīlatadṛśo madamantharāyā nāpyarthavanti na ca yāni nirthakāni / adyāpi me varatanormadhurāṇi tasyā- stānyakṣarāṇi hṛdaye kimapi dhvananti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र किमपीति तदाकर्णनविहितायाश्चित्तचमत्कृतेरनुभवैकगोचरत्वलक्षणमव्यपदेश्यत्वं प्रतिपाद्यते । तानीति तथाविधानुभवविशिष्टतया स्मर्यमाणानि । नाप्यर्थवन्तीति स्वसंवेद्यत्वेन व्यपदेशाविषयत्वं प्रकाश्यते । तेषां च न च यानि निरर्थकानीत्यलौकिकचमत्कारकारित्वादपार्थकत्वं निवार्यते । त्रिष्वप्येतेषु विशेषणवक्रत्वं प्रतीयते । इदमपरं पदपूर्वार्धवक्रतायाः प्रकारान्तरं संभवति वृत्तिवैचित्र्यवक्रत्वं नाम---यत्र समासादिवृत्तीनां कासांचिद् विचित्राणामेव कविभिः परिग्रहः क्रियते । यथा मध्ये ऽङ्कुरं पल्लवाः

atra kimapīti tadākarṇanavihitāyāścittacamatkṛteranubhavaikagocaratvalakṣaṇamavyapadeśyatvaṃ pratipādyate / tānīti tathāvidhānubhavaviśiṣṭatayā smaryamāṇāni / nāpyarthavantīti svasaṃvedyatvena vyapadeśāviṣayatvaṃ prakāśyate / teṣāṃ ca na ca yāni nirarthakānītyalaukikacamatkārakāritvādapārthakatvaṃ nivāryate / triṣvapyeteṣu viśeṣaṇavakratvaṃ pratīyate / idamaparaṃ padapūrvārdhavakratāyāḥ prakārāntaraṃ saṃbhavati vṛttivaicitryavakratvaṃ nāma---yatra samāsādivṛttīnāṃ kāsāṃcid vicitrāṇāmeva kavibhiḥ parigrahaḥ kriyate / yathā madhye 'ṅkuraṃ pallavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च पाण्डिम्नि मग्नं वपुः

yathā ca pāṇḍimni magnaṃ vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा सुधाविसरनिष्यन्दसमुल्लासविधायिनि । हिमधामनि खण्डे ऽपि न जनो नोन्मनायते

yathā vā sudhāvisaraniṣyandasamullāsavidhāyini / himadhāmani khaṇḍe 'pi na jano nonmanāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं लिङ्गवैचित्र्यवक्रत्वं नाम पदपूर्वार्धवक्रतायाः प्रकारान्तरं दृश्यते---यत्र भिन्नलिङ्गानामपि शब्दानां वैचित्र्याय सामानाधिकरण्योपनिबन्धः । यथा इत्थं जडे जगति को नु बृहत्प्रमाणकर्णः करी ननु भवेद् ध्वनितस्य पात्रम्

aparaṃ liṅgavaicitryavakratvaṃ nāma padapūrvārdhavakratāyāḥ prakārāntaraṃ dṛśyate---yatra bhinnaliṅgānāmapi śabdānāṃ vaicitryāya sāmānādhikaraṇyopanibandhaḥ / yathā itthaṃ jaḍe jagati ko nu bṛhatpramāṇakarṇaḥ karī nanu bhaved dhvanitasya pātram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च मैथिली तस्य दाराः

yathā ca maithilī tasya dārāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा एतां पश्य पुरस्तटीम् इति

yathā etāṃ paśya purastaṭīm iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदपूर्वार्धस्य धातौः क्रियावैचित्र्यवक्रत्वं नाम वक्रता प्रकारान्तरं विद्यते---यत्र क्रियावैचित्र्यप्रतिपादनपरत्वेन वैदग्ध्यभङ्गीभणितिरमणीयान् प्रयोगान् निबध्नन्ति कवयः । तत्र क्रियावैचित्र्यं बहुविधं विच्छत्तिविततव्यवहारं दृश्यते । यथा रैकेलिहिअणिअंसणकरकिसलअरुद्धणअणजुअलस्य । रुद्दस्स तैअणअणं पव्वैपरिचुम्बिअं जऐ

padapūrvārdhasya dhātauḥ kriyāvaicitryavakratvaṃ nāma vakratā prakārāntaraṃ vidyate---yatra kriyāvaicitryapratipādanaparatvena vaidagdhyabhaṅgībhaṇitiramaṇīyān prayogān nibadhnanti kavayaḥ / tatra kriyāvaicitryaṃ bahuvidhaṃ vicchattivitatavyavahāraṃ dṛśyate / yathā raikelihiaṇiaṃsaṇakarakisalaaruddhaṇaaṇajualasya / ruddassa taiaṇaaṇaṃ pavvaiparicumbiaṃ jaai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रतिकेलिहृतनिवसनकरिकिसलयरुद्धनयनयुगलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचुम्बितं जयति ॥ इति छाया ॥ अत्र समाने ऽपि हि स्थगनप्रयोजने साध्ये सामान्ये च लोचनत्वे, देव्याः परिचुम्बनेन यस्य निरोधः संपाद्यते तद्भगवतस्तृतीयनयनं जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति वाक्यार्थः । अत्र जयतीति क्रियापदस्य किमपि सहृदयहृदयसंवेद्यं वैचित्र्यं परिस्फुरदेव लक्ष्यते । यथा च स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः । त्रायन्तां वो मधुरिपोः प्रपन्नार्तिच्छिदो नखाः

ratikelihṛtanivasanakarikisalayaruddhanayanayugalasya / rudrasya tṛtīyanayanaṃ pārvatīparicumbitaṃ jayati // iti chāyā // atra samāne 'pi hi sthaganaprayojane sādhye sāmānye ca locanatve, devyāḥ paricumbanena yasya nirodhaḥ saṃpādyate tadbhagavatastṛtīyanayanaṃ jayati sarvotkarṣeṇa vartata iti vākyārthaḥ / atra jayatīti kriyāpadasya kimapi sahṛdayahṛdayasaṃvedyaṃ vaicitryaṃ parisphuradeva lakṣyate / yathā ca svecchākesariṇaḥ svacchasvacchāyāyāsitendavaḥ / trāyantāṃ vo madhuripoḥ prapannārticchido nakhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नखानां सकललोकप्रसिद्धच्छेदनव्यापारव्यतिरेकि किमप्यपूर्वमेव प्रपन्नार्तिच्छेदनलक्षणं क्रियावैचित्र्यमुपनिबद्धम् । यथा च स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः

atra nakhānāṃ sakalalokaprasiddhacchedanavyāpāravyatireki kimapyapūrvameva prapannārticchedanalakṣaṇaṃ kriyāvaicitryamupanibaddham / yathā ca sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र च पूर्ववदेव क्रियावैचित्र्यप्रतीतिः । यथा च कण्णुप्पलदलमिलिअलोअणेहिं हेलालोलणमाणिअणअणेहिं । लीलै लीलावरिहि णिरुद्धाओ सिढिलिअचाओ जऐ मअरद्धओ

atra ca pūrvavadeva kriyāvaicitryapratītiḥ / yathā ca kaṇṇuppaladalamilialoaṇehiṃ helālolaṇamāṇiaṇaaṇehiṃ / līlai līlāvarihi ṇiruddhāo siḍhiliacāo jaai maaraddhao

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णोत्पलदलमिलितलोचनैर्हेलालोलनमानितनयनाभिः । लीलया लीलावतीभिर्निरुद्धः शिथिलीकृतचापो जयति मकरध्वजः ॥ अत्र लोचनैर्लोलया लीलावतीभिर्निरुद्धः स्वव्यापारपराङ्मुखीकृतः सन् शिथिलीकृतचापः कन्दर्पो जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति किमुच्यते, यतस्तास्तथाविधविजयावाप्तौ सत्यां जयन्तीति वक्तव्यम् । तदयमत्राभिप्रायः---यदेलल्लो चनविलासानामेवंविधं जैत्रताप्रौढिभावं पर्यालोच्य चेतनत्वेन स स्वचापाधिरोप णायासमुपसंहृतवान् । यतस्तेनैव त्रिभुवनविजयावाप्तिः परिसमाप्यते । ममेति मन्यमानस्य तस्य सहायत्वोत्कर्षातिशयो जयतीति क्रियापदेन कर्तृतायाः कारणत्वेन कवेश्चेतसि परिस्फुरितः । तेन किमपि क्रियावैचित्र्यमत्र तद्विदाह्लादकारि प्रतीयते । यथा च तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति

karṇotpaladalamilitalocanairhelālolanamānitanayanābhiḥ / līlayā līlāvatībhirniruddhaḥ śithilīkṛtacāpo jayati makaradhvajaḥ // atra locanairlolayā līlāvatībhirniruddhaḥ svavyāpāraparāṅmukhīkṛtaḥ san śithilīkṛtacāpaḥ kandarpo jayati sarvotkarṣeṇa vartata iti kimucyate, yatastāstathāvidhavijayāvāptau satyāṃ jayantīti vaktavyam / tadayamatrābhiprāyaḥ---yadelallo canavilāsānāmevaṃvidhaṃ jaitratāprauḍhibhāvaṃ paryālocya cetanatvena sa svacāpādhiropa ṇāyāsamupasaṃhṛtavān / yatastenaiva tribhuvanavijayāvāptiḥ parisamāpyate / mameti manyamānasya tasya sahāyatvotkarṣātiśayo jayatīti kriyāpadena kartṛtāyāḥ kāraṇatvena kaveścetasi parisphuritaḥ / tena kimapi kriyāvaicitryamatra tadvidāhlādakāri pratīyate / yathā ca tānyakṣarāṇi hṛdaye kimapi dhvananti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र जल्पन्ति वदन्तीत्यादि न प्रयुक्तम्, यस्मात्तानि कयापि विच्छित्त्या किमप्यनाख्येयं समर्पयन्तीति कवेरभिप्रेतम् । वक्रतायाः परो ऽप्यस्ति प्रकारः प्रत्ययाश्रयः इति । वक्रभावस्यान्यो ऽपि प्रभेदो विद्यते । कीदृशः---प्रत्ययाश्रयः । प्रत्ययः सुप्तिङ् च यस्याश्रयः स्थानं स तथोक्तः । तस्यापि बहवः प्रकाराः संभवन्ति---संख्यावैचित्र्यविहितः, कारकवैचित्र्यविहितः, पुरुषवैचिर्त्यविहितश्च । तत्र संख्यावैचित्र्यविहितः---यस्मिन् वचनवैचित्र्यं काव्यशोभोपनिबन्धनाय निबध्नन्ति । यथा वा मैथिली तस्य दाराः

atra jalpanti vadantītyādi na prayuktam, yasmāttāni kayāpi vicchittyā kimapyanākhyeyaṃ samarpayantīti kaverabhipretam / vakratāyāḥ paro 'pyasti prakāraḥ pratyayāśrayaḥ iti / vakrabhāvasyānyo 'pi prabhedo vidyate / kīdṛśaḥ---pratyayāśrayaḥ / pratyayaḥ suptiṅ ca yasyāśrayaḥ sthānaṃ sa tathoktaḥ / tasyāpi bahavaḥ prakārāḥ saṃbhavanti---saṃkhyāvaicitryavihitaḥ, kārakavaicitryavihitaḥ, puruṣavaicirtyavihitaśca / tatra saṃkhyāvaicitryavihitaḥ---yasmin vacanavaicitryaṃ kāvyaśobhopanibandhanāya nibadhnanti / yathā vā maithilī tasya dārāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति यथा वा फुल्लेन्दीवरकाननानि नयने पाणी सरोजाकराः

iti yathā vā phullendīvarakānanāni nayane pāṇī sarojākarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र द्विवचनबहुवचनयोः सामानाधिकरण्यमतीव चमत्कारकारि । कारकवैचित्र्यविहितः---यत्राचेतनस्यापि पदार्थस्य चेतनत्वाध्यारोपेण चेतनस्यैव क्रियासमावेशलक्षणं रसादिपरिपोषणार्थं कर्तृत्वादिकारकत्वं निबध्यते । यथा स्तनद्वन्द्वं मन्दं स्नपयति बलाद्वाष्पनिवहो हठादन्तः कण्ठं लुठति सरसः पञ्चमरवः । शरज्ज्योत्स्नापाण्डुः पतति च कपोलः करतले न जानीमस्तस्या क इव हि विकारव्यतिकरः

atra dvivacanabahuvacanayoḥ sāmānādhikaraṇyamatīva camatkārakāri / kārakavaicitryavihitaḥ---yatrācetanasyāpi padārthasya cetanatvādhyāropeṇa cetanasyaiva kriyāsamāveśalakṣaṇaṃ rasādiparipoṣaṇārthaṃ kartṛtvādikārakatvaṃ nibadhyate / yathā stanadvandvaṃ mandaṃ snapayati balādvāṣpanivaho haṭhādantaḥ kaṇṭhaṃ luṭhati sarasaḥ pañcamaravaḥ / śarajjyotsnāpāṇḍuḥ patati ca kapolaḥ karatale na jānīmastasyā ka iva hi vikāravyatikaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्र५ ॥ अत्र बाष्पनिवहादीनामचेतवानामपि चेतनत्वाध्यारोपेण कविना कर्तृत्वमुपनिबद्धम्---यत्तस्या विवशायाः सत्यास्तेषामेवंविधो व्यवहारः, सा पुनः स्वयं न किञ्चिदप्याचरितुं समर्थेत्यभिप्रायः । अन्यच्च कपोलादीनां तदवयवानामेतदवस्थत्वं प्रत्यक्षतयास्मदादिगोचरतामापद्यते, तस्याः पुनर्यो ऽसावन्तर्विकारव्यतिकरस्तं तदनुभवैकविषयत्वाद्वयं न जनीमः । यथा च चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेयः बाणव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्त्येवैतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः

tra5 // atra bāṣpanivahādīnāmacetavānāmapi cetanatvādhyāropeṇa kavinā kartṛtvamupanibaddham---yattasyā vivaśāyāḥ satyāsteṣāmevaṃvidho vyavahāraḥ, sā punaḥ svayaṃ na kiñcidapyācarituṃ samarthetyabhiprāyaḥ / anyacca kapolādīnāṃ tadavayavānāmetadavasthatvaṃ pratyakṣatayāsmadādigocaratāmāpadyate, tasyāḥ punaryo 'sāvantarvikāravyatikarastaṃ tadanubhavaikaviṣayatvādvayaṃ na janīmaḥ / yathā ca cāpācāryastripuravijayī kārtikeyo vijeyaḥ bāṇavyastaḥ sadanamudadhirbhūriyaṃ hantakāraḥ / astyevaitat kimu kṛtavatā reṇukākaṇṭhabādhāṃ baddhaspardhastava paraśunā lajjate candrahāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चन्द्रहासो लज्जत इति पूर्ववत् कारकवैचित्र्यप्रतीतिः । पुरुषवैचित्र्यविहितं वक्रत्वं विद्यते---यत्र प्रत्यक्तापरभावविपर्यासं प्रयुञ्जते कवयः, काव्यवैचित्र्यार्थं युष्मद्यस्मदि वा प्रयोक्तव्ये प्रातिपदिकमात्रं निबध्नन्ति । यथा अस्मद्भागयविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्

