Kuntaka: Vakroktijivita 2

वर्णशब्दो ऽत्र व्यञ्जनविन्यसनविच्छित्तिः त्रिधा त्रिभिः प्रकारैरुक्तावर्णिता । के पुनस्ते त्रयः प्रकारा इत्युच्यते---एकः केवल एव, कदाचिद् द्वौ बहवो वा वर्णाः पुनः पुनर्बध्यमाना योज्यमानाः । कीदृशाः---स्वल्पान्तराः । स्वल्पं सुतरामल्पं स्तोकमन्तरं व्यवधानं येषां ते तथोक्ताः । त एव त्रयः प्रकारा इत्युच्यन्ते । अत्र वीप्सया पुनः पुनरित्ययोगव्यवच्छेदपरत्वेन नियमः, नान्ययोगव्यवच्छेदपरत्वेन । तस्मात्पुनः पुनर्बध्यमाना एव, न तु पुनः पुनरेव बध्यमाना इति । तत्रैकव्यञ्जननिबन्धोदाहरणं यथा धम्मिल्लो विनिवेशिताल्पकुसुमः सौन्दर्यधुर्यं स्मितं विन्यासो वचसां विदग्धमधुरः कण्ठे कलः पञ्चमः । लीलामन्थरतारके च नयने यातं विलासालसं को ऽप्येवं हरिणीदृशः स्मरशरापातावदातः क्रमः

varṇaśabdo 'tra vyañjanavinyasanavicchittiḥ tridhā tribhiḥ prakārairuktāvarṇitā / ke punaste trayaḥ prakārā ityucyate---ekaḥ kevala eva, kadācid dvau bahavo vā varṇāḥ punaḥ punarbadhyamānā yojyamānāḥ / kīdṛśāḥ---svalpāntarāḥ / svalpaṃ sutarāmalpaṃ stokamantaraṃ vyavadhānaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ / ta eva trayaḥ prakārā ityucyante / atra vīpsayā punaḥ punarityayogavyavacchedaparatvena niyamaḥ, nānyayogavyavacchedaparatvena / tasmātpunaḥ punarbadhyamānā eva, na tu punaḥ punareva badhyamānā iti / tatraikavyañjananibandhodāharaṇaṃ yathā dhammillo viniveśitālpakusumaḥ saundaryadhuryaṃ smitaṃ vinyāso vacasāṃ vidagdhamadhuraḥ kaṇṭhe kalaḥ pañcamaḥ / līlāmantharatārake ca nayane yātaṃ vilāsālasaṃ ko 'pyevaṃ hariṇīdṛśaḥ smaraśarāpātāvadātaḥ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य द्वयोर्बहूनां चोदाहरणं यथा भग्नैलावल्लरीकास्तरलितकदलीस्तम्बताम्बूलजम्बूजम्बीरास्तालतालीसरलतरलतालासिका यस्य जह्रुः । वेल्लत्कल्लोलहेला विशकल नजडाः कूलकच्छेषु सिन्धोः सेनासीमन्तिनीनामनवरतरताभ्यासतान्तिं समीराः

ekasya dvayorbahūnāṃ codāharaṇaṃ yathā bhagnailāvallarīkāstaralitakadalīstambatāmbūlajambūjambīrāstālatālīsaralataralatālāsikā yasya jahruḥ / vellatkallolahelā viśakala najaḍāḥ kūlakaccheṣu sindhoḥ senāsīmantinīnāmanavarataratābhyāsatāntiṃ samīrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयमपरा वर्णविन्यासवक्रता त्रिधा त्रिभिः प्रकारैरुक्तेति "चऽ-शब्देनाभिसम्बन्धः । के पुनरस्यास्त्रयः प्रकारा इत्याह---वर्गान्तयोगिनः स्पर्शाः । स्पर्शाः कादयो मकारपर्यन्ता वर्गास्तदन्तैः ङकारादिभिर्योगः संयोगो येषां ते तथोक्ताः, पुनः पुनर्बध्यमानाः---प्रथमः प्रकारः । त-ल-नादयः तकार-लकार-नकार-प्रभृतयो द्विरुक्ता द्विरुच्चारिता द्विगुणाः सन्तः, पुनः पुनर्बध्यमानाः---द्वितीयः । तद्व्यतिरिक्ताः शिष्टाश्च व्यञ्जनसंज्ञा ये वर्णास्ते रेफप्रभृतिभिः संयुक्ताः पुनः पुनर्बध्यमानाः---तृतीयः । स्वल्पान्तराः परिमितव्यवहिता इति सर्वेषामभिसबन्धः । ते च कीदृशाः---प्रस्तुतौचित्यशोभिनः । प्रस्तुतं वर्ण्यमानं वस्तु तस्य यदौचित्यमुचितभावस्तेन शोभन्ते ये ते यथोक्ताः । न पुनर्वर्णसावर्ण्यव्यसनितामात्रेणोपनिबद्धाः प्रस्तुतौचित्यम्लानत्वकारिणः । प्रस्तुतौचित्यशोभित्वात् कुत्रचित्परुषरसप्रस्तावे तादृशानेवाभ्यनुजानाति । अथ प्रथमप्राकारोदाहरणं यथा उन्निद्रकोकनदरेणुपिशङ्गिताङ्गा गुञ्जन्ति मञ्जु मधुपाः कमलाकरेषु । एतच्चकास्ति च रवेर्नवबन्धुजीव- पुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बिबिम्बम्

