अत्र को ऽसौ मुनिर्वाल्मीकिरिति पर्यायपदमात्रे वक्तव्ये परमकारुणिकस्य निषादनिर्भिन्नशकुनिसंदर्शनमात्रलसमुत्थितः शोकः श्लोकत्वमभजत यस्येति तस्य तदवस्थजनकराजपुत्रीदशादर्शन७१ विवशवृत्तेरन्तः करणपरिस्पन्दः करुणरसपरिपोषाङ्गतया सहृदयहृदयाह्लादकारी कवेरभिप्रेतः । यथा च भर्तुर्मित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्बुवाहं तत्संदेशाद्धृदयनिहितादागतं त्वत्समीपम् । यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्सुकानि ॥ व्जिव्च् १। ३२ ॥ अत्र प्रथममान्त्रणपदार्थस्तदाश्वासकारिपरिस्पन्दनिबन्धनः भर्तुर्मित्रं मां विद्धीत्युपादेयतामा७२ त्मनः प्रथयति । तच्च न सामान्यम्, प्रियमिति विश्रम्भपात्रताम्७३ । इति तामाश्वास्योन्मुखीकृत्य च तत्संदेशात्त्वत्समीपमागमनमिति प्रकृतं प्रस्तौति । हृदयनिहितादिति सुहृत्त्वविहितं७४ सावधानत्वं द्योत्यते । ननु चान्यः कश्चिदेवंविधव्यवहारविदग्धबुद्धिः कथं न नियुक्त इत्याह---ममैवात्र कौशलं किमपि७५ विजृम्भते । अम्बुवाहमित्यात्मनस्तत्कारिताभिधानं द्योतयति । यः प्रोषितानां वृन्दानि त्वरयति, संजातत्वराणि करोति । कीदृशानाम्---श्राम्यतां त्वरायामसमर्थानामपि । वृन्दानीति बाहुल्यात्तत्कारिताभ्यासं कथयति । केन---मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिः, माधुर्यरमणीयैः शब्दैर्विदग्धदूतप्ररोचनावचनप्रयैरित्यर्थः । क्व---पथि मार्गे । यदृच्छया यथाकथञ्चिदहमेतदाचरामीति किं पुनः प्रयत्नेन सुहृत्प्रेमनिमित्तिं संरम्भबुद्धिं७६ न करोमीति । कीदृशानि वृन्दानि---अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि । अबला-शब्देनात्रतत्प्रेयसीविरहवैधुर्यासहत्वं भण्यते, तद्वेणिमोक्षोत्सुकानीति तेषां तदनुरक्तचित्तवृत्तत्वम् । तदयमत्र वाक्यार्थः---विधिविहितविरहवैधुर्यस्य परस्परानुरक्तचित्तवृत्तेर्यस्य कस्यचित्कामिजनस्य समागमसौख्यसंपादनसौहार्दे सदैव गृहीतव्रतो ऽस्मीति । अत्र यः पदार्थपरिस्पन्दः कविनोपनिबद्धः प्रबन्धस्य मेघदूतत्वे परमार्थतः स एव जीवितमिति सुतरां सहृदयाह्लादकारी७७ । न पुनरेवं विधो यथा सद्यः पुरीपरिसरे ऽपि शिरीषमृद्वी गत्वा७८ जवात्त्रिचतुराणि पदानि सीता७९ । गन्तव्यमद्य कियदित्यसकृद् ब्रुवाणा रामाश्रुणः कृतवती प्रथमावतारम्८०
atra ko 'sau munirvālmīkiriti paryāyapadamātre vaktavye paramakāruṇikasya niṣādanirbhinnaśakunisaṃdarśanamātralasamutthitaḥ śokaḥ ślokatvamabhajata yasyeti tasya tadavasthajanakarājaputrīdaśādarśana71 vivaśavṛtterantaḥ karaṇaparispandaḥ karuṇarasaparipoṣāṅgatayā sahṛdayahṛdayāhlādakārī kaverabhipretaḥ / yathā ca bharturmitraṃ priyamavidhave viddhi māmambuvāhaṃ tatsaṃdeśāddhṛdayanihitādāgataṃ tvatsamīpam / yo vṛndāni tvarayati pathi śrāmyatāṃ proṣitānāṃ mandrasnigdhairdhvanibhirabalāveṇimokṣotsukāni // VjivC 1. 32 // atra prathamamāntraṇapadārthastadāśvāsakāriparispandanibandhanaḥ bharturmitraṃ māṃ viddhītyupādeyatāmā72 tmanaḥ prathayati / tacca na sāmānyam, priyamiti viśrambhapātratām73 / iti tāmāśvāsyonmukhīkṛtya ca tatsaṃdeśāttvatsamīpamāgamanamiti prakṛtaṃ prastauti / hṛdayanihitāditi suhṛttvavihitaṃ74 sāvadhānatvaṃ dyotyate / nanu cānyaḥ kaścidevaṃvidhavyavahāravidagdhabuddhiḥ kathaṃ na niyukta ityāha---mamaivātra kauśalaṃ kimapi75 vijṛmbhate / ambuvāhamityātmanastatkāritābhidhānaṃ dyotayati / yaḥ proṣitānāṃ vṛndāni tvarayati, saṃjātatvarāṇi karoti / kīdṛśānām---śrāmyatāṃ tvarāyāmasamarthānāmapi / vṛndānīti bāhulyāttatkāritābhyāsaṃ kathayati / kena---mandrasnigdhairdhvanibhiḥ, mādhuryaramaṇīyaiḥ śabdairvidagdhadūtaprarocanāvacanaprayairityarthaḥ / kva---pathi mārge / yadṛcchayā yathākathañcidahametadācarāmīti kiṃ punaḥ prayatnena suhṛtpremanimittiṃ saṃrambhabuddhiṃ76 na karomīti / kīdṛśāni vṛndāni---abalāveṇimokṣotsukāni / abalā-śabdenātratatpreyasīvirahavaidhuryāsahatvaṃ bhaṇyate, tadveṇimokṣotsukānīti teṣāṃ tadanuraktacittavṛttatvam / tadayamatra vākyārthaḥ---vidhivihitavirahavaidhuryasya parasparānuraktacittavṛtteryasya kasyacitkāmijanasya samāgamasaukhyasaṃpādanasauhārde sadaiva gṛhītavrato 'smīti / atra yaḥ padārthaparispandaḥ kavinopanibaddhaḥ prabandhasya meghadūtatve paramārthataḥ sa eva jīvitamiti sutarāṃ sahṛdayāhlādakārī77 / na punarevaṃ vidho yathā sadyaḥ purīparisare 'pi śirīṣamṛdvī gatvā78 javāttricaturāṇi padāni sītā79 / gantavyamadya kiyadityasakṛd bruvāṇā rāmāśruṇaḥ kṛtavatī prathamāvatāram80
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.