atra candrahāso lajjata iti pūrvavat kārakavaicitryapratītiḥ / puruṣavaicitryavihitaṃ vakratvaṃ vidyate---yatra pratyaktāparabhāvaviparyāsaṃ prayuñjate kavayaḥ, kāvyavaicitryārthaṃ yuṣmadyasmadi vā prayoktavye prātipadikamātraṃ nibadhnanti / yathā asmadbhāgayaviparyayādyadi paraṃ devo na jānāti tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र त्वं न जानासीति वक्तव्ये वैचित्र्याय देवो न जानातीत्युक्तम् । एवं युष्मदादिवपर्यासः क्रियापदं विना प्रातिपदिकमात्रे ऽपि दृश्यते । यथा अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने न चेद्रहस्यं प्रतिवक्तुमर्हसि

atra tvaṃ na jānāsīti vaktavye vaicitryāya devo na jānātītyuktam / evaṃ yuṣmadādivaparyāsaḥ kriyāpadaṃ vinā prātipadikamātre 'pi dṛśyate / yathā ayaṃ janaḥ praṣṭumanāstapodhane na cedrahasyaṃ prativaktumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राहं प्रष्टुकाम इति वक्तव्ये ताटस्थ्यप्रतीत्यर्थमयं जन इत्युक्तम् । यथा वा । सो ऽय दम्भधृव्रतः इति

atrāhaṃ praṣṭukāma iti vaktavye tāṭasthyapratītyarthamayaṃ jana ityuktam / yathā vā / so 'ya dambhadhṛvrataḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यस्य वक्रभावो ऽन्यः । वाक्यस्य पदसमूहभूतस्य । आख्यातं साव्ययकारकविशेषणं वाक्यमिति यस्य प्रतीतिस्तस्य श्लोकादेर्वक्रभावो भङ्गीभणितिवैचित्र्यम् अन्यः पूर्वोक्तवक्रताव्यतिरेकी समुदायवैचित्र्यनिबन्धनः को ऽपि संभवति । यथा उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मीं वनं मया सार्धमसि प्रपन्नः । त्वमाश्रयं प्राप्य तया नु कोपा- त्सोढास्मि न त्वद्भवने वसन्ती

vākyasya vakrabhāvo 'nyaḥ / vākyasya padasamūhabhūtasya / ākhyātaṃ sāvyayakārakaviśeṣaṇaṃ vākyamiti yasya pratītistasya ślokādervakrabhāvo bhaṅgībhaṇitivaicitryam anyaḥ pūrvoktavakratāvyatirekī samudāyavaicitryanibandhanaḥ ko 'pi saṃbhavati / yathā upasthitāṃ pūrvamapāsya lakṣmīṃ vanaṃ mayā sārdhamasi prapannaḥ / tvamāśrayaṃ prāpya tayā nu kopā- tsoḍhāsmi na tvadbhavane vasantī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्रभावो विन्यासवैचित्र्यं प्रबन्धैकदेशभूते प्रकरणे यादृशो ऽस्ति यादृग् विद्यते प्रबन्धे वा नाटकादौ सो ऽप्युच्यते कथ्यते । कीदृशः---सहजाहार्यसौकुमार्यमनोहरः । सहजंस्वाभाविकमाहार्यं व्युत्पत्त्युपार्जितं यत्सौकुमार्यं रामणीयकं तेन मनोहरो हृदयहारी यः स तथोक्तः । तत्र प्रकरणे वक्रभावो यथा---रामायणे मारीचमायामयमाणिक्यमृगानुसारिणो रामस्य करुणाक्रन्दाकर्णनकातरन्तः- करणया जनकराजपुत्र्या व्तत्प्राणपरित्राणाय स्वजीवितपरिरक्षानिरपेक्षया लक्ष्मणो निर्भर्त्स्य प्रेषितः । तदेतदत्यन्तमनौचित्ययुक्तम्, यस्मादनुचरसंनिधाने प्रधानस्य तथाविधव्यापारकरणमसंभावनीयम् । तस्य च सर्वातिशायिचरित युक्तत्वेन वर्ण्यमानस्य तेन कनीयसा प्राणकरित्राणसंभावनेत्येदत्यन्तमसमीचीनमिति पर्यालोच्य उदात्तराघवे कविना वैदग्ध्यवशेन मारीचमृगमारणाय प्रयातस्य परित्राणार्थं लक्ष्मणस्य सीतया कातरत्वेनरामः प्रेरितः इत्युपनिबद्धम् । अत्र च तद्विदाह्लादकारित्वमेव वक्रत्वम् । यथा वा किरातार्जुनीये किरातपुरुषोक्तिषु वाच्यत्वेन स्वमार्गणमार्गणमात्रमेवोपक्रान्तम् । वस्तुतः पुनरर्जुनेन सह तात्पर्यार्थपर्यालोचनया विग्रहो वाक्यार्थतामुपनीतः । तथा च तत्रैवोच्यते--- प्रयुज्य सामाचरितं विलोभनं भयं विभेदाय धियः प्रदर्शितम् । तथाभियुक्तं च शिलीमुखार्थिना यथेतरन्न्याय्यमिवावभासते

vakrabhāvo vinyāsavaicitryaṃ prabandhaikadeśabhūte prakaraṇe yādṛśo 'sti yādṛg vidyate prabandhe vā nāṭakādau so 'pyucyate kathyate / kīdṛśaḥ---sahajāhāryasaukumāryamanoharaḥ / sahajaṃsvābhāvikamāhāryaṃ vyutpattyupārjitaṃ yatsaukumāryaṃ rāmaṇīyakaṃ tena manoharo hṛdayahārī yaḥ sa tathoktaḥ / tatra prakaraṇe vakrabhāvo yathā---rāmāyaṇe mārīcamāyāmayamāṇikyamṛgānusāriṇo rāmasya karuṇākrandākarṇanakātarantaḥ- karaṇayā janakarājaputryā vtatprāṇaparitrāṇāya svajīvitaparirakṣānirapekṣayā lakṣmaṇo nirbhartsya preṣitaḥ / tadetadatyantamanaucityayuktam, yasmādanucarasaṃnidhāne pradhānasya tathāvidhavyāpārakaraṇamasaṃbhāvanīyam / tasya ca sarvātiśāyicarita yuktatvena varṇyamānasya tena kanīyasā prāṇakaritrāṇasaṃbhāvanetyedatyantamasamīcīnamiti paryālocya udāttarāghave kavinā vaidagdhyavaśena mārīcamṛgamāraṇāya prayātasya paritrāṇārthaṃ lakṣmaṇasya sītayā kātaratvenarāmaḥ preritaḥ ityupanibaddham / atra ca tadvidāhlādakāritvameva vakratvam / yathā vā kirātārjunīye kirātapuruṣoktiṣu vācyatvena svamārgaṇamārgaṇamātramevopakrāntam / vastutaḥ punararjunena saha tātparyārthaparyālocanayā vigraho vākyārthatāmupanītaḥ / tathā ca tatraivocyate--- prayujya sāmācaritaṃ vilobhanaṃ bhayaṃ vibhedāya dhiyaḥ pradarśitam / tathābhiyuktaṃ ca śilīmukhārthinā yathetarannyāyyamivāvabhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विन्यासो विशिष्टं न्यसनं यः सन्निवेशः स एव व्यापारशाली बन्ध उच्यते । व्यापारो ऽत्र प्रस्तुतत्वात् काव्य क्रियालक्षणः । तेन शालते श्लाघते यः स तथोक्तः । कस्य---वाक्यस्य श्लोकादेः । कीदृशः---वाच्यवाचकसौभाग्यलावण्यपरिपोषकः । वाच्यवाचकयोर्द्वयोरपि वाच्यस्याभिधेयस्य वाचकस्य च शब्दस्य वक्ष्यमाणं सौभाग्यलावण्यलक्षणं यद्गुणद्वयं तस्य परिपोषकः पुष्टतातिशयकारी । सौभाग्यं प्रतिभासंरम्भफलभूतं चेतनचमत्कारित्वलक्षणम्, लावण्यं संनिवेशसौन्दर्यम्, तयोः परिपोषकः । यथा दत्त्वा वामकरं नितम्बफलके लीलावलन्मध्यया प्रोत्तुङ्गस्तनमंसचुम्बिचिबुकं कृत्वा तया मां प्रति । प्रान्तप्रोतनवेन्द्रनीलमणिमन्मुक्तावलीविभ्रमाः सासूयं प्रहिताः स्मरज्वरमुचो द्वित्राः कटाक्षच्छटाः

vinyāso viśiṣṭaṃ nyasanaṃ yaḥ sanniveśaḥ sa eva vyāpāraśālī bandha ucyate / vyāpāro 'tra prastutatvāt kāvya kriyālakṣaṇaḥ / tena śālate ślāghate yaḥ sa tathoktaḥ / kasya---vākyasya ślokādeḥ / kīdṛśaḥ---vācyavācakasaubhāgyalāvaṇyaparipoṣakaḥ / vācyavācakayordvayorapi vācyasyābhidheyasya vācakasya ca śabdasya vakṣyamāṇaṃ saubhāgyalāvaṇyalakṣaṇaṃ yadguṇadvayaṃ tasya paripoṣakaḥ puṣṭatātiśayakārī / saubhāgyaṃ pratibhāsaṃrambhaphalabhūtaṃ cetanacamatkāritvalakṣaṇam, lāvaṇyaṃ saṃniveśasaundaryam, tayoḥ paripoṣakaḥ / yathā dattvā vāmakaraṃ nitambaphalake līlāvalanmadhyayā prottuṅgastanamaṃsacumbicibukaṃ kṛtvā tayā māṃ prati / prāntaprotanavendranīlamaṇimanmuktāvalīvibhramāḥ sāsūyaṃ prahitāḥ smarajvaramuco dvitrāḥ kaṭākṣacchaṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विदाह्लादकारित्वं काव्यविदानन्दविधायित्वम् । कीदृशम्--- वाच्यवाचकवक्रोक्तित्रितयातिशयोत्तरम् । वाच्यमभिधेयं वाचकः शब्दो वक्रोक्तिरलङ्करणम्, एतस्य त्रितयस्य यो ऽतिशयः को ऽप्युत्कर्षस्तस्मादुत्तरमतिरिक्तम् । स्वरूपेणातिशयेन च स्वरूपेणान्यत् किमपि तत्त्वान्तरमेतदतिशयेनैतस्मात्त्रितयादपि लोकोत्तरमित्यर्थः । अन्यच्च कीदृशम्---किमप्यामोदसुन्दरम् । किमप्यव्यपदेश्यं सहृदयहृदयसंवेद्यम् आमोदः सुकुमारवस्तुधर्मो रञ्जकत्वं नाम, तेन सुन्दरं रञ्जकत्वरमणीयम् । यथा हंसानां निनदेषु यैः कवलितैरासज्यते कूजता- मन्यः को ऽपि कषायकण्ठलुठनादाघर्घरो विभ्रमः । ते संप्रत्यकठोरवारणवधूदन्ताङ्कुरस्पर्धिनो निर्याताः कमलाकरेषु बिसिनीकन्दाग्रिमग्रन्थयः

tadvidāhlādakāritvaṃ kāvyavidānandavidhāyitvam / kīdṛśam--- vācyavācakavakroktitritayātiśayottaram / vācyamabhidheyaṃ vācakaḥ śabdo vakroktiralaṅkaraṇam, etasya tritayasya yo 'tiśayaḥ ko 'pyutkarṣastasmāduttaramatiriktam / svarūpeṇātiśayena ca svarūpeṇānyat kimapi tattvāntarametadatiśayenaitasmāttritayādapi lokottaramityarthaḥ / anyacca kīdṛśam---kimapyāmodasundaram / kimapyavyapadeśyaṃ sahṛdayahṛdayasaṃvedyam āmodaḥ sukumāravastudharmo rañjakatvaṃ nāma, tena sundaraṃ rañjakatvaramaṇīyam / yathā haṃsānāṃ ninadeṣu yaiḥ kavalitairāsajyate kūjatā- manyaḥ ko 'pi kaṣāyakaṇṭhaluṭhanādāghargharo vibhramaḥ / te saṃpratyakaṭhoravāraṇavadhūdantāṅkuraspardhino niryātāḥ kamalākareṣu bisinīkandāgrimagranthayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुमाराभिधः सो ऽयम्, सो ऽयं पूर्वोफलक्षणः सुकुमारशब्दाभिधानः । येन मार्गेण सत्कवयः कालिदासप्रभृतयो गताः प्रियाताः, तदाश्रयेण काव्यानि कृतवन्तः । कथम्---उत्फुल्लकुसुमकाननैव षट्पदाः । उत्फुल्लानि विकसितानि कुसुमानि पुष्पाणि यस्मिन् कानने वने तेन षट्पदा इव भ्रमरा यथा । विकसितकुसुमकाननसाम्येन तस्य कुसुमसौकुमार्य सदृशमाभैजात्यं द्योत्यते । तेषां च भ्रमरसादृश्येन कुसुममकरन्दकल्पसारसंग्रहव्यसनिता । स च कीदृशः---यत्र यस्मिन् किञ्चनापि कियन्मात्रमपि वैचित्र्यं विचित्रभावो वक्रोक्तियुक्तत्वम् । तत्सर्वमलङ्कारादि प्रतिभोद्भवं कविशक्तिसमुल्लसितमेव, न पुनराहार्यं यथाकथञ्चित्प्रयत्नेन निष्पाद्यम् । कीदृशम्---सौकुमार्यपरिस्पन्दस्यन्दि । सौकुमार्यमाभिजात्यं तस्य परिस्पन्दस्तद्विदाह्लादकारित्वलक्षणं रामणीयकं तेन स्यन्दते रसमयं संपद्यते यत्तथोक्तम् । यत्र विराजते शोभातिशयं पुष्णातीति संबन्धः । यथा प्रवृद्धतापो दिवसो ऽतिमात्र- मत्यर्थमेव क्षणदा च तन्वी । उभौ विरोधक्रियया विभिन्नौ जायापती सानुशयाविवास्ताम्