iyamaparā varṇavinyāsavakratā tridhā tribhiḥ prakārairukteti "ca'-śabdenābhisambandhaḥ / ke punarasyāstrayaḥ prakārā ityāha---vargāntayoginaḥ sparśāḥ / sparśāḥ kādayo makāraparyantā vargāstadantaiḥ ṅakārādibhiryogaḥ saṃyogo yeṣāṃ te tathoktāḥ, punaḥ punarbadhyamānāḥ---prathamaḥ prakāraḥ / ta-la-nādayaḥ takāra-lakāra-nakāra-prabhṛtayo dviruktā dviruccāritā dviguṇāḥ santaḥ, punaḥ punarbadhyamānāḥ---dvitīyaḥ / tadvyatiriktāḥ śiṣṭāśca vyañjanasaṃjñā ye varṇāste rephaprabhṛtibhiḥ saṃyuktāḥ punaḥ punarbadhyamānāḥ---tṛtīyaḥ / svalpāntarāḥ parimitavyavahitā iti sarveṣāmabhisabandhaḥ / te ca kīdṛśāḥ---prastutaucityaśobhinaḥ / prastutaṃ varṇyamānaṃ vastu tasya yadaucityamucitabhāvastena śobhante ye te yathoktāḥ / na punarvarṇasāvarṇyavyasanitāmātreṇopanibaddhāḥ prastutaucityamlānatvakāriṇaḥ / prastutaucityaśobhitvāt kutracitparuṣarasaprastāve tādṛśānevābhyanujānāti / atha prathamaprākārodāharaṇaṃ yathā unnidrakokanadareṇupiśaṅgitāṅgā guñjanti mañju madhupāḥ kamalākareṣu / etaccakāsti ca ravernavabandhujīva- puṣpacchadābhamudayācalacumbibimbam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च कदलीस्तम्बताम्बूलजम्बूजम्बीराः इति

yathā ca kadalīstambatāmbūlajambūjambīrāḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा सरस्वतीहृदयारविन्दमकरन्दबिन्दुसन्दोहसुन्दराणाम्

yathā vā sarasvatīhṛdayāravindamakarandabindusandohasundarāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति द्वितीयप्रकारोदाहरणं प्रथममरुणच्छायः

iti dvitīyaprakārodāharaṇaṃ prathamamaruṇacchāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यस्य द्वितीयचतुर्थो पादौ । तृतीयप्रकारोदाहरणमस्यैव तृतीयः पादः । यथा वा सौन्दर्यधुर्यं स्मितम्

ityasya dvitīyacaturtho pādau / tṛtīyaprakārodāharaṇamasyaiva tṛtīyaḥ pādaḥ / yathā vā saundaryadhuryaṃ smitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च "कह्लारऽ-शब्दसाहचर्येन "ह्लादऽ-शब्दाप्रयोगः । परुषरसप्रस्तावे तथाविधसंयोगोदाहरणं यथा उत्ताम्यत्तालवश्च प्रतपति तरणावांशवी तापतन्द्रीमद्रिद्रोणीकुटीरे कुहरिणि हरिणारातयो यापयन्ति

yathā ca "kahlāra'-śabdasāhacaryena "hlāda'-śabdāprayogaḥ / paruṣarasaprastāve tathāvidhasaṃyogodāharaṇaṃ yathā uttāmyattālavaśca pratapati taraṇāvāṃśavī tāpatandrīmadridroṇīkuṭīre kuhariṇi hariṇārātayo yāpayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिदनियतप्रायवाक्यैकदेशे कस्मिंश्चिदव्यवधाने ऽपि व्यवधानाभावे ऽप्येकस्य द्वयोः समुदितयोश्च बहूनां वा पुनः पुनर्बध्यमानानामेषां मनोहरिनिबन्धना हृदयावर्जकविन्यासा भवति । काचिदेवं संपद्यत इत्यर्थः । यमकव्यवहारो ऽत्र न प्रवर्तते, तस्य नियतस्थानतया व्यवस्थानात् । स्वरैरव्यवधानमत्र न विवक्षितम्, तस्यानुपपत्तेः । तत्रैकस्याव्यवधानोदाहरणं यथा वामं कज्जलवद्विलोचनमुरो रोहद्विसारिस्तनम्

kvacidaniyataprāyavākyaikadeśe kasmiṃścidavyavadhāne 'pi vyavadhānābhāve 'pyekasya dvayoḥ samuditayośca bahūnāṃ vā punaḥ punarbadhyamānānāmeṣāṃ manoharinibandhanā hṛdayāvarjakavinyāsā bhavati / kācidevaṃ saṃpadyata ityarthaḥ / yamakavyavahāro 'tra na pravartate, tasya niyatasthānatayā vyavasthānāt / svarairavyavadhānamatra na vivakṣitam, tasyānupapatteḥ / tatraikasyāvyavadhānodāharaṇaṃ yathā vāmaṃ kajjalavadvilocanamuro rohadvisāristanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोर्यथा । ताम्बूलीनद्धमुग्धक्रमुकतरुलताप्रस्तरे सानुगाभिः पायं पायं कलाचीकृतकदलदलं नारिकेलीफलाम्भः । सेव्यन्तां व्योमयात्राश्रमजलजयिनः सैन्यसीमन्तिनीभि- र्दात्युबव्यूहकेलीकलितकुहकुहारावकान्ता वनान्ताः

dvayoryathā / tāmbūlīnaddhamugdhakramukatarulatāprastare sānugābhiḥ pāyaṃ pāyaṃ kalācīkṛtakadaladalaṃ nārikelīphalāmbhaḥ / sevyantāṃ vyomayātrāśramajalajayinaḥ sainyasīmantinībhi- rdātyubavyūhakelīkalitakuhakuhārāvakāntā vanāntāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा अयि पिबत चकोराः कृत्सनमुन्नम्य कण्ठान् क्रमुकवलनचञ्चच्चञ्चवश्चन्द्रिकाम्भः । विरहविधुरितानां जीवितत्राणहेतोर्- भवति हरिणलक्ष्मा येन तेजोदरिद्रः

yathā vā ayi pibata cakorāḥ kṛtsanamunnamya kaṇṭhān kramukavalanacañcaccañcavaścandrikāmbhaḥ / virahavidhuritānāṃ jīvitatrāṇahetor- bhavati hariṇalakṣmā yena tejodaridraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनां यथा सरलतरलतालासिका इति

bahūnāṃ yathā saralataralatālāsikā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"अपिऽ-शब्दात् क्वचिद् व्यवधाने ऽपि । द्वयोर्यथा स्वस्थाः सन्तु वसन्त ते रतिपतेरग्रेसरा वासराः

