असौ काचिदपूर्वा वक्रतोच्यते वक्रभावो ऽभिधीयते । कीदृशी---उपचारप्रधाना । उपचरणमुपचारः स एव प्रधानं यस्याः सा तथोक्ता । किंस्वरूपा---यत्र यस्यामन्यस्मात्पदार्थान्तरात् प्रस्तुतत्वाद्वर्ण्यमाने वस्तुनि सामान्यमुपचर्यते साधारणो धर्मः कश्चिद्वक्तुमभिप्रेतः समारोप्यते । कस्मिन् वर्ण्यमाने वस्तुनि---दूरान्तरे । दूरमनल्पमन्तरं व्यवधानं यस्य तत्तथोक्तं तस्मिन् । ननु च व्यवधानममूर्तत्वाद्वर्ण्यमानस्य वस्तुनो देशविहितं तावन्न संभवति । कालविहितमपि नास्त्येव, तस्य क्रियाविषयत्वात् । क्रियास्वरूपं कारकस्वरूपं चेत्युभयात्मकं यद्यपि वर्ण्यमानं वस्तु, तथापि देशकालव्यवधानेनात्र न भवितव्यम् । यस्मात्पदार्थानामनुमानवत् सामान्यमात्रमेव शब्दैर्विषयीकर्तुं पार्यते, न विशेषः । तत्कथं दूरान्तरत्वमुपपद्यते ? सत्यमेतत्, किन्तु "दूरान्तरऽ-शब्दो मुख्यतया देशकालविषये विप्रकर्षे प्रत्यासत्तिविरहे वर्तमानो ऽप्युपचारात् स्वभावविप्रकर्षे वर्तते । सो ऽयं स्वभावविप्रकर्षो विरुद्धधर्माध्यासलक्षणः पदार्थानाम् । यथा मूर्तिमत्त्वममूर्तत्वापेक्षया, द्रवत्वं च घनत्वापेक्षया, चेतनत्वमचेतनत्वापेक्षयेति । कीदृक् तत्सामान्यम्---लेशेनापि भवत् । मनाङ्मात्रेणापि सत् । किमर्थम् ---काञ्चिदपूर्वामुद्रिक्तवृत्तितां वक्तुं सातिशयपरिस्पन्दतामभिधातुम् । यथा स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतः
asau kācidapūrvā vakratocyate vakrabhāvo 'bhidhīyate / kīdṛśī---upacārapradhānā / upacaraṇamupacāraḥ sa eva pradhānaṃ yasyāḥ sā tathoktā / kiṃsvarūpā---yatra yasyāmanyasmātpadārthāntarāt prastutatvādvarṇyamāne vastuni sāmānyamupacaryate sādhāraṇo dharmaḥ kaścidvaktumabhipretaḥ samāropyate / kasmin varṇyamāne vastuni---dūrāntare / dūramanalpamantaraṃ vyavadhānaṃ yasya tattathoktaṃ tasmin / nanu ca vyavadhānamamūrtatvādvarṇyamānasya vastuno deśavihitaṃ tāvanna saṃbhavati / kālavihitamapi nāstyeva, tasya kriyāviṣayatvāt / kriyāsvarūpaṃ kārakasvarūpaṃ cetyubhayātmakaṃ yadyapi varṇyamānaṃ vastu, tathāpi deśakālavyavadhānenātra na bhavitavyam / yasmātpadārthānāmanumānavat sāmānyamātrameva śabdairviṣayīkartuṃ pāryate, na viśeṣaḥ / tatkathaṃ dūrāntaratvamupapadyate ? satyametat, kintu "dūrāntara'-śabdo mukhyatayā deśakālaviṣaye viprakarṣe pratyāsattivirahe vartamāno 'pyupacārāt svabhāvaviprakarṣe vartate / so 'yaṃ svabhāvaviprakarṣo viruddhadharmādhyāsalakṣaṇaḥ padārthānām / yathā mūrtimattvamamūrtatvāpekṣayā, dravatvaṃ ca ghanatvāpekṣayā, cetanatvamacetanatvāpekṣayeti / kīdṛk tatsāmānyam---leśenāpi bhavat / manāṅmātreṇāpi sat / kimartham ---kāñcidapūrvāmudriktavṛttitāṃ vaktuṃ sātiśayaparispandatāmabhidhātum / yathā snigdhaśyāmalakāntiliptaviyataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.