sukumārābhidhaḥ so 'yam, so 'yaṃ pūrvophalakṣaṇaḥ sukumāraśabdābhidhānaḥ / yena mārgeṇa satkavayaḥ kālidāsaprabhṛtayo gatāḥ priyātāḥ, tadāśrayeṇa kāvyāni kṛtavantaḥ / katham---utphullakusumakānanaiva ṣaṭpadāḥ / utphullāni vikasitāni kusumāni puṣpāṇi yasmin kānane vane tena ṣaṭpadā iva bhramarā yathā / vikasitakusumakānanasāmyena tasya kusumasaukumārya sadṛśamābhaijātyaṃ dyotyate / teṣāṃ ca bhramarasādṛśyena kusumamakarandakalpasārasaṃgrahavyasanitā / sa ca kīdṛśaḥ---yatra yasmin kiñcanāpi kiyanmātramapi vaicitryaṃ vicitrabhāvo vakroktiyuktatvam / tatsarvamalaṅkārādi pratibhodbhavaṃ kaviśaktisamullasitameva, na punarāhāryaṃ yathākathañcitprayatnena niṣpādyam / kīdṛśam---saukumāryaparispandasyandi / saukumāryamābhijātyaṃ tasya parispandastadvidāhlādakāritvalakṣaṇaṃ rāmaṇīyakaṃ tena syandate rasamayaṃ saṃpadyate yattathoktam / yatra virājate śobhātiśayaṃ puṣṇātīti saṃbandhaḥ / yathā pravṛddhatāpo divaso 'timātra- matyarthameva kṣaṇadā ca tanvī / ubhau virodhakriyayā vibhinnau jāyāpatī sānuśayāvivāstām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्लेषच्छायाच्छुरितं कविशक्तिमात्रसमुल्लसितमलङ्करणमनाहार्यं कामपि कमनीयतां पुष्णाति । तथा च "प्रवृद्धतापःऽ तन्वीऽ इति वाचकौ सुन्दरस्वभावमात्रसमर्पणपरत्वेन वर्तमानावर्थान्तरप्रतीत्यनुरोधपरत्वेन प्रवृत्तिं न संमन्येते, कविव्यक्तकौशलसमुल्लसितस्य पुनः प्रकारान्तिरस्य प्रतीतावानुगुण्यमात्रेण तद्विदाह्लादकारितां प्रतिपद्येते । किं तत्प्रकारान्तरं नाम ?---विरोधविभिन्नयोः शब्दयोरर्थान्तरप्रतीतिकारिणोरुपनिबन्धः । तथा चोपमेययोः सहानवस्थानलक्षणो विरोधः, स्वभावभेदलक्षणं च विभिन्नत्वम् । उपमानयोः पुनरीर्ष्याकलहलक्षणो विरोधः, कोपात् पृथगवस्थानलक्षणं विभिन्नत्वम् । "अतिमात्रम्ऽ "अत्यर्थंऽ चेति विशेषणद्वितयं पक्षद्वये ऽपि सातिशयताप्रतीतिकारित्वेनातितरां रमणीयम् । श्लेषच्छाया क्लेश संपाद्याप्ययत्नघटितत्वेनात्र मनोहारिणी । पुनश्च कीदृशः---अम्लानप्रतिभोद्भिन्ननवशब्दार्थबन्धुरः । अम्लाना यासावदोषोपहता प्राक्तनाद्यतनसंस्कारपरिपाकप्रौढा प्रतिभा काचिदेव कविशक्तिः, तत उद्भिन्नौ नतनाङ्कुरन्यायेन स्वयमेव समुल्लसितौ, न पुनः कदर्थनाकृष्टौ नवौ प्रत्यग्रौ तद्विदाह्लादकारित्वसामर्थ्ययुक्तौ शब्दार्थावभिधानाभिधेयौ ताभ्यां बन्धुरो हृदयहारी । अन्यच्च कीदृशः---अयत्नविहितस्वल्पमनोहारिविभूषणः । अयत्नेनाक्लेशेन विहितं कृतं यत् स्वल्पं मनाङ्मात्रं मनोहारि हृदयाह्लादकं विभूषणमलङ्करणं यत्र स तथोक्तः । "स्वल्पऽ- शब्दो ऽत्र प्रकरणाद्यपेक्षः, न वाक्यमात्रपरः । उदाहरणं यथा--- बालेन्दुवक्राण्यविकासभावाद् बभुः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम्

atra śleṣacchāyācchuritaṃ kaviśaktimātrasamullasitamalaṅkaraṇamanāhāryaṃ kāmapi kamanīyatāṃ puṣṇāti / tathā ca "pravṛddhatāpaḥ' tanvī' iti vācakau sundarasvabhāvamātrasamarpaṇaparatvena vartamānāvarthāntarapratītyanurodhaparatvena pravṛttiṃ na saṃmanyete, kavivyaktakauśalasamullasitasya punaḥ prakārāntirasya pratītāvānuguṇyamātreṇa tadvidāhlādakāritāṃ pratipadyete / kiṃ tatprakārāntaraṃ nāma ?---virodhavibhinnayoḥ śabdayorarthāntarapratītikāriṇorupanibandhaḥ / tathā copameyayoḥ sahānavasthānalakṣaṇo virodhaḥ, svabhāvabhedalakṣaṇaṃ ca vibhinnatvam / upamānayoḥ punarīrṣyākalahalakṣaṇo virodhaḥ, kopāt pṛthagavasthānalakṣaṇaṃ vibhinnatvam / "atimātram' "atyarthaṃ' ceti viśeṣaṇadvitayaṃ pakṣadvaye 'pi sātiśayatāpratītikāritvenātitarāṃ ramaṇīyam / śleṣacchāyā kleśa saṃpādyāpyayatnaghaṭitatvenātra manohāriṇī / punaśca kīdṛśaḥ---amlānapratibhodbhinnanavaśabdārthabandhuraḥ / amlānā yāsāvadoṣopahatā prāktanādyatanasaṃskāraparipākaprauḍhā pratibhā kācideva kaviśaktiḥ, tata udbhinnau natanāṅkuranyāyena svayameva samullasitau, na punaḥ kadarthanākṛṣṭau navau pratyagrau tadvidāhlādakāritvasāmarthyayuktau śabdārthāvabhidhānābhidheyau tābhyāṃ bandhuro hṛdayahārī / anyacca kīdṛśaḥ---ayatnavihitasvalpamanohārivibhūṣaṇaḥ / ayatnenākleśena vihitaṃ kṛtaṃ yat svalpaṃ manāṅmātraṃ manohāri hṛdayāhlādakaṃ vibhūṣaṇamalaṅkaraṇaṃ yatra sa tathoktaḥ / "svalpa'- śabdo 'tra prakaraṇādyapekṣaḥ, na vākyamātraparaḥ / udāharaṇaṃ yathā--- bālenduvakrāṇyavikāsabhāvād babhuḥ palāśānyatilohitāni / sadyo vasantena samāgatānāṃ nakhakṣatānīva vanasthalīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "बालेन्दुवक्राणिऽ "अतिलोहितानिऽ "सद्यो वसन्तेन समागतानाम्ऽ इति पदानि सौकुमार्यात् स्वभाववर्णनामात्रपरत्वेनोपात्तान्यपि "नखक्षतानीवऽ इत्यलकरणस्य मनोहारिणः क्लेशं विना स्वभावोद्भन्नत्वेन योजनां भजमानानि चमत्कारकारिता मापद्यन्ते । यश्चान्यच्च कीदृशः--- भावस्वभावप्रधान्यन्यक्कृताहार्यकौशलः । भावाः पदार्थस्तेषां स्वभावस्तत्त्वं तस्य प्राधान्यं मुख्यभावस्तेन न्यक्कृतं तिरस्कृतमाहार्थं व्युत्पत्तिविहितं कौशलं नैपुण्यं यत्र स तथोक्तः । तदयमत्राभिप्रायः---पदार्थपरमार्थमहिमैव कविशक्तिसमुन्मीलितः, तथाविधो तत्र विजृम्भते । येन विविधमपि व्युत्पत्तिविलसितं काव्यान्तरगतं तिरस्कारास्पदं संपद्यते । अत्रोदाहरणं रघुवंशे मृगयावर्णनपरं प्रकरणम्, यथा तस्य स्तनप्रणयिभिर्मुहुरेणशावैर्- व्याहन्यमानहरिणीगमनं पुरस्तात् । आविर्बभूव कुशगर्भमुखं मृगाणां यूथं तदग्रसरगर्वितकृष्णसारम्

atra "bālenduvakrāṇi' "atilohitāni' "sadyo vasantena samāgatānām' iti padāni saukumāryāt svabhāvavarṇanāmātraparatvenopāttānyapi "nakhakṣatānīva' ityalakaraṇasya manohāriṇaḥ kleśaṃ vinā svabhāvodbhannatvena yojanāṃ bhajamānāni camatkārakāritā māpadyante / yaścānyacca kīdṛśaḥ--- bhāvasvabhāvapradhānyanyakkṛtāhāryakauśalaḥ / bhāvāḥ padārthasteṣāṃ svabhāvastattvaṃ tasya prādhānyaṃ mukhyabhāvastena nyakkṛtaṃ tiraskṛtamāhārthaṃ vyutpattivihitaṃ kauśalaṃ naipuṇyaṃ yatra sa tathoktaḥ / tadayamatrābhiprāyaḥ---padārthaparamārthamahimaiva kaviśaktisamunmīlitaḥ, tathāvidho tatra vijṛmbhate / yena vividhamapi vyutpattivilasitaṃ kāvyāntaragataṃ tiraskārāspadaṃ saṃpadyate / atrodāharaṇaṃ raghuvaṃśe mṛgayāvarṇanaparaṃ prakaraṇam, yathā tasya stanapraṇayibhirmuhureṇaśāvair- vyāhanyamānahariṇīgamanaṃ purastāt / āvirbabhūva kuśagarbhamukhaṃ mṛgāṇāṃ yūthaṃ tadagrasaragarvitakṛṣṇasāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । यथा च कुमारसम्भवे द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः

ityādi / yathā ca kumārasambhave dvandvāni bhāvaṃ kriyayā vivavruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । अत) परं प्राणिधर्मवर्णनम्--- शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः

iti / ata) paraṃ prāṇidharmavarṇanam--- śṛṅgeṇa ca sparśanimīlitākṣīṃ mṛgīmakaṇḍūyata kṛṣṇasāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच्च कीदृशः---रसादिपरमार्थज्ञमनः संवादसुन्दरः । रसाः शृङ्गारादयः । तदादिग्रहणेन रत्यादयो ऽपि गृह्यन्ते । तेषां परमार्थः पर रहस्यं तज्जानन्तीति तज्ज्ञास्तद्विदस्तेषां मनः संवादो हृदयसंवेदनं स्वानुभवगोचरतया प्रतिभासः, तेन सुन्दरः सुकुमारः सहृदयहृदयाह्लादकारी वाक्यस्योपनिबन्ध इत्यर्थः । अत्रोदाहरणानि रघौ रावणं निहत्य पुष्पकेणागच्छतो रामस्य सीतायास्तद्विरहविधुरहृदयेन मयास्मिन्नस्मिन् समुद्देशे किमप्येवंविधं वैशसमनुभूतमिति वर्णयतः सर्वाण्येव वाक्यानि । तथा पूर्वानुभूतं स्मरता च रात्रौ कम्पोत्तरं भीरु तवोपगूढम् । गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथञ्चिद् घनगर्जितानि

anyacca kīdṛśaḥ---rasādiparamārthajñamanaḥ saṃvādasundaraḥ / rasāḥ śṛṅgārādayaḥ / tadādigrahaṇena ratyādayo 'pi gṛhyante / teṣāṃ paramārthaḥ para rahasyaṃ tajjānantīti tajjñāstadvidasteṣāṃ manaḥ saṃvādo hṛdayasaṃvedanaṃ svānubhavagocaratayā pratibhāsaḥ, tena sundaraḥ sukumāraḥ sahṛdayahṛdayāhlādakārī vākyasyopanibandha ityarthaḥ / atrodāharaṇāni raghau rāvaṇaṃ nihatya puṣpakeṇāgacchato rāmasya sītāyāstadvirahavidhurahṛdayena mayāsminnasmin samuddeśe kimapyevaṃvidhaṃ vaiśasamanubhūtamiti varṇayataḥ sarvāṇyeva vākyāni / tathā pūrvānubhūtaṃ smaratā ca rātrau kampottaraṃ bhīru tavopagūḍham / guhāvisārīṇyativāhitāni mayā kathañcid ghanagarjitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र राशिद्वयकरणस्यायमभिप्रायो यद् विभावादिरूपेण रसाङ्गभूताः शकुनिरुततरुसलिलकुसुमसमयप्रभृतयः पदार्थाः सातिशयस्वभाववर्णनप्राधान्येनैव रसाङ्गतां प्रतिपद्यन्ते । तद्व्यतिरिक्ताः सुरगन्धर्वप्रभृतयः सोत्कर्षचेतनायोगिनः शृङ्गारादिरसनिर्भरतया वर्ण्यमानाः सरसहृदयाह्लादकारितामायान्तीति कविभिरभ्युपगतम् । तथाविधमेव लक्ष्ये दृश्यते । अन्यच्च कीदृशः---अविभावितसंस्थानरामणीयकरञ्जकः । अविभावितमनालोचितं संस्थानं संस्थितिर्यत्र तेन रामणीयकेन रमणीयत्वेन रञ्जकः सहृदयाह्लादकः । तेनायमर्थः---यदि तथा विधं कविकौशलमत्र संभवति तद् व्यपदेष्टुमियत्तया न कथञ्चिदपि पार्यते, केवलं सर्वातिशायितया चेतसि परिस्फुरति । अन्यच्च कीदृशः---विधिवैदग्धयनिष्पन्ननिर्माणातिशयोपमः । विधिर्विधाता तस्य वैदग्ध्यं कौशलं तेन निष्पन्नः परिसमाप्तो यो ऽसौ निर्मणातिशयः सुन्दरः सर्गोल्लेखो रमणीयलावण्यादिः स उपमा निदर्शनं तस्य स तथोक्तः । तेन विधातुरिव कवेः कौशलं यत्र विवेक्तुमशक्यम् । यथा ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य विनिःश्वसद्वक्त्रपरंपरेण । कारागृहे निर्जितवासवेन दशाननेनोषितमा प्रसादात्

atra rāśidvayakaraṇasyāyamabhiprāyo yad vibhāvādirūpeṇa rasāṅgabhūtāḥ śakunirutatarusalilakusumasamayaprabhṛtayaḥ padārthāḥ sātiśayasvabhāvavarṇanaprādhānyenaiva rasāṅgatāṃ pratipadyante / tadvyatiriktāḥ suragandharvaprabhṛtayaḥ sotkarṣacetanāyoginaḥ śṛṅgārādirasanirbharatayā varṇyamānāḥ sarasahṛdayāhlādakāritāmāyāntīti kavibhirabhyupagatam / tathāvidhameva lakṣye dṛśyate / anyacca kīdṛśaḥ---avibhāvitasaṃsthānarāmaṇīyakarañjakaḥ / avibhāvitamanālocitaṃ saṃsthānaṃ saṃsthitiryatra tena rāmaṇīyakena ramaṇīyatvena rañjakaḥ sahṛdayāhlādakaḥ / tenāyamarthaḥ---yadi tathā vidhaṃ kavikauśalamatra saṃbhavati tad vyapadeṣṭumiyattayā na kathañcidapi pāryate, kevalaṃ sarvātiśāyitayā cetasi parisphurati / anyacca kīdṛśaḥ---vidhivaidagdhayaniṣpannanirmāṇātiśayopamaḥ / vidhirvidhātā tasya vaidagdhyaṃ kauśalaṃ tena niṣpannaḥ parisamāpto yo 'sau nirmaṇātiśayaḥ sundaraḥ sargollekho ramaṇīyalāvaṇyādiḥ sa upamā nidarśanaṃ tasya sa tathoktaḥ / tena vidhāturiva kaveḥ kauśalaṃ yatra vivektumaśakyam / yathā jyābandhaniṣpandabhujena yasya viniḥśvasadvaktraparaṃpareṇa / kārāgṛhe nirjitavāsavena daśānanenoṣitamā prasādāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असमस्तानि समासवर्जितानि मनोहारीणि हृदयाह्लादकानि श्रुतिरम्यत्वेनार्थरमणीयत्वेन च यानि पदानि सुप्तिङन्तानि तेषां विन्यासः संनिवेशवैचित्र्यं जीवितं सर्वस्वं यस्य तत्तथोक्तं माधृर्यं नाम सुकुमारलक्षणस्य मार्गस्य प्रथमः प्रधानभूतो गुणः । असमस्तशब्दो ऽत्र प्राचुर्यार्थः, न समासाभावनियमार्थः । उदाहरणं यथा क्रीडारसेन रहसि स्मतपूर्वमिन्दोर् लेखां विकृष्य विनिबद् च मूर्ध्नि गौर्या । किं शोभिताहमनयोत शशाङ्कमौलेः पृष्टस्य पातु परिचुम्भनमुत्तरवः

asamastāni samāsavarjitāni manohārīṇi hṛdayāhlādakāni śrutiramyatvenārtharamaṇīyatvena ca yāni padāni suptiṅantāni teṣāṃ vinyāsaḥ saṃniveśavaicitryaṃ jīvitaṃ sarvasvaṃ yasya tattathoktaṃ mādhṛryaṃ nāma sukumāralakṣaṇasya mārgasya prathamaḥ pradhānabhūto guṇaḥ / asamastaśabdo 'tra prācuryārthaḥ, na samāsābhāvaniyamārthaḥ / udāharaṇaṃ yathā krīḍārasena rahasi smatapūrvamindor lekhāṃ vikṛṣya vinibad ca mūrdhni gauryā / kiṃ śobhitāhamanayota śaśāṅkamauleḥ pṛṣṭasya pātu paricumbhanamuttaravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