"api'-śabdāt kvacid vyavadhāne 'pi / dvayoryathā svasthāḥ santu vasanta te ratipateragresarā vāsarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनां व्यवधाने ऽपि यथा चकितचातकमेचकितवियति वर्षात्यये

bahūnāṃ vyavadhāne 'pi yathā cakitacātakamecakitaviyati varṣātyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा स्वराणामसारूप्यात् सेयमनन्तरोक्ता स्वरानामकारादीनामसारूप्यादसादृश्यात् क्वचित्कस्मिंश्चिदावर्तमानसमुदायैकदेशे परामन्यां वक्रतां कामपि पुष्णाति पुष्यतीत्यर्थः । यथा राजीवजीवितश्वरे

sā svarāṇāmasārūpyāt seyamanantaroktā svarānāmakārādīnāmasārūpyādasādṛśyāt kvacitkasmiṃścidāvartamānasamudāyaikadeśe parāmanyāṃ vakratāṃ kāmapi puṣṇāti puṣyatītyarthaḥ / yathā rājīvajīvitaśvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा धूसरसरिति इति

yathā vā dhūsarasariti iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा स्वस्थाः सन्तु वसन्त इति

yathā vā svasthāḥ santu vasanta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा तालताली इति

yathā vā tālatālī iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयमुभयप्रकारो ऽपि वर्णविन्यासवक्रताविशिष्टावयवविन्यासो यमकाभासः संनिवेशविशेषो मुक्ताकलापमध्यप्रोतमणियमयपदकबन्धबन्धुरः सुतरां सहृदयहृदयहारितां प्रतिपद्यते । तदिदमुक्तम् अलङ्कारस्य कवयो यत्रालङ्कारणान्तरम् । असन्तुष्टा निबध्नन्ति हारादेर्मणिबन्धवत्

so 'yamubhayaprakāro 'pi varṇavinyāsavakratāviśiṣṭāvayavavinyāso yamakābhāsaḥ saṃniveśaviśeṣo muktākalāpamadhyaprotamaṇiyamayapadakabandhabandhuraḥ sutarāṃ sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate / tadidamuktam alaṅkārasya kavayo yatrālaṅkāraṇāntaram / asantuṣṭā nibadhnanti hārādermaṇibandhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिनिर्बन्धविहिता---"निर्बन्धऽ-शब्दो ऽत्र व्यसनितायां वर्तते । तेनातिनिर्बन्धेन पुनः पुनरावर्तनव्यसनितया न विहिता, अप्रयत्नविरचितेत्यर्थः । व्यसनितया प्रयत्नविरचने हि प्रस्तुतौचित्यपरिहाणेर्वाच्यवाचकयोः परस्परस्पर्धित्वलक्षणसाहित्यविरहः पर्यवस्यति । यथा भण तरुणि इति

nātinirbandhavihitā---"nirbandha'-śabdo 'tra vyasanitāyāṃ vartate / tenātinirbandhena punaḥ punarāvartanavyasanitayā na vihitā, aprayatnaviracitetyarthaḥ / vyasanitayā prayatnaviracane hi prastutaucityaparihāṇervācyavācakayoḥ parasparaspardhitvalakṣaṇasāhityavirahaḥ paryavasyati / yathā bhaṇa taruṇi iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाप्यपेशलभूषिता न चापेशलैरसुकुमारैरक्षरैरलङ्कृता । यथा शीर्णघ्राणाङ्घ्रि इति

nāpyapeśalabhūṣitā na cāpeśalairasukumārairakṣarairalaṅkṛtā / yathā śīrṇaghrāṇāṅghri iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवं कीदृशी तर्हि कर्तव्येत्याह---पूर्वावृत्तपरित्यागनूतनावर्तनोज्ज्वला पूर्वमावृत्तानां पुनः पुनर्विरचितानां परित्यागेन प्रहाणेन नूतनानामभिनवानां वर्णानामावर्तनेन पुनः पुनः परिग्रहेण च तदेवमुभाभ्यां प्रकाराभ्यामुज्ज्वला भ्राजिष्णुः । यथा एतां पश्य पुरस्तटीमहि किल क्रीडाकिरातो हरः कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः । इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनीधावद्रौ सुभद्रापतेर् मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्देर्दण्डयोर्मण्डनम्

tadevaṃ kīdṛśī tarhi kartavyetyāha---pūrvāvṛttaparityāganūtanāvartanojjvalā pūrvamāvṛttānāṃ punaḥ punarviracitānāṃ parityāgena prahāṇena nūtanānāmabhinavānāṃ varṇānāmāvartanena punaḥ punaḥ parigraheṇa ca tadevamubhābhyāṃ prakārābhyāmujjvalā bhrājiṣṇuḥ / yathā etāṃ paśya purastaṭīmahi kila krīḍākirāto haraḥ kodaṇḍena kirīṭinā sarabhasaṃ cūḍāntare tāḍitaḥ / ityākarṇya kathādbhutaṃ himanīdhāvadrau subhadrāpater mandaṃ mandamakāri yena nijayorderdaṇḍayormaṇḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा हंसानां निनदेषु इति

yathā vā haṃsānāṃ ninadeṣu iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च एतन्मन्दविपक्त इत्यादौ

yathā ca etanmandavipakta ityādau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा णमह दसाणणसरहसकरतुलिअवलन्तसेलभअविहलं । वेवतथोरथणहरहरकअकण्ठग्गहं गोरिं