झगिति प्रथमतरमेवार्थसमर्पणं वस्तुप्रतिपादनम् । कीदृशम्--- अक्लेशव्यञ्जिताकूतम् अकदर्थनाप्रकटिताभिप्रायम् । किंविषयम्---रसवक्रोक्तिविषयम् । रसाः शृङ्गारादयः, वक्रोक्तिः सकलालङ्कारसामान्यं विषयो यस्य तत्तथोक्तम् । स एव प्रसादाख्यो गुणः कथ्यते भण्यते । अत्र पदानामसमस्तत्वं प्रसिद्धाभिधानत्वम् अव्यवहितसंबन्धत्वं समाससद्भावे ऽपि गमकसमासयुक्तता च परमार्थः । "आकूतऽ- शब्दस्तात्पर्ये विच्छित्तौ च वर्तते । उदाहरणं यथा हिमव्यपायाद्विशदाधराणा- मापाण्डुरीभूतमुखच्छवीनाम् । स्वेदोद्गमः किंपुरुषाङ्गनानां चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु

jhagiti prathamataramevārthasamarpaṇaṃ vastupratipādanam / kīdṛśam--- akleśavyañjitākūtam akadarthanāprakaṭitābhiprāyam / kiṃviṣayam---rasavakroktiviṣayam / rasāḥ śṛṅgārādayaḥ, vakroktiḥ sakalālaṅkārasāmānyaṃ viṣayo yasya tattathoktam / sa eva prasādākhyo guṇaḥ kathyate bhaṇyate / atra padānāmasamastatvaṃ prasiddhābhidhānatvam avyavahitasaṃbandhatvaṃ samāsasadbhāve 'pi gamakasamāsayuktatā ca paramārthaḥ / "ākūta'- śabdastātparye vicchittau ca vartate / udāharaṇaṃ yathā himavyapāyādviśadādharāṇā- māpāṇḍurībhūtamukhacchavīnām / svedodgamaḥ kiṃpuruṣāṅganānāṃ cakre padaṃ patraviśeṣakeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रासमस्तत्वादिसामग्री विद्यते । यदपि विविधपत्रविशेषकवैचित्र्यविहितं किमपि वदनसौन्दर्यं मुक्ताकणाकारस्वेदलवोपबृंहितं तदपि सुव्यक्तमेव । यथा वा अनेन सार्धं विहराम्बुराशेस् तीरेषु ताडीवनमर्मरेषु । द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैर् अपाकृतस्वेदलवा मरुद्भिः

atrāsamastatvādisāmagrī vidyate / yadapi vividhapatraviśeṣakavaicitryavihitaṃ kimapi vadanasaundaryaṃ muktākaṇākārasvedalavopabṛṃhitaṃ tadapi suvyaktameva / yathā vā anena sārdhaṃ viharāmburāśes tīreṣu tāḍīvanamarmareṣu / dvīpāntarānītalavaṅgapuṣpair apākṛtasvedalavā marudbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्काख्यक्तिर्यथा बालेन्दुवक्राणि इति

alaṅkākhyaktiryathā bālenduvakrāṇi iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धो वाक्यविन्यासस्तस्य सौन्दर्यं रामणीयकं लावण्यमभिधीयते लावण्यमित्युच्यते । कीदृशम्---वर्णानामक्षराणां विन्यासो विचित्रं न्यसनं तस्य विच्छित्तिः शोभा वैदग्ध्यभङ्गी तया लक्षितं पदानां सुप्तिङन्तानां संधानं संयोजनं तस्य सम्पत्, सापि शोभैव, तया लक्षितम् । कीदृश्या---उभयरूपयापि स्वल्पया मनाङ्मात्रया नातिनिर्बन्धनिर्मितया । तदयमत्रार्थः---शब्दार्थसौकुमार्यसुभगः संनिवेशमहिमा लावण्यरूपो गुणः कथ्यते । यथा स्नानार्द्रमुक्तेष्वनुधूपवासं विन्यस्तसायन्तनमल्लिकेषु । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेभे बलमङ्गनानाम्

bandho vākyavinyāsastasya saundaryaṃ rāmaṇīyakaṃ lāvaṇyamabhidhīyate lāvaṇyamityucyate / kīdṛśam---varṇānāmakṣarāṇāṃ vinyāso vicitraṃ nyasanaṃ tasya vicchittiḥ śobhā vaidagdhyabhaṅgī tayā lakṣitaṃ padānāṃ suptiṅantānāṃ saṃdhānaṃ saṃyojanaṃ tasya sampat, sāpi śobhaiva, tayā lakṣitam / kīdṛśyā---ubhayarūpayāpi svalpayā manāṅmātrayā nātinirbandhanirmitayā / tadayamatrārthaḥ---śabdārthasaukumāryasubhagaḥ saṃniveśamahimā lāvaṇyarūpo guṇaḥ kathyate / yathā snānārdramukteṣvanudhūpavāsaṃ vinyastasāyantanamallikeṣu / kāmo vasantātyayamandavīryaḥ keśeṣu lebhe balamaṅganānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र संनिवेशसौन्दर्यमहिमा सहृदयसंवेद्यो न व्यपदेष्टुं पार्यते । यथा वा चकार बाणैरसुराङ्गनानां गण्डस्थलीः प्रोषितपत्रलेखाः

atra saṃniveśasaundaryamahimā sahṛdayasaṃvedyo na vyapadeṣṭuṃ pāryate / yathā vā cakāra bāṇairasurāṅganānāṃ gaṇḍasthalīḥ proṣitapatralekhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विधं वस्तु आभिजात्यं प्रचक्षते आभिजात्याभिधानं गुणं वर्णयन्ति । श्रुतिः श्रवणेन्द्रियं तत्र पेशलता रामणीयकं तेन शालते श्लाघते यत्तथोक्तम् । सुरपर्शमिव चेतसा मनसा सुस्पर्शमिव । सुखेन स्पृश्यत इवेत्यतिशयोक्तिरियम् । यस्मादुभयमपि स्पर्शयोग्यत्वे सति सौकुमार्यात् किमपि चेतसि स्पर्शसुखमर्पयतीव । यतः स्वभावमसृणच्छायम् अहार्यश्लक्ष्णकान्ति यत्तद् आभिजात्यं कथयन्तीत्यर्थः । यथा ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी पुत्रप्रीत्या कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति

evaṃ vidhaṃ vastu ābhijātyaṃ pracakṣate ābhijātyābhidhānaṃ guṇaṃ varṇayanti / śrutiḥ śravaṇendriyaṃ tatra peśalatā rāmaṇīyakaṃ tena śālate ślāghate yattathoktam / suraparśamiva cetasā manasā susparśamiva / sukhena spṛśyata ivetyatiśayoktiriyam / yasmādubhayamapi sparśayogyatve sati saukumāryāt kimapi cetasi sparśasukhamarpayatīva / yataḥ svabhāvamasṛṇacchāyam ahāryaślakṣṇakānti yattad ābhijātyaṃ kathayantītyarthaḥ / yathā jyotirlekhāvalayi galitaṃ yasya barhaṃ bhavānī putraprītyā kuvalayadalaprāpi karṇe karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्रुतिपेशलतादि स्वभावमसृणच्छायत्वं किमपि सहृदयसंवेद्यं परिस्फुरति । ननु च लावण्यमाभिजात्यं च लोकोत्तरतरुणीरूपलक्षणवस्तुधर्मतया यत् प्रसिद्धं तत् कथं काव्यस्य भवितुमर्हतीति चेत्तन्न । यस्मादनेन न्यायेन पूर्वप्रसिद्धयोरपि माधुर्यप्रसादयोः काव्यधर्मत्वं विघटते । माधुर्यं हि गुडादिमधुरद्रव्यधर्मतया प्रसिद्धं तथाविधाह्लादकारित्वसामान्योपचारात् काव्ये व्यपदिश्यते । तथैव च प्रसादः स्वच्छसलिलस्फटिकादिधर्मतया प्रसिद्धः स्फुटावभासित्वसामान्योपचाराज् झगितिप्रतीतिकारिणि काव्ये प्रवर्तितव्यहारस्तदेवंविधवैदग्ध्यविहितविचित्रविन्यासरमणीरामणीयकं यथा लावण्यशब्दाभिधेयतया प्रतीतिपेशलतांप्रतिपद्यते । तद्वदेव च काव्ये कविशक्तिकौशलोल्लिखितकान्तिकमनीयं बन्धसौन्दर्यं चेतनचमत्कारकारित्वसामान्योपचाराल्लवण्यशब्दव्यतिरेकेण शब्दान्तराभिधेयतां नोत्सहते । तथैव च काव्ये स्वभावमसृणच्छायत्वमाभिजात्यशब्देनाभिधीयते । ननु च कैश्चित्प्रतीयमानं वस्तु ललनालावण्यसाम्याल्लावण्यमित्युत्पादितप्रतीति--- प्रतीयमानं पुरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तम् आभाति लावण्यमिवाङ्गनासु

atra śrutipeśalatādi svabhāvamasṛṇacchāyatvaṃ kimapi sahṛdayasaṃvedyaṃ parisphurati / nanu ca lāvaṇyamābhijātyaṃ ca lokottarataruṇīrūpalakṣaṇavastudharmatayā yat prasiddhaṃ tat kathaṃ kāvyasya bhavitumarhatīti cettanna / yasmādanena nyāyena pūrvaprasiddhayorapi mādhuryaprasādayoḥ kāvyadharmatvaṃ vighaṭate / mādhuryaṃ hi guḍādimadhuradravyadharmatayā prasiddhaṃ tathāvidhāhlādakāritvasāmānyopacārāt kāvye vyapadiśyate / tathaiva ca prasādaḥ svacchasalilasphaṭikādidharmatayā prasiddhaḥ sphuṭāvabhāsitvasāmānyopacārāj jhagitipratītikāriṇi kāvye pravartitavyahārastadevaṃvidhavaidagdhyavihitavicitravinyāsaramaṇīrāmaṇīyakaṃ yathā lāvaṇyaśabdābhidheyatayā pratītipeśalatāṃpratipadyate / tadvadeva ca kāvye kaviśaktikauśalollikhitakāntikamanīyaṃ bandhasaundaryaṃ cetanacamatkārakāritvasāmānyopacārāllavaṇyaśabdavyatirekeṇa śabdāntarābhidheyatāṃ notsahate / tathaiva ca kāvye svabhāvamasṛṇacchāyatvamābhijātyaśabdenābhidhīyate / nanu ca kaiścitpratīyamānaṃ vastu lalanālāvaṇyasāmyāllāvaṇyamityutpāditapratīti--- pratīyamānaṃ puranyadeva vastvasti vāṇīṣu mahākavīnām / yattatprasiddhāvayavātiriktam ābhāti lāvaṇyamivāṅganāsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विचित्राभिधानः पन्थाः कीदृशः---अतिदुःसंचरः, यत्रातिदुःखेन संचरन्ते । किं बहुना, येन विदग्धकवयः केचिदेव व्युत्पन्नाः केवलं गताः प्रयाताः, तदाश्रयेण काव्यानि चक्रुरित्यर्थः । कथम्---कङ्गधारापथेनेव सुभटानां मनोरथाः । निस्त्रैंशधारामार्गेण यथा सुभटानांमहावीराणां मनोरथाः । निस्त्रिंशधारामार्गेण यथा सुभटानां महावीराणां मनोरथाः संकल्पविशेषाः । तदयमत्राभिप्रायः---यदसिधारामार्गगमने मनोरथानामौचित्यानुसारेण यथारुचि प्रवर्तमानानां मनाङ्मात्रमपि म्लानता न संभाव्यते । साक्षात्समरसंमर्दन समाचरणे पुनः कदाचित् किमपि म्लानत्वमपि संभाव्येत । तदनेन मार्गस्य दुर्गमत्वं तत्प्रस्थितानां च विहरणप्रौढिः प्रतिपाद्यते । कीदृशः सा मार्गः---यत्र यस्मिन् शब्दाभिधेययोरभिधानाभिधीयमानयोरन्तः स्वरूपानुप्रवेशिनी वक्रता भणितिविच्छित्तिः स्फुरतीव प्रस्पन्दमानेव विभाव्यते लक्ष्यते । कदा---प्रतिभाप्रथमोद्भेदसमये । प्रतिभायाः कविशक्तेरचरमोल्लेखावसरे । तदयमत्र परमार्थः---यत् कविप्रयत्ननिरपेक्षयोरेव शब्दार्थयोः स्वाभाविकः को ऽपि वक्रताप्रकारः परिस्फुरन् परिदृश्यते । यथा को ऽयं भाति प्रकारस्तव पवन पदं लोकपादाहतीनां तेजस्विव्रातसेव्ये नभसि नयसि यत्पांसुपूरं प्रतिष्ठाम् । यस्मिन्नुत्थाप्यमाने जननयनपथोपद्रवस्तावदास्तां केनापायेन सह्यो वपुषि कलुषतादोष एव त्वयैव

sa vicitrābhidhānaḥ panthāḥ kīdṛśaḥ---atiduḥsaṃcaraḥ, yatrātiduḥkhena saṃcarante / kiṃ bahunā, yena vidagdhakavayaḥ kecideva vyutpannāḥ kevalaṃ gatāḥ prayātāḥ, tadāśrayeṇa kāvyāni cakrurityarthaḥ / katham---kaṅgadhārāpatheneva subhaṭānāṃ manorathāḥ / nistraiṃśadhārāmārgeṇa yathā subhaṭānāṃmahāvīrāṇāṃ manorathāḥ / nistriṃśadhārāmārgeṇa yathā subhaṭānāṃ mahāvīrāṇāṃ manorathāḥ saṃkalpaviśeṣāḥ / tadayamatrābhiprāyaḥ---yadasidhārāmārgagamane manorathānāmaucityānusāreṇa yathāruci pravartamānānāṃ manāṅmātramapi mlānatā na saṃbhāvyate / sākṣātsamarasaṃmardana samācaraṇe punaḥ kadācit kimapi mlānatvamapi saṃbhāvyeta / tadanena mārgasya durgamatvaṃ tatprasthitānāṃ ca viharaṇaprauḍhiḥ pratipādyate / kīdṛśaḥ sā mārgaḥ---yatra yasmin śabdābhidheyayorabhidhānābhidhīyamānayorantaḥ svarūpānupraveśinī vakratā bhaṇitivicchittiḥ sphuratīva praspandamāneva vibhāvyate lakṣyate / kadā---pratibhāprathamodbhedasamaye / pratibhāyāḥ kaviśakteracaramollekhāvasare / tadayamatra paramārthaḥ---yat kaviprayatnanirapekṣayoreva śabdārthayoḥ svābhāvikaḥ ko 'pi vakratāprakāraḥ parisphuran paridṛśyate / yathā ko 'yaṃ bhāti prakārastava pavana padaṃ lokapādāhatīnāṃ tejasvivrātasevye nabhasi nayasi yatpāṃsupūraṃ pratiṣṭhām / yasminnutthāpyamāne jananayanapathopadravastāvadāstāṃ kenāpāyena sahyo vapuṣi kaluṣatādoṣa eva tvayaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राप्रस्तुतप्रशंसालक्षणो ऽलङ्कारः प्राधान्येन वाक्यार्थः, प्रतीयमानपदार्थान्तरत्वेन प्रयुक्तत्वात् तत्र च विचित्रकविशक्तिसमुल्लिखितवक्रशब्दार्थोपनिबन्धमाहात्म्यात् प्रतीयमानमप्यभिधेयतामिव प्रापितम् । प्रक्रम एव प्रतिभासमानत्वान्न चार्थान्तरप्रतीतिकारित्वेन पदानां श्लेषव्यपदेशः शक्यते कर्तुम्, वाच्यस्य समप्रधानभावेनानवस्थानात् । अर्थान्तरप्रतीतिकारित्वं च पदानां प्रतीयमानार्थस्फुटताव भासनार्थमुपनिबध्यमानमतीव चमत्कारकारितां प्रतिपद्यते । तमेव विचित्रं प्रकारान्तरेण लक्षयति---अलङ्कारस्येत्यादि । यत्र यस्मिन्मार्गे कवयो निबध्नन्ति विरचयन्ति, अलङ्कारस्य विभूषणस्यालङ्कारणान्तरं भूषणान्तरम् असंतुष्टाः सन्तः । कथम्---हारादेर्मणिबन्धवत् । मुक्ताकलापप्रभृतेर्यथा पदकादिमणिबन्धं रत्नविशेषविन्यासं वैकटिकाः । यथा हे हेलाजितबोधिसत्त्व वचसां किं विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः । तृष्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमुख्यलब्धायशो भारप्रोद्वहने करोषि कृपया साहाय्यकं यन्मरोः

atrāprastutapraśaṃsālakṣaṇo 'laṅkāraḥ prādhānyena vākyārthaḥ, pratīyamānapadārthāntaratvena prayuktatvāt tatra ca vicitrakaviśaktisamullikhitavakraśabdārthopanibandhamāhātmyāt pratīyamānamapyabhidheyatāmiva prāpitam / prakrama eva pratibhāsamānatvānna cārthāntarapratītikāritvena padānāṃ śleṣavyapadeśaḥ śakyate kartum, vācyasya samapradhānabhāvenānavasthānāt / arthāntarapratītikāritvaṃ ca padānāṃ pratīyamānārthasphuṭatāva bhāsanārthamupanibadhyamānamatīva camatkārakāritāṃ pratipadyate / tameva vicitraṃ prakārāntareṇa lakṣayati---alaṅkārasyetyādi / yatra yasminmārge kavayo nibadhnanti viracayanti, alaṅkārasya vibhūṣaṇasyālaṅkāraṇāntaraṃ bhūṣaṇāntaram asaṃtuṣṭāḥ santaḥ / katham---hārādermaṇibandhavat / muktākalāpaprabhṛteryathā padakādimaṇibandhaṃ ratnaviśeṣavinyāsaṃ vaikaṭikāḥ / yathā he helājitabodhisattva vacasāṃ kiṃ vistaraistoyadhe nāsti tvatsadṛśaḥ paraḥ parahitādhāne gṛhītavrataḥ / tṛṣyatpānthajanopakāraghaṭanāvaimukhyalabdhāyaśo bhāraprodvahane karoṣi kṛpayā sāhāyyakaṃ yanmaroḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रात्यन्तगर्हणीयचरितं पदार्थान्तरं प्रतीयमानतया चेतसि निधाय तथाविधविलसितः सलिलनिधिर्वाच्यतयोपक्रान्तः । तदेतावदेवालङ्कृतेरप्रस्तुतप्रशंसायाः स्वरूपम्---गर्हणीयप्रतीयमानपदार्थान्तरपर्यवसानमपि वाक्यं श्रुत्युपक्रमरमणीयतयोपनिबध्यमानं तद्विदाह्लादकारितामायाति । तदेतद् व्याजस्तुतिप्रतिरूपकप्रायमलङ्करणान्तरमप्रस्तुतप्रशंसाया भूषणत्वेनोपात्तम् । न चात्र संकरालङ्कारव्यवहारो भवितुमर्हति, पृथगतिपरिस्फुटत्वेनावभासनात् । न चापि संसृष्टिसंभवः समप्रधानभावेनानवस्थितेः । न च द्वयोरपि वाच्यालङ्कारत्वम्, विभिन्नविषयत्वात् । यथा वा नामाप्यन्यतरोर्निमीलितमभूत्तत्तावदुन्मीलितं प्रस्थाने स्खलतः स्वर्त्मनि विधेरन्यद् गृहीतः करः । लोकश्चायमदृष्टदर्शनकृता दृग्वैशसादुद्धृतो युक्तं काष्ठिक लूनवान् यदसि तामाम्रालिमाकालिकीम्

atrātyantagarhaṇīyacaritaṃ padārthāntaraṃ pratīyamānatayā cetasi nidhāya tathāvidhavilasitaḥ salilanidhirvācyatayopakrāntaḥ / tadetāvadevālaṅkṛteraprastutapraśaṃsāyāḥ svarūpam---garhaṇīyapratīyamānapadārthāntaraparyavasānamapi vākyaṃ śrutyupakramaramaṇīyatayopanibadhyamānaṃ tadvidāhlādakāritāmāyāti / tadetad vyājastutipratirūpakaprāyamalaṅkaraṇāntaramaprastutapraśaṃsāyā bhūṣaṇatvenopāttam / na cātra saṃkarālaṅkāravyavahāro bhavitumarhati, pṛthagatiparisphuṭatvenāvabhāsanāt / na cāpi saṃsṛṣṭisaṃbhavaḥ samapradhānabhāvenānavasthiteḥ / na ca dvayorapi vācyālaṅkāratvam, vibhinnaviṣayatvāt / yathā vā nāmāpyanyatarornimīlitamabhūttattāvadunmīlitaṃ prasthāne skhalataḥ svartmani vidheranyad gṛhītaḥ karaḥ / lokaścāyamadṛṣṭadarśanakṛtā dṛgvaiśasāduddhṛto yuktaṃ kāṣṭhika lūnavān yadasi tāmāmrālimākālikīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रायमेव न्यायो ऽनुसंधेयः । यथा च किं तारुण्यतरोरियं रसभरोद्भिन्ना नवा मञ्जरी लीलाप्रोच्छलितस्य किं लहरिका लावण्यवारांनिधेः । उद्गाढोत्कलिकावतां स्वसमयोपन्यासविश्रम्भिणः किं साक्षादुपदेशयष्टिरथवा देवस्य शृङ्गारिणः

atrāyameva nyāyo 'nusaṃdheyaḥ / yathā ca kiṃ tāruṇyataroriyaṃ rasabharodbhinnā navā mañjarī līlāprocchalitasya kiṃ laharikā lāvaṇyavārāṃnidheḥ / udgāḍhotkalikāvatāṃ svasamayopanyāsaviśrambhiṇaḥ kiṃ sākṣādupadeśayaṣṭirathavā devasya śṛṅgāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रूपकलक्षणो यो ऽयं काव्यालङ्कारः तस्य सन्देहोक्तिरियं छायान्तरातिशयोत्पदानायोपनिबद्धा चेतनचमत्कारकारिता मावहित । शिष्टं पूर्वोदाहरणद्वयोक्तमनुसर्तव्यम् । अन्यच्च कीदृक्---रत्नेत्यादि । युगलकम् । यत्र यस्मिन्नलङ्कारैर्भ्राजमानैर्निजात्मना स्वजीवितेन भासमानैर्भूषायै परिकल्प्यते शोभायै भूष्यते । कथम्---यथा भूषणैः, कङ्कणादिभिः । कीदृशैः---रत्नरश्मिच्छटोत्सेकभासुरैः मणिमयूखोल्लासभ्राजिष्णुभिः । किं कृत्वा---कान्ताशरीरमाच्छाद्य कामिनीवपुः स्वप्रभाप्रसरतिरोहितं विधाय । भूषायै कल्पनम्---यदेतैः स्वशोभातिशयान्तः स्थं निजकान्तिकमनीयान्तर्गतमलङ्कार्यमलङ्कारणीयं प्रकाश्यते द्योत्यते । तदिदमत्र तात्पर्यम्---तदलङ्कारमहिमैव तथाविधो ऽत्र भ्राजते तस्यात्यन्तोद्रिक्तवृत्तेः स्वशोभातिशयान्तर्गतमलङ्कार्यं प्रकाश्यते । यथा आर्यस्याजिमहोत्सवव्यतिकरे नासंविभक्तो ऽत्र वः कश्चित् काप्यवशिष्यते त्यजत रे नक्तञ्चराः संभ्रमम् । भूयिष्ठेष्वपि का भवत्सु गणनात्यर्थं किमुत्ताम्यते तस्योदारभुजोष्मणो ऽनवसिता नाराच संपत्तयः

atra rūpakalakṣaṇo yo 'yaṃ kāvyālaṅkāraḥ tasya sandehoktiriyaṃ chāyāntarātiśayotpadānāyopanibaddhā cetanacamatkārakāritā māvahita / śiṣṭaṃ pūrvodāharaṇadvayoktamanusartavyam / anyacca kīdṛk---ratnetyādi / yugalakam / yatra yasminnalaṅkārairbhrājamānairnijātmanā svajīvitena bhāsamānairbhūṣāyai parikalpyate śobhāyai bhūṣyate / katham---yathā bhūṣaṇaiḥ, kaṅkaṇādibhiḥ / kīdṛśaiḥ---ratnaraśmicchaṭotsekabhāsuraiḥ maṇimayūkhollāsabhrājiṣṇubhiḥ / kiṃ kṛtvā---kāntāśarīramācchādya kāminīvapuḥ svaprabhāprasaratirohitaṃ vidhāya / bhūṣāyai kalpanam---yadetaiḥ svaśobhātiśayāntaḥ sthaṃ nijakāntikamanīyāntargatamalaṅkāryamalaṅkāraṇīyaṃ prakāśyate dyotyate / tadidamatra tātparyam---tadalaṅkāramahimaiva tathāvidho 'tra bhrājate tasyātyantodriktavṛtteḥ svaśobhātiśayāntargatamalaṅkāryaṃ prakāśyate / yathā āryasyājimahotsavavyatikare nāsaṃvibhakto 'tra vaḥ kaścit kāpyavaśiṣyate tyajata re naktañcarāḥ saṃbhramam / bhūyiṣṭheṣvapi kā bhavatsu gaṇanātyarthaṃ kimuttāmyate tasyodārabhujoṣmaṇo 'navasitā nārāca saṃpattayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राजेर्महोत्सवव्यतिकरत्वेन तथाविधं रूपणं विहितं यत्रालङ्कार्यम् "आर्यः स्वशौर्येण युष्मान् सर्वानेव मारयति" इत्यलङ्कारशोभातिशयान्तर्गतत्वेन भ्राजते । तथा च कश्चित् सामान्यो ऽपि क्वापि दवीयस्यपि देशे नासंविभक्तो युष्माकमवशिष्यते । तस्मात् समरमहोत्सवसविभागलम्पटतया प्रत्येकं यूयं संभ्रमं त्यजत । गणनया वयं भूयिष्ठा इत्यशक्यानुष्ठानतां यदि मन्यध्वे तदप्ययुक्तम् । यस्मादसंख्यसंविभागाशक्यता कदाचिदसंपत्त्या कार्पण्येन वा संभाव्यते । तदेतदुभयमपि नास्तीत्युक्तम्---तस्योदारभुजोष्मणो ऽनवसिता नाराच संपत्तयः (इति) । यथा च कतमः प्रविजृम्भितविरहव्यथः शन्यतां नीतो देशः

atrājermahotsavavyatikaratvena tathāvidhaṃ rūpaṇaṃ vihitaṃ yatrālaṅkāryam "āryaḥ svaśauryeṇa yuṣmān sarvāneva mārayati" ityalaṅkāraśobhātiśayāntargatatvena bhrājate / tathā ca kaścit sāmānyo 'pi kvāpi davīyasyapi deśe nāsaṃvibhakto yuṣmākamavaśiṣyate / tasmāt samaramahotsavasavibhāgalampaṭatayā pratyekaṃ yūyaṃ saṃbhramaṃ tyajata / gaṇanayā vayaṃ bhūyiṣṭhā ityaśakyānuṣṭhānatāṃ yadi manyadhve tadapyayuktam / yasmādasaṃkhyasaṃvibhāgāśakyatā kadācidasaṃpattyā kārpaṇyena vā saṃbhāvyate / tadetadubhayamapi nāstītyuktam---tasyodārabhujoṣmaṇo 'navasitā nārāca saṃpattayaḥ (iti) / yathā ca katamaḥ pravijṛmbhitavirahavyathaḥ śanyatāṃ nīto deśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । यथा च कानि च पुण्यभाञ्जि भजन्त्यभिख्यामक्षराणि