yathā vā ṇamaha dasāṇaṇasarahasakaratuliavalantaselabhaavihalaṃ / vevatathorathaṇaharaharakaakaṇṭhaggahaṃ goriṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र रूढेरसंभाव्यधर्माध्यारोपगर्भता प्रतीयते । शब्दस्य नियतवृत्तिता नाम धर्मो रूढिरुच्यते, रोहणं रूढिरिति कृत्वा । सा च द्विप्रकारा संभवति--नियतसामान्यवृत्तिता नियतविशेषवृत्तिता च । तेन रूढिशब्देनात्र रूढिप्रधानः शब्दो ऽभिधीयते, धर्मधर्मिणोरभेदोपचारदर्शनात् । यत्र यस्मिन् विषये रूढिशब्दस्य असंभाव्यः संभावयितुमशक्यो यो धर्मः कश्चित्परिस्पन्दस्तस्याध्यारोपः समर्पणं गर्भो ऽभिप्रायो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता सा प्रतीयते प्रतिपाद्यते । यत्रेति संबन्धः । सद्धर्मातिशयारोपगर्भत्वं वा । संश्चासौ धर्मश्च सद्धर्मः विद्यमानः पदार्थस्य परिस्पन्दस्तस्मिन् यस्य कस्यचिदपूर्वस्यातिशयस्याद्भुतरूपस्य महिम्न आरोपः समर्पणं गर्भो ऽप्रायो यस्य स तथोक्तस्य भावस्तत्त्वम् । तच्च वा यस्मिन् प्रतीयते । केन हेतुना---लोकोक्तरतिरस्कारश्लाध्योत्कर्षाभिधित्सया । लोकोत्तरः सर्वातिशायी यस्तिरस्कारः खलीकरणं श्लाध्यश्च स्पृहणीयो य उत्कर्षः सातिशयत्वं तयोरभिधित्सा अभिधातुमिच्छा वक्तुकामता तया । कस्य वाच्यस्य । रूढिशब्दस्य वाच्यो यो ऽभिधेयोर्ऽथस्तस्य । सोच्यते कथ्यते काप्यलौकिकी रूढिवैचित्र्यवक्रता । रूढिशब्दस्यैवंविधेन वैचित्र्येणविचित्रभावेन वक्रता वक्रभावः । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यत्सामान्यविचित्रसंस्पर्शिनां शब्दानामनुमानवन्नियतविशेषालिङ्गनं यद्यपि स्वभावादेव न किञ्चिदपि संभवति, तथाप्यनया युक्त्या कविविवक्षितनियतविशेषनिष्ठतां नीयमानाः कामपि चमत्कारकारितां प्रतिपद्यन्ते । यथा ताला जाअन्ति गुणा जालाते सहिअएहि घेप्पन्ति । रैकिरणाणुग्गहिआइं हाएन्ति कमलाइं कमलाइं

yatra rūḍherasaṃbhāvyadharmādhyāropagarbhatā pratīyate / śabdasya niyatavṛttitā nāma dharmo rūḍhirucyate, rohaṇaṃ rūḍhiriti kṛtvā / sā ca dviprakārā saṃbhavati--niyatasāmānyavṛttitā niyataviśeṣavṛttitā ca / tena rūḍhiśabdenātra rūḍhipradhānaḥ śabdo 'bhidhīyate, dharmadharmiṇorabhedopacāradarśanāt / yatra yasmin viṣaye rūḍhiśabdasya asaṃbhāvyaḥ saṃbhāvayitumaśakyo yo dharmaḥ kaścitparispandastasyādhyāropaḥ samarpaṇaṃ garbho 'bhiprāyo yasya sa tathoktastasya bhāvastattā sā pratīyate pratipādyate / yatreti saṃbandhaḥ / saddharmātiśayāropagarbhatvaṃ vā / saṃścāsau dharmaśca saddharmaḥ vidyamānaḥ padārthasya parispandastasmin yasya kasyacidapūrvasyātiśayasyādbhutarūpasya mahimna āropaḥ samarpaṇaṃ garbho 'prāyo yasya sa tathoktasya bhāvastattvam / tacca vā yasmin pratīyate / kena hetunā---lokoktaratiraskāraślādhyotkarṣābhidhitsayā / lokottaraḥ sarvātiśāyī yastiraskāraḥ khalīkaraṇaṃ ślādhyaśca spṛhaṇīyo ya utkarṣaḥ sātiśayatvaṃ tayorabhidhitsā abhidhātumicchā vaktukāmatā tayā / kasya vācyasya / rūḍhiśabdasya vācyo yo 'bhidheyor'thastasya / socyate kathyate kāpyalaukikī rūḍhivaicitryavakratā / rūḍhiśabdasyaivaṃvidhena vaicitryeṇavicitrabhāvena vakratā vakrabhāvaḥ / tadidamatra tātparyam---yatsāmānyavicitrasaṃsparśināṃ śabdānāmanumānavanniyataviśeṣāliṅganaṃ yadyapi svabhāvādeva na kiñcidapi saṃbhavati, tathāpyanayā yuktyā kavivivakṣitaniyataviśeṣaniṣṭhatāṃ nīyamānāḥ kāmapi camatkārakāritāṃ pratipadyante / yathā tālā jāanti guṇā jālāte sahiaehi gheppanti / raikiraṇāṇuggahiāiṃ hāenti kamalāiṃ kamalāiṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्गृह्यन्ते । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥ इति छाया । प्रतीयते इति क्रियापदवैचित्र्यस्यायमभिप्रायो यदेवंविधे विषये शब्दानां वाचकत्वेन न व्यापारः, अपि तु वस्त्वन्तरवत्प्रतीतिकारित्वमात्रेणेति युक्तियुक्तमप्येतदिह नातिप्रतन्यते । यस्याद् ध्वनिकारेण व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावो ऽत्र सुतरां समर्थितस्तत् किं पौनरुक्त्येन । सा च रूढिवैचित्र्यवक्रता मुक्यतया द्विप्रकारा संभवति---यत्र रूढिवाच्योर्ऽथः स्वयमेव आत्मन्युत्कर्षं निकर्षं वा समारोपयितुकामः कविनोपनिबध्यते, तस्यान्यो वा कश्चिद्वक्तेति । यथा स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामो ऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव

tadā jāyante guṇā yadā te sahṛdayairgṛhyante / ravikiraṇānugṛhītāni bhavanti kamalāni kamalāni // iti chāyā / pratīyate iti kriyāpadavaicitryasyāyamabhiprāyo yadevaṃvidhe viṣaye śabdānāṃ vācakatvena na vyāpāraḥ, api tu vastvantaravatpratītikāritvamātreṇeti yuktiyuktamapyetadiha nātipratanyate / yasyād dhvanikāreṇa vyaṅgyavyañjakabhāvo 'tra sutarāṃ samarthitastat kiṃ paunaruktyena / sā ca rūḍhivaicitryavakratā mukyatayā dviprakārā saṃbhavati---yatra rūḍhivācyor'thaḥ svayameva ātmanyutkarṣaṃ nikarṣaṃ vā samāropayitukāmaḥ kavinopanibadhyate, tasyānyo vā kaścidvakteti / yathā snigdhaśyāmalakāntiliptaviyato velladvalākā ghanā vātāḥ śīkariṇaḥ payodasuhṛdāmānandakekāḥ kalāḥ / kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayo rāmo 'smi sarvaṃ sahe vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati hahā hā devi dhīrā bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "रामऽ-शब्देन "दृढं कठोरहृदयःऽ "सर्वं सहेऽ इति यदुभाभ्यां प्रतिपादयितुं न पार्यते, तदेवंविधविविधोद्दीपनविभावविभवसहनसामर्थ्यकारणं दुःसहजनकराजपुत्रीविरह व्यथाविसंष्ठुले ऽपि समये निरपत्रपप्राणपरिरक्षावैचक्षण्यलक्षणं संज्ञापदनिबन्धनं किमप्यसंभाव्यमसाधारणं क्रौर्यं प्रतीयते । वैदेहीत्यनेन जलधरसमयसुन्दरपदार्थसंदर्शनासहत्वसमर्पकं सहजसौकुमार्यसुलभं किमपि कातरत्वं तस्याः समर्थ्यते । एतदेव । च पूर्वस्माद्विशेषाभिधायिनः "तुऽ-शब्दस्य जीवितम् । विद्यमानधर्मातिशयाध्यारोपगर्भत्वं यथा ततः प्रहस्याह पुनः पुरन्दरं व्यपेतभीर्भूमिपुरन्दरात्मजः । गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते न खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान्

atra "rāma'-śabdena "dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayaḥ' "sarvaṃ sahe' iti yadubhābhyāṃ pratipādayituṃ na pāryate, tadevaṃvidhavividhoddīpanavibhāvavibhavasahanasāmarthyakāraṇaṃ duḥsahajanakarājaputrīviraha vyathāvisaṃṣṭhule 'pi samaye nirapatrapaprāṇaparirakṣāvaicakṣaṇyalakṣaṇaṃ saṃjñāpadanibandhanaṃ kimapyasaṃbhāvyamasādhāraṇaṃ krauryaṃ pratīyate / vaidehītyanena jaladharasamayasundarapadārthasaṃdarśanāsahatvasamarpakaṃ sahajasaukumāryasulabhaṃ kimapi kātaratvaṃ tasyāḥ samarthyate / etadeva / ca pūrvasmādviśeṣābhidhāyinaḥ "tu'-śabdasya jīvitam / vidyamānadharmātiśayādhyāropagarbhatvaṃ yathā tataḥ prahasyāha punaḥ purandaraṃ vyapetabhīrbhūmipurandarātmajaḥ / gṛhāṇa śastraṃ yadi sarga eṣa te na khalvanirjitya raghuṃ kṛtī bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"रघुऽ-शब्देनात्र सर्वत्राप्रतिहतप्रभावस्यापि सुरपतेस्तथाविधाध्यवसायव्यघातसामर्थ्यनिबन्धनः को ऽपि स्वपौरुषातिशयः प्रतीयते । प्रहस्येत्यनेनैतदेवोपबृंहितम् । अन्यो वक्ता यत्र तत्रोदाहरणं यथा आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी । संभूतिर्द्रुहिणान्वये च तदहो नेदृग्वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावणः क्व नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः

"raghu'-śabdenātra sarvatrāpratihataprabhāvasyāpi surapatestathāvidhādhyavasāyavyaghātasāmarthyanibandhanaḥ ko 'pi svapauruṣātiśayaḥ pratīyate / prahasyetyanenaitadevopabṛṃhitam / anyo vaktā yatra tatrodāharaṇaṃ yathā ājñā śakraśikhāmaṇipraṇayinī śāstrāṇi cakṣurnavaṃ bhaktirbhūtapatau pinākini padaṃ laṅketi divyā purī / saṃbhūtirdruhiṇānvaye ca tadaho nedṛgvaro labhyate syāccedeṣa na rāvaṇaḥ kva nu punaḥ sarvatra sarve guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"रावणऽ-शब्देनात्र सकललोकप्रसिद्धदशाननदुर्विलासव्यतिरिक्तमभिजनविवेकसदाचारप्रभावसंभोगसुखसमृद्धिलक्षणायाः समस्तवरगुणसामग्रीसंपदस्तिरस्कारकारणं किमप्यनुपादेयतानिमित्तभूतमौपहत्यं प्रतीयते । अत्रैव विध्यमानगुणातिशयाव्यारोपगर्भत्वं यथा--- रामो ऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं पराम्