iti / yathā ca kāni ca puṇyabhāñji bhajantyabhikhyāmakṣarāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । अत्र कस्मादागताः स्थ, किं चास्य नाम इत्यलङ्कार्यमप्रसुतप्रशंसालक्षणालङ्कारच्छायाच्छुरितत्वेनैतदीयशोभान्तर्गतत्वेन सहृदयहृदयाह्लादकारितां प्रापितम् । एतच्चव्याजस्तुतिपर्यायोक्तप्रभृतीनां भूयसा विभाव्यते । ननु च रूपकादीनां स्वलक्षणावसर एव स्वरूपं निर्णेष्यते तत् किं प्रयोजनमेतेषामिहोदाहरणस्य ? सत्यमेतत्, किन्त्वेतदेव विचित्रस्य वैचित्र्यं नाम यदलौकिकच्छायातिशययोगित्वेन भूषणोपनिबन्धः कामपि वाक्यवक्रतामुन्मीलयति । विचित्रमेव रूपान्तरेण लक्षणयति---यदपीत्यादि । यदपि वस्तु वाच्यमनूतनोल्लेखमनभिनवत्वेनोल्लिखितं तदपि यत्र यस्मिन्नलं कामपि काष्ठां नीयते लोकोत्तरातिशयकोटिमधिरोष्यते । कथम्---उक्तिवैचित्र्यमात्रेण, भणितिवैदग्ध्येनैवेत्यर्थः । यथा अण्णं लडहत्तणअं अण्ण च्चिअ कावि वत्तणच्छाआ । सामा सामण्णापआवैणो रेह च्चिअ ण होइ

iti / atra kasmādāgatāḥ stha, kiṃ cāsya nāma ityalaṅkāryamaprasutapraśaṃsālakṣaṇālaṅkāracchāyācchuritatvenaitadīyaśobhāntargatatvena sahṛdayahṛdayāhlādakāritāṃ prāpitam / etaccavyājastutiparyāyoktaprabhṛtīnāṃ bhūyasā vibhāvyate / nanu ca rūpakādīnāṃ svalakṣaṇāvasara eva svarūpaṃ nirṇeṣyate tat kiṃ prayojanameteṣāmihodāharaṇasya ? satyametat, kintvetadeva vicitrasya vaicitryaṃ nāma yadalaukikacchāyātiśayayogitvena bhūṣaṇopanibandhaḥ kāmapi vākyavakratāmunmīlayati / vicitrameva rūpāntareṇa lakṣaṇayati---yadapītyādi / yadapi vastu vācyamanūtanollekhamanabhinavatvenollikhitaṃ tadapi yatra yasminnalaṃ kāmapi kāṣṭhāṃ nīyate lokottarātiśayakoṭimadhiroṣyate / katham---uktivaicitryamātreṇa, bhaṇitivaidagdhyenaivetyarthaḥ / yathā aṇṇaṃ laḍahattaṇaaṃ aṇṇa ccia kāvi vattaṇacchāā / sāmā sāmaṇṇāpaāvaiṇo reha ccia ṇa hoi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यद् लटभत्वमन्यैव च कापि वर्तनच्छाया । श्यामा सामान्यप्रजापते रेखैव च न भवति ॥ इति छाया । यथा वा उद्देशो ऽयं संरसविटपि श्रेणिशोभातिशायी कुञ्जोत्कर्षाङ्कुरितहरिणीविभ्रमो नर्मदायाः । किं चैतस्मिन् सुरतसुहृदस्तन्वि ते वान्ति वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः

anyad laṭabhatvamanyaiva ca kāpi vartanacchāyā / śyāmā sāmānyaprajāpate rekhaiva ca na bhavati // iti chāyā / yathā vā uddeśo 'yaṃ saṃrasaviṭapi śreṇiśobhātiśāyī kuñjotkarṣāṅkuritahariṇīvibhramo narmadāyāḥ / kiṃ caitasmin suratasuhṛdastanvi te vānti vātā yeṣāmagre sarati kalitākāṇḍakopo manobhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भणितिवैचित्र्यमात्रमेवात्र काव्यार्थः, न तु नूतनोल्लेखशालि वाच्यविजृम्भितम् । एतच्च भणितिवैचित्र्यं सहस्त्रप्रकारं संभवतीति स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम् । पुनर्विचित्रमेव प्रकारान्तरेण लक्षयति---यत्रान्यथेत्यादि । यत्र यस्मिन्नन्यथाभवदन्येन प्रकारेण सत् सर्वमेव पदार्थजातम् अन्यथैव प्रकारान्तरेणैव भाव्यते । कथम्---यथारुचि । स्वप्रतिभासानुरूपेणोत्पाद्यते । केन---प्रतिभोल्लेखमहत्त्वेन महाकवेः, प्रतिभासोन्मेषा तिशयत्वेन सत्कवेः । यत्किल वर्ण्यमानस्य वस्तुनः प्रस्तावमुचितं किमपि सहृदयहृदयहारि रूपान्तरं निर्मिमीते कविः । यथा तापः स्वात्मनि संश्रितद्रुमलताशोषो ऽध्यवगैर्वर्जनं सख्यं दुःशमया तृषा तव मरो को ऽसावनर्थो न यः । एकोर्ऽथस्तु महानयं जललवस्वाम्यस्मयोद्गर्जिनः संनह्यन्ति न यत्तवोपकृतये धाराधराः प्राकृताः

bhaṇitivaicitryamātramevātra kāvyārthaḥ, na tu nūtanollekhaśāli vācyavijṛmbhitam / etacca bhaṇitivaicitryaṃ sahastraprakāraṃ saṃbhavatīti svayamevotprekṣaṇīyam / punarvicitrameva prakārāntareṇa lakṣayati---yatrānyathetyādi / yatra yasminnanyathābhavadanyena prakāreṇa sat sarvameva padārthajātam anyathaiva prakārāntareṇaiva bhāvyate / katham---yathāruci / svapratibhāsānurūpeṇotpādyate / kena---pratibhollekhamahattvena mahākaveḥ, pratibhāsonmeṣā tiśayatvena satkaveḥ / yatkila varṇyamānasya vastunaḥ prastāvamucitaṃ kimapi sahṛdayahṛdayahāri rūpāntaraṃ nirmimīte kaviḥ / yathā tāpaḥ svātmani saṃśritadrumalatāśoṣo 'dhyavagairvarjanaṃ sakhyaṃ duḥśamayā tṛṣā tava maro ko 'sāvanartho na yaḥ / ekor'thastu mahānayaṃ jalalavasvāmyasmayodgarjinaḥ saṃnahyanti na yattavopakṛtaye dhārādharāḥ prākṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा विशति यदि नो कञ्चित्कालं किलाम्बुनिधं विधेः कृतिषु सकलास्वेको लोके प्रकाशकतां गतः । कथमितरथा धाम्नां धाता तमांसि निशाकरं स्फुरदिदमियत्ताराचक्रं प्रकाशयति स्फुटम्

yathā vā viśati yadi no kañcitkālaṃ kilāmbunidhaṃ vidheḥ kṛtiṣu sakalāsveko loke prakāśakatāṃ gataḥ / kathamitarathā dhāmnāṃ dhātā tamāṃsi niśākaraṃ sphuradidamiyattārācakraṃ prakāśayati sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र जगद्गर्हितस्यापि मरोः कविप्रतिभोल्लिखितेन लोकोत्तरौदार्यधुराधिरोपणेन तादृक् स्वरूपान्तरमुन्मीलितं यत्प्रतीयमानत्वेनोदारचरितस्य कस्यापि सत्स्वप्युचितपरिस्पन्दसुन्दरेषु पदार्थसहस्त्रेषु तदेव व्यपदेशपात्रतामर्हतीति तात्पर्यम् । अवयवार्थस्तु---दुःशमयेत् "तृड्ऽविशेषणेन प्रतीयमानस्य त्रैलोक्यराज्येनाप्यपरितोषः पर्यवस्यति । अध्वगैर्वर्जनमित्यौदार्ये ऽपि तस्य समुचितसंविभागासंभवादर्थिभिर्लज्जमानैरपि स्वयमेवानभिसरणं प्रतीयते । संश्रितद्रुमलताशोष इति तदाश्रितानां तथाविधे ऽपि सङ्कटे तदेकनिष्ठताप्रतिपत्तिः । तस्य च पूर्वोक्तस्वपरिकरपरिपो षाक्षमतया तापः स्वात्मनि न भोगलवलौल्येनेति प्रतिपाद्यते । उत्तरार्धेन---तादृशे दुर्विलसिते ऽपि परोपकाराविषयत्वेन श्लाघास्पदत्वमुन्मीलितम् । अपरत्रापि विधिविहितसमुचितसमयसंभवं सलिलनिधिनिमज्जनं निजोदयन्यक्कृतनिखिलस्वपरपक्षः प्रजापतिप्रणीतसकलपदार्थप्रकाशनव्रताभ्युपगमनिर्वहणाय विवस्वान स्वयमेव समाचरतीत्यन्यथा कदाचिदपि शशाङ्कतमस्ताराप्रभृती नामभिव्यक्तिर्मनागपि न संभवतीति कविना नूतनत्वेन यदुल्लिखितं तदतीव प्रतीयमानमहत्त्वव्यक्तिपरत्वेन चमत्कारितामापद्यते । विचित्रमेव प्रकारान्तरेणोन्मीलयात---प्रतीयमानतेत्यादि । यत्र यस्मिन् प्रतीयमानता गम्यमानता वाक्यार्थस्य मुख्यतया विवक्षितस्य वस्तुनः कस्यचिदनाख्येयस्य निबध्यते । कया युक्त्या---वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शब्दार्थशक्तिभ्याम् । व्यतिरिक्तस्य तदतिरिक्तवृत्तेरन्यस्य व्यङ्ग्यभूतस्याभिव्यक्तिः क्रियते । "वृत्तिऽ--शब्दो ऽत्र शब्दार्थयोस्तत्प्रकाशनसामर्थ्यमभिधत्ते । एष च "प्रतीयमानऽ--व्यवहारो वाक्यवक्रताव्याख्यावसरे सुतरां समुन्मील्यते । अनन्तरोक्तमुदाहरणद्वयमत्र योजनीयम् । यथा वा वक्त्रेन्दोर्न हरन्ति बाष्पपयसां धारा मनोज्ञां श्रियं निश्वासा न कदर्थयन्ति मधुरां बिम्बाधरस्य द्यतिम् । तस्यास्त्वद्विरहे विपक्वलवलीलावण्यसंवादिनी छाया कापि कपोलयोरनुदिनं तन्व्याः परं पुष्यति

atra jagadgarhitasyāpi maroḥ kavipratibhollikhitena lokottaraudāryadhurādhiropaṇena tādṛk svarūpāntaramunmīlitaṃ yatpratīyamānatvenodāracaritasya kasyāpi satsvapyucitaparispandasundareṣu padārthasahastreṣu tadeva vyapadeśapātratāmarhatīti tātparyam / avayavārthastu---duḥśamayet "tṛḍ'viśeṣaṇena pratīyamānasya trailokyarājyenāpyaparitoṣaḥ paryavasyati / adhvagairvarjanamityaudārye 'pi tasya samucitasaṃvibhāgāsaṃbhavādarthibhirlajjamānairapi svayamevānabhisaraṇaṃ pratīyate / saṃśritadrumalatāśoṣa iti tadāśritānāṃ tathāvidhe 'pi saṅkaṭe tadekaniṣṭhatāpratipattiḥ / tasya ca pūrvoktasvaparikaraparipo ṣākṣamatayā tāpaḥ svātmani na bhogalavalaulyeneti pratipādyate / uttarārdhena---tādṛśe durvilasite 'pi paropakārāviṣayatvena ślāghāspadatvamunmīlitam / aparatrāpi vidhivihitasamucitasamayasaṃbhavaṃ salilanidhinimajjanaṃ nijodayanyakkṛtanikhilasvaparapakṣaḥ prajāpatipraṇītasakalapadārthaprakāśanavratābhyupagamanirvahaṇāya vivasvāna svayameva samācaratītyanyathā kadācidapi śaśāṅkatamastārāprabhṛtī nāmabhivyaktirmanāgapi na saṃbhavatīti kavinā nūtanatvena yadullikhitaṃ tadatīva pratīyamānamahattvavyaktiparatvena camatkāritāmāpadyate / vicitrameva prakārāntareṇonmīlayāta---pratīyamānatetyādi / yatra yasmin pratīyamānatā gamyamānatā vākyārthasya mukhyatayā vivakṣitasya vastunaḥ kasyacidanākhyeyasya nibadhyate / kayā yuktyā---vācyavācakavṛttibhyāṃ śabdārthaśaktibhyām / vyatiriktasya tadatiriktavṛtteranyasya vyaṅgyabhūtasyābhivyaktiḥ kriyate / "vṛtti'--śabdo 'tra śabdārthayostatprakāśanasāmarthyamabhidhatte / eṣa ca "pratīyamāna'--vyavahāro vākyavakratāvyākhyāvasare sutarāṃ samunmīlyate / anantaroktamudāharaṇadvayamatra yojanīyam / yathā vā vaktrendorna haranti bāṣpapayasāṃ dhārā manojñāṃ śriyaṃ niśvāsā na kadarthayanti madhurāṃ bimbādharasya dyatim / tasyāstvadvirahe vipakvalavalīlāvaṇyasaṃvādinī chāyā kāpi kapolayoranudinaṃ tanvyāḥ paraṃ puṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रत्वद्विरहवैधुर्यसंवरणकदर्थनामनुभवन्त्यास्तस्यास्तथावि धे महति गुरुसङ्कटे वर्तमानायाः---किं बहुना---बाष्पनिश्वासमोक्षावसरो ऽपि न संभवतीति । केवलं परिणतलवलीलावण्यसंवादसुभगा कापि कपोलयोः कान्तिरशक्यसंवरणा प्रतिदिनं परं परिपोषमासादयतीति वाच्यव्यतिरिक्तवृत्ति दूत्युक्तितात्पर्यं प्रतीयते । उक्तप्रकारकान्तिमत्त्वकथनं च कान्तकौतुकोत्कलिकाकारणतां प्रतिपद्यते । विचित्रमेव रूपान्तरेण प्रतिपादयति---स्वभाव इत्यादि । यत्र यस्मिन् भावानां स्वभावः परिस्पन्दः सरसाकूतो रसनिर्भराभिप्रायः पदार्थानां निबध्यते निवेश्यते । कीदृशः---केनापि कमनीयेन वैचित्र्येणोपबृंहितः, लोकोत्तरेण हृदयहारिणा वैदग्ध्येनोत्तेजितः । "भावऽ- शब्देनात्र सर्वपदार्थो ऽभिधीयते, न रत्यादिरेव । उदाहरणम् क्रीडासु बालकुसुमायुधसंगताया यत्तत् स्मितं न खलु तत् स्मितमात्रमेव । आलोक्यते स्मितपटान्तरितं मृगाक्ष्यास् तस्याः परिस्फुरदिवापरमेव किञ्चित्