"rāvaṇa'-śabdenātra sakalalokaprasiddhadaśānanadurvilāsavyatiriktamabhijanavivekasadācāraprabhāvasaṃbhogasukhasamṛddhilakṣaṇāyāḥ samastavaraguṇasāmagrīsaṃpadastiraskārakāraṇaṃ kimapyanupādeyatānimittabhūtamaupahatyaṃ pratīyate / atraiva vidhyamānaguṇātiśayāvyāropagarbhatvaṃ yathā--- rāmo 'sau bhuvaneṣu vikramaguṇaiḥ prāptaḥ prasiddhiṃ parām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "रामऽ-शब्देन सकलत्रिभुवनातिशायी रावणानुचरविस्मयास्पदं शौर्यातिशयः प्रतीयते । एषा च रूढिवैचित्र्यवक्रता प्रतीयमानधर्मबाहुल्याद् बहुप्रकारा भिद्यते । तच्च स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम् । यथा गुर्वर्थमर्थो श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्तकामः । गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः

atra "rāma'-śabdena sakalatribhuvanātiśāyī rāvaṇānucaravismayāspadaṃ śauryātiśayaḥ pratīyate / eṣā ca rūḍhivaicitryavakratā pratīyamānadharmabāhulyād bahuprakārā bhidyate / tacca svayamevotprekṣaṇīyam / yathā gurvarthamartho śrutapāradṛśvā raghoḥ sakāśādanavāptakāmaḥ / gato vadānyāntaramityayaṃ me mā bhūtparīvādanavāvatāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टः काव्यविषये पर्यायस्तेन हेतुना यद्वैचित्र्यं यो विचित्रभावो विच्छित्तिविशेषः सा परा प्रकृष्टा काचिदेव पर्यायवक्रतेत्युच्यते । पर्यायप्रधानः शब्दः पर्यायो ऽभिधीयते । तस्य चैतदेव पर्यायप्राधान्यं यत् स कदाचिद्विवक्षिते वस्तुनि वाचकतया प्रवर्तते, कदाचिद्वाचकान्तरमिति । तेन पूर्वोक्तया नीत्या बहुप्रकारः पर्यायो ऽभिहितः, तत् कियन्तस्तस्य प्रकाराः सन्तीत्याह---अबिधेयान्तरतमः । अबिधेयं वाच्यं वस्तु तस्यान्तरतमः प्रत्यासन्नतमः । यस्मात् पर्यायशब्दत्वे सत्यप्यन्तरङ्गत्वात् स यथा विवक्षितं वस्तु व्यनक्ति तथा नान्यः कश्चिदिति । यथा नाभियोक्तुम् अनृतं त्वमिष्यसे कस्तपस्विविशिखेषु चादरः । सन्ति भूभृति हि नः शराः परे ये पाक्रमवसूनि वज्रिणः

pūrvoktaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ kāvyaviṣaye paryāyastena hetunā yadvaicitryaṃ yo vicitrabhāvo vicchittiviśeṣaḥ sā parā prakṛṣṭā kācideva paryāyavakratetyucyate / paryāyapradhānaḥ śabdaḥ paryāyo 'bhidhīyate / tasya caitadeva paryāyaprādhānyaṃ yat sa kadācidvivakṣite vastuni vācakatayā pravartate, kadācidvācakāntaramiti / tena pūrvoktayā nītyā bahuprakāraḥ paryāyo 'bhihitaḥ, tat kiyantastasya prakārāḥ santītyāha---abidheyāntaratamaḥ / abidheyaṃ vācyaṃ vastu tasyāntaratamaḥ pratyāsannatamaḥ / yasmāt paryāyaśabdatve satyapyantaraṅgatvāt sa yathā vivakṣitaṃ vastu vyanakti tathā nānyaḥ kaściditi / yathā nābhiyoktum anṛtaṃ tvamiṣyase kastapasviviśikheṣu cādaraḥ / santi bhūbhṛti hi naḥ śarāḥ pare ye pākramavasūni vajriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र महेन्द्रवाचकेष्वसंख्येषु संभवत्सु पर्यायशब्देषु "वज्रिणःऽ इति प्रयुक्तः पर्यायवक्रतां पुष्णाति । यस्मात् सतसंनिहितवज्रस्यापि सुरपतेर्ये पराक्रमवसूनि विक्रमधनानीति सायकानां लोकोत्तरत्वप्रतीतिः । "तपस्विऽ-शब्दो ऽप्यतितरां रमणीयः । यस्मात् सुभटसायकानामादरो बहुमानः कदाचिदुपपद्यते, तापसमार्गणेषु पुनरकिञ्चित्करेषु कः संरम्भ इति । यथा वा कस्तवं ज्ञास्यसि मां स्मर स्मरसि मां दिष्ट्या किमभ्यागतस्त्वामुन्मादयितुं कथं ननु बलात् किं ते बलं पश्य तत् । पस्यामीत्यभिधाय पावकमुचा ये लोचनेनैव तं कान्ताकण्ठनिषक्तबाहुमदहत्तस्मै नमः शूलिने

atra mahendravācakeṣvasaṃkhyeṣu saṃbhavatsu paryāyaśabdeṣu "vajriṇaḥ' iti prayuktaḥ paryāyavakratāṃ puṣṇāti / yasmāt satasaṃnihitavajrasyāpi surapaterye parākramavasūni vikramadhanānīti sāyakānāṃ lokottaratvapratītiḥ / "tapasvi'-śabdo 'pyatitarāṃ ramaṇīyaḥ / yasmāt subhaṭasāyakānāmādaro bahumānaḥ kadācidupapadyate, tāpasamārgaṇeṣu punarakiñcitkareṣu kaḥ saṃrambha iti / yathā vā kastavaṃ jñāsyasi māṃ smara smarasi māṃ diṣṭyā kimabhyāgatastvāmunmādayituṃ kathaṃ nanu balāt kiṃ te balaṃ paśya tat / pasyāmītyabhidhāya pāvakamucā ye locanenaiva taṃ kāntākaṇṭhaniṣaktabāhumadahattasmai namaḥ śūline

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परमेश्वरे पर्यायसहस्त्रेष्वपि संभवत्सु "शूलिनेऽ इति यत्प्रयुक्तं तत्रायमभिप्रायो यत्तस्मै भगवते नमस्कारव्यतिरेकेण किमन्यदभिधीयते । यत्तथाविधोत्सेकपरित्यक्तविनयवृत्तेः स्मरस्य कुपितेनापि तदभिमतावलोकव्यतिरेकेण तेन सततसंनिहितशूलेनापि कोपसमुचितमायुधग्रहणं नाचरितम् । लोचनपातमात्रेणैव कोपकार्यकरणाद्भगवतः प्रभावातिशयः परिपोषितः । अतएव तस्मै नमो ऽस्त्विति युक्तियुक्ततां प्रतिपद्यते । अयमपरः पदपूर्वार्धवक्रताहेतुः पर्यायः---यस्तस्यातिशयपोषकः । तस्याभिधेयस्यार्थस्यातिशयमुत्कर्ष पुष्णाति यः स तथोक्तः । यस्मात् सहजसौकुमार्यसुभगो ऽपि पदार्थस्तेन परिपोषितातिशयः सुतरां सहृदयहृदयहारितां प्रतिपद्यते । यथा संबन्धी रघुभूभुजां मनसिजव्यापारदीक्षागुरुर् गौराङ्गीवदनोपमापरिचितस्तारावधूवल्लभः । सद्योमार्जितदाक्षिणात्यतरुणीदन्तावदातद्युति- श्चन्द्रः सुन्दरि दृश्यतामयमसौ चण्डी शचूडामणिः

atra parameśvare paryāyasahastreṣvapi saṃbhavatsu "śūline' iti yatprayuktaṃ tatrāyamabhiprāyo yattasmai bhagavate namaskāravyatirekeṇa kimanyadabhidhīyate / yattathāvidhotsekaparityaktavinayavṛtteḥ smarasya kupitenāpi tadabhimatāvalokavyatirekeṇa tena satatasaṃnihitaśūlenāpi kopasamucitamāyudhagrahaṇaṃ nācaritam / locanapātamātreṇaiva kopakāryakaraṇādbhagavataḥ prabhāvātiśayaḥ paripoṣitaḥ / ataeva tasmai namo 'stviti yuktiyuktatāṃ pratipadyate / ayamaparaḥ padapūrvārdhavakratāhetuḥ paryāyaḥ---yastasyātiśayapoṣakaḥ / tasyābhidheyasyārthasyātiśayamutkarṣa puṣṇāti yaḥ sa tathoktaḥ / yasmāt sahajasaukumāryasubhago 'pi padārthastena paripoṣitātiśayaḥ sutarāṃ sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate / yathā saṃbandhī raghubhūbhujāṃ manasijavyāpāradīkṣāgurur gaurāṅgīvadanopamāparicitastārāvadhūvallabhaḥ / sadyomārjitadākṣiṇātyataruṇīdantāvadātadyuti- ścandraḥ sundari dṛśyatāmayamasau caṇḍī śacūḍāmaṇiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पर्यायाः सहजसौन्दर्यसंपदुपेतस्यापि चन्द्रमसः सहृदयहृदयाह्लादकारणं कमप्यतिशयमूल्लासयन्तः पदपूर्वार्धवक्रतां पूष्णन्ति । तथा च रामेण रावणं निहत्य पुष्पकेन गच्छता सीतायाः सविस्त्रम्भं स्वैरकथास्वेतदभिधीयते यच्चन्द्रः सुन्दरि दृश्यतामिति, रामणीयकमनोहारिणि सकललोकलोचनोत्सवश्चन्द्रमा विचार्यतामिति । यस्मात्तथाविधानामेव तादृशः समुचितो विचारगोचरः । संबन्धी रघुभूभुजामित्यनेन चास्माकं नापूर्वो बन्धुरयमित्यवलोकनेन संमान्यतामिति प्रकारान्तरेणापि तद्विषयो बहुमानः प्रतीयते । शिष्टाश्च तदतिशयाधानप्रवणत्वमेवात्मनःप्रथयन्ति । तत एव च प्रस्तुतमर्थं प्रति प्रत्येकं पृथक्त्वेनोत्कर्षप्रकटनात्पर्यायाणां बहूनामप्यपौनरुक्त्यम् । तृतीये पादे विशेषणवक्रता विद्यते, न पर्यायवक्रत्वम् । अयमपरः पर्यायप्रकारः पदपूर्वार्धवक्रतानिबन्धनः---यस्तदलङ्कर्त्तुमीश्वरः । तदभिधेयलक्षणं वस्तु विभूषयितुं यः प्रभवतीत्यर्थः । कस्मात्---रम्यच्छायान्तरस्पर्शात् । रम्यं रमणीयं यच्छायान्तरं विच्छित्त्यन्तरं श्लिष्टत्वादि तस्य स्पर्शात्,शोभान्तरप्रतीतेरित्यर्थः । कथम्---स्वयं विशेषणेनापि । स्वयमात्मनैव, स्वविशेषणभूतेन पदान्तरेण वा । तत्र स्वयं यथा इत्थं जडे जगति को नु बृहत्प्रमाण- कर्णः करी ननु भवेद् ध्वनितस्य पात्रम् । इत्यागतं झटिति यो ऽलिनमुन्ममाथ मातङ्ग एव किमतः परमुच्यते ऽसौ