atratvadvirahavaidhuryasaṃvaraṇakadarthanāmanubhavantyāstasyāstathāvi dhe mahati gurusaṅkaṭe vartamānāyāḥ---kiṃ bahunā---bāṣpaniśvāsamokṣāvasaro 'pi na saṃbhavatīti / kevalaṃ pariṇatalavalīlāvaṇyasaṃvādasubhagā kāpi kapolayoḥ kāntiraśakyasaṃvaraṇā pratidinaṃ paraṃ paripoṣamāsādayatīti vācyavyatiriktavṛtti dūtyuktitātparyaṃ pratīyate / uktaprakārakāntimattvakathanaṃ ca kāntakautukotkalikākāraṇatāṃ pratipadyate / vicitrameva rūpāntareṇa pratipādayati---svabhāva ityādi / yatra yasmin bhāvānāṃ svabhāvaḥ parispandaḥ sarasākūto rasanirbharābhiprāyaḥ padārthānāṃ nibadhyate niveśyate / kīdṛśaḥ---kenāpi kamanīyena vaicitryeṇopabṛṃhitaḥ, lokottareṇa hṛdayahāriṇā vaidagdhyenottejitaḥ / "bhāva'- śabdenātra sarvapadārtho 'bhidhīyate, na ratyādireva / udāharaṇam krīḍāsu bālakusumāyudhasaṃgatāyā yattat smitaṃ na khalu tat smitamātrameva / ālokyate smitapaṭāntaritaṃ mṛgākṣyās tasyāḥ parisphuradivāparameva kiñcit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र न खलु तत् स्मितमात्रमेवेति प्रथमार्धे ऽभिलाषसुभगं सरसाभिप्रायत्वमुक्तम् । अपरार्धे तु---हसितांशुकतिरोहितमन्यदेव किमपि परिस्फुरदालोक्यत इति कमनीयवैचित्र्यविच्छित्तिः । इदानीं विचित्रमेवोपसंहरति---विचित्रो यत्रेत्यादि । एवंविधो विचित्रो मार्गो यत्र यस्मिन् वक्रोक्तिवैचित्र्यम् अलङ्कारविचित्रभावो जीवितायते जीवतवदाचरति । वैचित्र्यादेव विचित्रे "विचित्रऽ शब्दः प्रवर्तते । तस्मात्तदेव तस्य जीवितम् । किं तद्वैचित्र्यं नामेत्याह---परिस्फुरति यस्यान्तः सा काप्यतिशयाभिधा । यस्यान्तः स्वरूपानुप्रवेशेन सा काप्यलौकिकातिशयोक्तिः परिस्फुरति भ्राजते । यथा--- यत्सेनारजसामुदञ्चति यदे द्वाभ्यां दवीयो ऽन्तरान् पाणिभ्यां युगपद्विलोचनपुटानष्टाक्षमो रक्षितुम् । एकैकं दलमुन्नमय्य गमयन् वासाम्बुजं कोशतां धाता संवरणाकुलश्चिरमभूत्स्वाध्यायवन्ध्याननः

atra na khalu tat smitamātrameveti prathamārdhe 'bhilāṣasubhagaṃ sarasābhiprāyatvamuktam / aparārdhe tu---hasitāṃśukatirohitamanyadeva kimapi parisphuradālokyata iti kamanīyavaicitryavicchittiḥ / idānīṃ vicitramevopasaṃharati---vicitro yatretyādi / evaṃvidho vicitro mārgo yatra yasmin vakroktivaicitryam alaṅkāravicitrabhāvo jīvitāyate jīvatavadācarati / vaicitryādeva vicitre "vicitra' śabdaḥ pravartate / tasmāttadeva tasya jīvitam / kiṃ tadvaicitryaṃ nāmetyāha---parisphurati yasyāntaḥ sā kāpyatiśayābhidhā / yasyāntaḥ svarūpānupraveśena sā kāpyalaukikātiśayoktiḥ parisphurati bhrājate / yathā--- yatsenārajasāmudañcati yade dvābhyāṃ davīyo 'ntarān pāṇibhyāṃ yugapadvilocanapuṭānaṣṭākṣamo rakṣitum / ekaikaṃ dalamunnamayya gamayan vāsāmbujaṃ kośatāṃ dhātā saṃvaraṇākulaściramabhūtsvādhyāyavandhyānanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रास्मिन् माधुर्यं वैदग्ध्यस्यान्दि वैचित्र्यसमर्पकं पदानां बध्यते वाक्यैकदेशानां निवेश्यते । यत्त्यक्तशैथिल्यमुज्झितकोमलभावं भवद्वन्धबन्धुरताङ्गतां याति संनिवेशसौन्दर्योपकरणतां गच्छति । यथा किं तारुण्यतरोः इत्यत्र पूर्वार्धे

atrāsmin mādhuryaṃ vaidagdhyasyāndi vaicitryasamarpakaṃ padānāṃ badhyate vākyaikadeśānāṃ niveśyate / yattyaktaśaithilyamujjhitakomalabhāvaṃ bhavadvandhabandhuratāṅgatāṃ yāti saṃniveśasaundaryopakaraṇatāṃ gacchati / yathā kiṃ tāruṇyataroḥ ityatra pūrvārdhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असमस्तानां समासरहितानां पदानां न्यासो निबन्धः कविवर्त्मनि विपश्चिन्मार्गेयः प्रसिद्धः प्रख्यातः सो ऽप्यस्मिन् विचित्राख्ये प्रसादाभिधानो गुणः किञ्चित् कियन्मात्रमोजः स्पृशन्नुत्तानतया व्यवस्थितः प्रायो दृश्यते प्राचुर्येण लक्ष्यते । बन्धसौन्दर्यनिबन्धनत्वात् । तथाविधस्यौजसः समासवती वृत्तिः-"ओजःऽ-शब्देन चिरन्तनैरुच्यते । तदयमत्र परमार्थः---पूर्वस्मिन् प्रसादलक्षणे सत्योजः संस्पर्शमात्रमिह विधीयते । यथा अपाङ्गगततारकाः स्तिमितपक्ष्मपालीभृतः स्फुरत्सुभगकान्तयः स्मितसमुद्गतिद्योतिताः । विलासभरमन्थरास्तरलकल्पितैकभ्रुवो जयन्ति रमणार्पिताः समदसुन्दरीदृष्टयः

asamastānāṃ samāsarahitānāṃ padānāṃ nyāso nibandhaḥ kavivartmani vipaścinmārgeyaḥ prasiddhaḥ prakhyātaḥ so 'pyasmin vicitrākhye prasādābhidhāno guṇaḥ kiñcit kiyanmātramojaḥ spṛśannuttānatayā vyavasthitaḥ prāyo dṛśyate prācuryeṇa lakṣyate / bandhasaundaryanibandhanatvāt / tathāvidhasyaujasaḥ samāsavatī vṛttiḥ-"ojaḥ'-śabdena cirantanairucyate / tadayamatra paramārthaḥ---pūrvasmin prasādalakṣaṇe satyojaḥ saṃsparśamātramiha vidhīyate / yathā apāṅgagatatārakāḥ stimitapakṣmapālībhṛtaḥ sphuratsubhagakāntayaḥ smitasamudgatidyotitāḥ / vilāsabharamantharāstaralakalpitaikabhruvo jayanti ramaṇārpitāḥ samadasundarīdṛṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रास्मिन् विचित्रे यद्वाक्यं पदसमुदायस्तस्मिन् गमकानि समर्पकाण्यन्यानि वाक्यान्तरापि निबध्यन्ते निवेश्यन्ते । कथम्---पदानीव पदवत्, परस्परान्वितानीत्यर्थः । एष को ऽप्यपूर्वः प्रसादस्यापरः क्रमः बन्धच्छायाप्रकारः । यथा नामाप्यन्तरोः इति

atrāsmin vicitre yadvākyaṃ padasamudāyastasmin gamakāni samarpakāṇyanyāni vākyāntarāpi nibadhyante niveśyante / katham---padānīva padavat, parasparānvitānītyarthaḥ / eṣa ko 'pyapūrvaḥ prasādasyāparaḥ kramaḥ bandhacchāyāprakāraḥ / yathā nāmāpyantaroḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रास्मिन्नेवंविधैः पदैर्लावण्यमतिरिच्यते परिपोषं प्राप्नोति । कीदृशैः---परस्परमन्योन्यं प्रोतैः संश्लेषं नीतैः । अन्यच्च कीदृशैः---अलुप्तविसर्गान्तैः, अलुप्तविसर्गाः श्रूयमाणविसर्जनीया अन्ता येषां तानि तथोक्तानि तैः । ह्रस्वैश्च लघुभिः । संयोगेभ्यः पूर्वैः । अतिरिच्यते इति संबन्धः । तदिदमत्र तात्पर्यम्---पूर्वोक्तलक्षणं लावण्यं विद्यमानमनेनातिरिक्ततां नीयते । यथा श्वासोत्कम्पतरङ्गिणि स्तनतटे धौताञ्जनश्यामलाः कीर्यन्ते कणशः कृशाङ्गि किममी बाष्पाम्भसां बिन्दवः । किञ्चाकुञ्चितकण्ठरोधकुटिलाः कर्णामृतस्यन्दिनो हूङ्काराः कलपञ्चमप्रणयिनस्त्रुच्यन्तिनिर्यान्ति च

atrāsminnevaṃvidhaiḥ padairlāvaṇyamatiricyate paripoṣaṃ prāpnoti / kīdṛśaiḥ---parasparamanyonyaṃ protaiḥ saṃśleṣaṃ nītaiḥ / anyacca kīdṛśaiḥ---aluptavisargāntaiḥ, aluptavisargāḥ śrūyamāṇavisarjanīyā antā yeṣāṃ tāni tathoktāni taiḥ / hrasvaiśca laghubhiḥ / saṃyogebhyaḥ pūrvaiḥ / atiricyate iti saṃbandhaḥ / tadidamatra tātparyam---pūrvoktalakṣaṇaṃ lāvaṇyaṃ vidyamānamanenātiriktatāṃ nīyate / yathā śvāsotkampataraṅgiṇi stanataṭe dhautāñjanaśyāmalāḥ kīryante kaṇaśaḥ kṛśāṅgi kimamī bāṣpāmbhasāṃ bindavaḥ / kiñcākuñcitakaṇṭharodhakuṭilāḥ karṇāmṛtasyandino hūṅkārāḥ kalapañcamapraṇayinastrucyantiniryānti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा एतन्मन्दविपक्वतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डुरप्रान्तं हन्त पुलन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते । तत् पल्लीपतिपुत्रि कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रांशुकैर्मा पिधाः

yathā vā etanmandavipakvatindukaphalaśyāmodarāpāṇḍuraprāntaṃ hanta pulandasundarakarasparśakṣamaṃ lakṣyate / tat pallīpatiputri kuñjarakulaṃ kumbhābhayābhyarthanā- dīnaṃ tvāmanunāthate kucayugaṃ patrāṃśukairmā pidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा हंसानां निनदेषु इति

yathā vā haṃsānāṃ ninadeṣu iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रास्मिन् तदाभिजात्यं यन्नातिकोमलच्छायं नात्यन्तमसृणकान्ति नातिकाठिन्यमुद्वहन्नातिकठोरतां धारयत् तत् प्रौढिनिर्मितं सकलकविकौशलसंपादितं सन्मनोहारि हृदयरञ्जकं भवतीत्यर्थः । यथा अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीलापरिमलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली । सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसैव स्मरनरपतिकेलीयौवराज्याभिषेकम्

atrāsmin tadābhijātyaṃ yannātikomalacchāyaṃ nātyantamasṛṇakānti nātikāṭhinyamudvahannātikaṭhoratāṃ dhārayat tat prauḍhinirmitaṃ sakalakavikauśalasaṃpāditaṃ sanmanohāri hṛdayarañjakaṃ bhavatītyarthaḥ / yathā adhikaratalatalpaṃ kalpitasvāpalīlāparimalananimīlatpāṇḍimā gaṇḍapālī / sutanu kathaya kasya vyañjayatyañjasaiva smaranarapatikelīyauvarājyābhiṣekam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सुकुमारविहितानामेव गुणानां विचित्रे कश्चिदतिशयः संपाद्यत इति बोद्धव्यम् । आभिजात्यप्रभृतयः पूर्वमार्गोदिता गुणाः । अत्रातिशयमायान्ति जनिताहार्यसंपदः

evaṃ sukumāravihitānāmeva guṇānāṃ vicitre kaścidatiśayaḥ saṃpādyata iti boddhavyam / ābhijātyaprabhṛtayaḥ pūrvamārgoditā guṇāḥ / atrātiśayamāyānti janitāhāryasaṃpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गो ऽसौ मध्यमो नाम मध्यमाभिधानो ऽसौ पन्थाः । कीदृशः---नानारुचिमनोहरः । नानाविधा रुचयः प्रतिभासा येषां ते तथोक्तास्तेषां सुकुमारविचित्रमध्यमव्यसनिनां सर्वेषामेव मनोहरो हृदयहारी । यस्मिन् स्पर्धया मार्गद्वितयसंपदः सुकुमारविचित्रशोभाः साम्येन वर्तन्ते व्यवतिष्ठन्ते, न न्यूनातिरिक्तत्वेन । यत्र वैचित्र्यं विचित्रत्वं सौकुमार्यं सुकुमारत्वं संकीर्णतां गते तस्मिन् मिश्रतां प्राप्ते सती भ्राजेते शोभेते । कीदृशे---सहजाहार्यशोभातिशयशालिनी, शक्तिव्युत्पत्तिसंभवो यः शोभातिशयः कान्त्युत्कर्षस्तेन शालेते श्लाघेत् ये ते तथोक्ते । माधुर्येत्यादि । यत्र च माधुर्यादिगुणग्रामो माधुर्यप्रभृतिगुणसमूहो मध्यमामुभयच्छायाच्छुरितां वृत्तिं स्वस्पन्दगतिमाश्रित्य कामप्यपूर्वां बन्धच्छायातिरिक्ततां संनिवेशकान्त्यधिकतां पुष्णाति पुष्यतीत्यर्थः । गुणा नामुदाहरणानि । तत्र माधुर्यस्य यथा--- वेलानिलैर्मृदुभिराकुलितालकान्ता गायन्ति यस्य चरितान्यपरान्तकान्ताः । लीलानताः समवलम्ब्य लतास्तरूणां हिन्तालमालिषु तटेषु महार्णवस्य

mārgo 'sau madhyamo nāma madhyamābhidhāno 'sau panthāḥ / kīdṛśaḥ---nānārucimanoharaḥ / nānāvidhā rucayaḥ pratibhāsā yeṣāṃ te tathoktāsteṣāṃ sukumāravicitramadhyamavyasanināṃ sarveṣāmeva manoharo hṛdayahārī / yasmin spardhayā mārgadvitayasaṃpadaḥ sukumāravicitraśobhāḥ sāmyena vartante vyavatiṣṭhante, na nyūnātiriktatvena / yatra vaicitryaṃ vicitratvaṃ saukumāryaṃ sukumāratvaṃ saṃkīrṇatāṃ gate tasmin miśratāṃ prāpte satī bhrājete śobhete / kīdṛśe---sahajāhāryaśobhātiśayaśālinī, śaktivyutpattisaṃbhavo yaḥ śobhātiśayaḥ kāntyutkarṣastena śālete ślāghet ye te tathokte / mādhuryetyādi / yatra ca mādhuryādiguṇagrāmo mādhuryaprabhṛtiguṇasamūho madhyamāmubhayacchāyācchuritāṃ vṛttiṃ svaspandagatimāśritya kāmapyapūrvāṃ bandhacchāyātiriktatāṃ saṃniveśakāntyadhikatāṃ puṣṇāti puṣyatītyarthaḥ / guṇā nāmudāharaṇāni / tatra mādhuryasya yathā--- velānilairmṛdubhirākulitālakāntā gāyanti yasya caritānyaparāntakāntāḥ / līlānatāḥ samavalambya latāstarūṇāṃ hintālamāliṣu taṭeṣu mahārṇavasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसादस्य यथा तद्वक्त्रेन्दुविलोकनेन इत्यादि

prasādasya yathā tadvaktrenduvilokanena ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लावण्यस्य यथा संक्रान्ताङ्गुलिपर्वसूचितकरस्वापा कपोलस्थली नेत्रे निर्भरमुक्तबाष्पकलुषे निश्वासतान्तो ऽधरः । बद्धोद्भेदविसंष्ठुलालकलता निर्वेदशून्यं मनः कष्टं दुर्नयवेदिभिः कुसचिवैर्वत्सा दृढं खेद्यते

lāvaṇyasya yathā saṃkrāntāṅguliparvasūcitakarasvāpā kapolasthalī netre nirbharamuktabāṣpakaluṣe niśvāsatānto 'dharaḥ / baddhodbhedavisaṃṣṭhulālakalatā nirvedaśūnyaṃ manaḥ kaṣṭaṃ durnayavedibhiḥ kusacivairvatsā dṛḍhaṃ khedyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभिजात्यस्य यथा आलम्ब्य लम्बाः सरसाग्रवल्लीः पिबन्ति यत्र स्तनभारनम्राः । स्त्रोतश्च्युतं शीकरकूणिताक्ष्यो मन्दाकिनीनिर्झरमश्वमुख्यः

ābhijātyasya yathā ālambya lambāḥ sarasāgravallīḥ pibanti yatra stanabhāranamrāḥ / strotaścyutaṃ śīkarakūṇitākṣyo mandākinīnirjharamaśvamukhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदौचित्यं नाम गुणः । कीदृक्---आञ्जसेन सुस्पष्टेन स्वभावस्य पदार्थस्य महत्त्वमुत्कर्षो येन पोष्यते परिपोषं प्राप्यते । प्रकारेणेति प्रस्तुतत्वादभिधावैचित्र्यमत्र "प्रकारऽ---शब्देनोच्यते । कीदृशम्---उचिताख्यानमुदाराभिधानं जीवितं परमार्थो यस्य तत्तथोक्तम् । एतदानुगुण्येनैव विभूषणविन्यासो विच्छत्तिमावहति । यथा करतलकलिताक्षमालयोः समुदितसाध्वससन्नहस्तयोः । कृतरुचिरजटानिवेशयो- रपर इवेश्वरयोः समागमः

tadaucityaṃ nāma guṇaḥ / kīdṛk---āñjasena suspaṣṭena svabhāvasya padārthasya mahattvamutkarṣo yena poṣyate paripoṣaṃ prāpyate / prakāreṇeti prastutatvādabhidhāvaicitryamatra "prakāra'---śabdenocyate / kīdṛśam---ucitākhyānamudārābhidhānaṃ jīvitaṃ paramārtho yasya tattathoktam / etadānuguṇyenaiva vibhūṣaṇavinyāso vicchattimāvahati / yathā karatalakalitākṣamālayoḥ samuditasādhvasasannahastayoḥ / kṛtarucirajaṭāniveśayo- rapara iveśvarayoḥ samāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा उपगिरि पुरुहूतस्यैष सेनानिवेशस्तटमपरमितो ऽद्रेस्त्वद्वलान्यावसन्तु । ध्रुवमिह करिणस्ते दुर्धराः संनिकर्षे सुरगजमदलेखासौरभं न क्षमन्ते

yathā vā upagiri puruhūtasyaiṣa senāniveśastaṭamaparamito 'drestvadvalānyāvasantu / dhruvamiha kariṇaste durdharāḥ saṃnikarṣe suragajamadalekhāsaurabhaṃ na kṣamante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च हे नागराज बहुधास्य नितम्बभागं भोगेन गाढमभिवेष्टय मन्दराद्रेः । सोढाविषह्यवृषवाहनयोगलीला- पर्यङ्कबन्धनविधेस्तव को ऽतिभारः

yathā ca he nāgarāja bahudhāsya nitambabhāgaṃ bhogena gāḍhamabhiveṣṭaya mandarādreḥ / soḍhāviṣahyavṛṣavāhanayogalīlā- paryaṅkabandhanavidhestava ko 'tibhāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यस्मिन् वक्तुरभिधातुः प्रमातुरनुभवितुर्वा स्वबावेन स्वपरिस्पन्देन व्च्यमभिधेयं वस्तु शोभातिशायिना रामणीयकमनोहरेण आच्छाद्यते संव्रियते तदप्यौचित्यमेवोच्यते । यथा शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः । आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्टः

yatra yasmin vakturabhidhātuḥ pramāturanubhaviturvā svabāvena svaparispandena vcyamabhidheyaṃ vastu śobhātiśāyinā rāmaṇīyakamanohareṇa ācchādyate saṃvriyate tadapyaucityamevocyate / yathā śarīramātreṇa narendra tiṣṭhannābhāsi tīrthapratipāditarddhiḥ / āraṇyakopāttaphalaprasūtiḥ stambena nīvāra ivāvaśiṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्लाघ्यतया तथाविधमहाराजपरिस्पन्दे वर्ण्यमाने मुनिना स्वानुभवसिद्धव्यवहारानुसारेणालङ्करणयोजनमौचित्यपरिपोषमावहति । अत्र वक्तुः स्वभावेन च वाच्यपरिस्पन्दः संवृतप्रायो लक्ष्यते । प्रमातुर्यथा । निपीयमानस्तबका शिलीमुखैर् अशोकयष्टिश्चलबालपल्लवा । विडम्बयन्ती ददृशे वधूजनैर् अमन्ददष्टौष्ठकरावधूननम्

atra ślāghyatayā tathāvidhamahārājaparispande varṇyamāne muninā svānubhavasiddhavyavahārānusāreṇālaṅkaraṇayojanamaucityaparipoṣamāvahati / atra vaktuḥ svabhāvena ca vācyaparispandaḥ saṃvṛtaprāyo lakṣyate / pramāturyathā / nipīyamānastabakā śilīmukhair aśokayaṣṭiścalabālapallavā / viḍambayantī dadṛśe vadhūjanair amandadaṣṭauṣṭhakarāvadhūnanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वधूजनैर्निजानुभववासनानुसारेण तथाविधशोभाभिरामतानुभूतिरौचित्य मावहति । यथा वा वापीतडे कुडुङ्गा पिअसहि ह्नाउं गएहिं दीसंति । ण धरन्ति करेण भणन्ति ण त्ति वलिउं पुण णर् देति

atra vadhūjanairnijānubhavavāsanānusāreṇa tathāvidhaśobhābhirāmatānubhūtiraucitya māvahati / yathā vā vāpītaḍe kuḍuṅgā piasahi hnāuṃ gaehiṃ dīsaṃti / ṇa dharanti kareṇa bhaṇanti ṇa tti valiuṃ puṇa ṇar deti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसंपत्परिस्पन्दसंपाद्यं सर्वस्योपादेयराशेर्या संपत्तिरनवद्यताकाष्ठा तस्याः परिस्पन्दः स्फुरितत्वं तेन संपाद्यं निष्पादनीयम् । अन्यच्च कीदृशम्---सरसात्मनामार्द्रचेतसामलौकिकचमत्कारकारि लोकोत्तराह्लादविधायि । किं बहुना, तच्च काव्यैकजीवितं काव्यस्य परः परमार्थ इत्यर्थः । यथा दोर्मूलावधिसूत्रितस्तनमुरः स्निह्यत्कटाक्षे दशौ किञ्चित्ताण्डवपण्डिते स्मितसुधासिक्तोक्तिष भ्रूलते । चेतः कन्दलितं स्मरव्यतिकरैर्लाव्यमङ्गैर्वृतं तन्वङ्ग्यास्तरुणिम्निसर्पतिशनैरन्यैव काचिद्द्युतिः

sarvasaṃpatparispandasaṃpādyaṃ sarvasyopādeyarāśeryā saṃpattiranavadyatākāṣṭhā tasyāḥ parispandaḥ sphuritatvaṃ tena saṃpādyaṃ niṣpādanīyam / anyacca kīdṛśam---sarasātmanāmārdracetasāmalaukikacamatkārakāri lokottarāhlādavidhāyi / kiṃ bahunā, tacca kāvyaikajīvitaṃ kāvyasya paraḥ paramārtha ityarthaḥ / yathā dormūlāvadhisūtritastanamuraḥ snihyatkaṭākṣe daśau kiñcittāṇḍavapaṇḍite smitasudhāsiktoktiṣa bhrūlate / cetaḥ kandalitaṃ smaravyatikarairlāvyamaṅgairvṛtaṃ tanvaṅgyāstaruṇimnisarpatiśanairanyaiva kāciddyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्गुणद्वय मौचित्यसौभाग्याभिधानम् उज्ज्वलमतीव भ्राजिष्णु पदवाक्यप्रबन्धानां त्रयाणामपि व्यापकत्वेन वर्तते सकलावयवव्याप्त्यावतिष्ठते । क्वेत्याह---त्रिष्वपि मार्गेषु सुकुमारविचित्रमध्यमाख्येषु । तत्र पदस्य तावदौचित्यं बहुविधभेदभिन्नोवक्रभावः । स्वभावस्याञ्जसेन प्रकारेण परिपोषणमेव वक्रतायाः परं रहस्यम् । उचिताभिधानजीवितात्वाद् वाक्यस्याप्येकदेशे ऽप्यौचित्यविरहात्तद्विदाह्लादकारित्वहानिः । यथा रघुवंशे पुरं निषादाधिपतेस्तदेत- द्यस्मिन्मया मौलिमणिं विहाय । जटासु बद्धास्वरुदत्सुमन्त्रः कैकेयि कामाः फलीतास्तवेति

etadguṇadvaya maucityasaubhāgyābhidhānam ujjvalamatīva bhrājiṣṇu padavākyaprabandhānāṃ trayāṇāmapi vyāpakatvena vartate sakalāvayavavyāptyāvatiṣṭhate / kvetyāha---triṣvapi mārgeṣu sukumāravicitramadhyamākhyeṣu / tatra padasya tāvadaucityaṃ bahuvidhabhedabhinnovakrabhāvaḥ / svabhāvasyāñjasena prakāreṇa paripoṣaṇameva vakratāyāḥ paraṃ rahasyam / ucitābhidhānajīvitātvād vākyasyāpyekadeśe 'pyaucityavirahāttadvidāhlādakāritvahāniḥ / yathā raghuvaṃśe puraṃ niṣādādhipatestadeta- dyasminmayā maulimaṇiṃ vihāya / jaṭāsu baddhāsvarudatsumantraḥ kaikeyi kāmāḥ phalītāstaveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रघुपतेरनर्घमहापुरुषसंपदुपेतत्वेन वर्ण्यमानस्य "कैकेयि कामाः फलितास्तवऽ इत्येवंविधतुच्छतरपदार्थसंस्मरणं तदभिधानं चात्यन्तमनौचित्यमावहति । प्रबन्धस्यापि क्वचित्प्रकरणैकदेशे ऽप्यौचित्यविरहादेकदेशदाहदूषितदग्धपटप्रायता प्रसज्यते । यथा---रघुवंशे एव दिलीप-सिंह-संवादावसरे अथैकधेनोरपराधचण्डाद् गुरोः कृशानुप्रतिमाद्विभेषि । शक्यो ऽस्य मन्युर्भवतापि नेतुं गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः

atra raghupateranarghamahāpuruṣasaṃpadupetatvena varṇyamānasya "kaikeyi kāmāḥ phalitāstava' ityevaṃvidhatucchatarapadārthasaṃsmaraṇaṃ tadabhidhānaṃ cātyantamanaucityamāvahati / prabandhasyāpi kvacitprakaraṇaikadeśe 'pyaucityavirahādekadeśadāhadūṣitadagdhapaṭaprāyatā prasajyate / yathā---raghuvaṃśe eva dilīpa-siṃha-saṃvādāvasare athaikadhenoraparādhacaṇḍād guroḥ kṛśānupratimādvibheṣi / śakyo 'sya manyurbhavatāpi netuṃ gāḥ koṭiśaḥ sparśayatā ghaṭodhnīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सिंहस्याभिधातुमुचितमेव, राजोपहासपरत्वेनाभैधीयमानत्वात् । राज्ञः पुनरस्य निजयशः परिरक्षणपरत्वेन तृणवल्लघुवृत्तयः प्राणाः प्रतिभासन्ते । तस्यैतत्पूर्वपक्षोत्तरत्वेन कथं नु शक्यानुनयो महर्षिर्विश्राणनादन्यपयस्विनीनाम् । इमामनूनां सुरभेरवेहि रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयास्याम्

iti siṃhasyābhidhātumucitameva, rājopahāsaparatvenābhaidhīyamānatvāt / rājñaḥ punarasya nijayaśaḥ parirakṣaṇaparatvena tṛṇavallaghuvṛttayaḥ prāṇāḥ pratibhāsante / tasyaitatpūrvapakṣottaratvena kathaṃ nu śakyānunayo maharṣirviśrāṇanādanyapayasvinīnām / imāmanūnāṃ surabheravehi rudraujasā tu prahṛtaṃ tvayāsyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्यासां गवां तत्प्रतिवस्तुप्रदानयोग्यता यदि कदाचित्संभवति ततस्तस्य मुनेर्मम चोभयोरप्येतज्जीवितपरिरक्षणनैरपेक्ष्यमुपपन्नमिति तात्पर्यपर्यवसानादत्यन्तमनौचित्ययुक्तेयमुक्तिः । यथा च कुमारसंभवे त्रैलोक्याक्रान्तिप्रवणपराक्रमस्य तारकाख्यस्य रिपोर्जिगीषावसरे सुरपतिर्मन्मथेनाभिधीयते--- कामेकपत्नीं व्रतदुःखशीलां लोलं मनश्चारुतया प्रविष्टाम् । नितम्बिनीमिच्छसि मुक्तलज्जां कण्ठे स्वयङ्ग्राहनिषक्तबाहुम्

ityanyāsāṃ gavāṃ tatprativastupradānayogyatā yadi kadācitsaṃbhavati tatastasya munermama cobhayorapyetajjīvitaparirakṣaṇanairapekṣyamupapannamiti tātparyaparyavasānādatyantamanaucityayukteyamuktiḥ / yathā ca kumārasaṃbhave trailokyākrāntipravaṇaparākramasya tārakākhyasya riporjigīṣāvasare surapatirmanmathenābhidhīyate--- kāmekapatnīṃ vrataduḥkhaśīlāṃ lolaṃ manaścārutayā praviṣṭām / nitambinīmicchasi muktalajjāṃ kaṇṭhe svayaṅgrāhaniṣaktabāhum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.