atra paryāyāḥ sahajasaundaryasaṃpadupetasyāpi candramasaḥ sahṛdayahṛdayāhlādakāraṇaṃ kamapyatiśayamūllāsayantaḥ padapūrvārdhavakratāṃ pūṣṇanti / tathā ca rāmeṇa rāvaṇaṃ nihatya puṣpakena gacchatā sītāyāḥ savistrambhaṃ svairakathāsvetadabhidhīyate yaccandraḥ sundari dṛśyatāmiti, rāmaṇīyakamanohāriṇi sakalalokalocanotsavaścandramā vicāryatāmiti / yasmāttathāvidhānāmeva tādṛśaḥ samucito vicāragocaraḥ / saṃbandhī raghubhūbhujāmityanena cāsmākaṃ nāpūrvo bandhurayamityavalokanena saṃmānyatāmiti prakārāntareṇāpi tadviṣayo bahumānaḥ pratīyate / śiṣṭāśca tadatiśayādhānapravaṇatvamevātmanaḥprathayanti / tata eva ca prastutamarthaṃ prati pratyekaṃ pṛthaktvenotkarṣaprakaṭanātparyāyāṇāṃ bahūnāmapyapaunaruktyam / tṛtīye pāde viśeṣaṇavakratā vidyate, na paryāyavakratvam / ayamaparaḥ paryāyaprakāraḥ padapūrvārdhavakratānibandhanaḥ---yastadalaṅkarttumīśvaraḥ / tadabhidheyalakṣaṇaṃ vastu vibhūṣayituṃ yaḥ prabhavatītyarthaḥ / kasmāt---ramyacchāyāntarasparśāt / ramyaṃ ramaṇīyaṃ yacchāyāntaraṃ vicchittyantaraṃ śliṣṭatvādi tasya sparśāt,śobhāntarapratīterityarthaḥ / katham---svayaṃ viśeṣaṇenāpi / svayamātmanaiva, svaviśeṣaṇabhūtena padāntareṇa vā / tatra svayaṃ yathā itthaṃ jaḍe jagati ko nu bṛhatpramāṇa- karṇaḥ karī nanu bhaved dhvanitasya pātram / ityāgataṃ jhaṭiti yo 'linamunmamātha mātaṅga eva kimataḥ paramucyate 'sau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "मातङ्गऽ-शब्दः प्रस्तुते वारणमात्रे प्रवर्तते । श्लिष्टया वृत्त्या चण्डाललक्षणस्याप्रस्तुतस्य वस्तुनः प्रतीतिमुत्पादयन् रूपकालङ्कारच्छायासंस्पर्शाद् गौर्वाहीक इत्यनेन न्यायेन सादृश्यनिबन्धनस्योपचारस्य संभवात् प्रस्तुतस्य वस्तुनस्तत्त्वमध्यारोपयन् पर्यायवक्रतां पुष्णाति । यस्मादेवंविधे विषये प्रस्तुतस्याप्रस्तुतेन संबन्धोपनिबन्धो रूपकालङ्कारद्वारेण कदाचिदुपमामुखेन वा । यथा स एवायं स इवायमिति वा । एष एव च शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्ग्यस्य पदध्वनेर्विषयः, बहुषु चैवंविधेषु सत्सु वाक्यध्वनेर्वा । यथा कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नुत्फुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो व्यजृम्भत ग्रीष्माभिधानो महाकालः

atra "mātaṅga'-śabdaḥ prastute vāraṇamātre pravartate / śliṣṭayā vṛttyā caṇḍālalakṣaṇasyāprastutasya vastunaḥ pratītimutpādayan rūpakālaṅkāracchāyāsaṃsparśād gaurvāhīka ityanena nyāyena sādṛśyanibandhanasyopacārasya saṃbhavāt prastutasya vastunastattvamadhyāropayan paryāyavakratāṃ puṣṇāti / yasmādevaṃvidhe viṣaye prastutasyāprastutena saṃbandhopanibandho rūpakālaṅkāradvāreṇa kadācidupamāmukhena vā / yathā sa evāyaṃ sa ivāyamiti vā / eṣa eva ca śabdaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyasya padadhvanerviṣayaḥ, bahuṣu caivaṃvidheṣu satsu vākyadhvanervā / yathā kusumasamayayugamupasaṃharannutphullamallikādhavalāṭṭahāso vyajṛmbhata grīṣmābhidhāno mahākālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वृत्ते ऽस्मिन् महाप्रलयेधरणीधारणायाधुनात्वं शेषः

yathā vṛtte 'smin mahāpralayedharaṇīdhāraṇāyādhunātvaṃ śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति अत्र युगादयः शब्दाः प्रस्तुताभिधानपरत्वेन प्रयुज्यमानाः सन्तो ऽप्यप्रस्तुतवस्तुप्रतीतिकारितया कामपि काव्यच्छायां समुन्मीलयन्तः प्रतीयमानालङ्कारव्यपदेशभाजनं भवन्ति ॥ विशेषणेन यथा सुस्निग्धदुग्धधवलोरुदृशं विदग्ध- मालोक्य यन्मधुरमुघ्ध विलासदिग्धम् । भस्मीचकार मदनं ननु काष्ठमेव तन्नुनमीश इति वेत्ति पुरन्ध्रिलोकः

iti atra yugādayaḥ śabdāḥ prastutābhidhānaparatvena prayujyamānāḥ santo 'pyaprastutavastupratītikāritayā kāmapi kāvyacchāyāṃ samunmīlayantaḥ pratīyamānālaṅkāravyapadeśabhājanaṃ bhavanti // viśeṣaṇena yathā susnigdhadugdhadhavalorudṛśaṃ vidagdha- mālokya yanmadhuramughdha vilāsadigdham / bhasmīcakāra madanaṃ nanu kāṣṭhameva tannunamīśa iti vetti purandhrilokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र काष्ठमिति विशेषणपदं वर्ण्यमानपदार्थापेक्षया मन्मथस्य नीरसतां प्रतिपादयद् रम्यच्छायान्तरस्पर्शिश्लेषच्छायामनोज्ञविन्यासमपरमस्मिन् वस्तुन्यप्रस्तुते मदनाभिधानपादपलक्षणे प्रतीतिमुत्पापयद् रूपकालङ्कारच्छायासंस्पर्शात् कामपि पर्यायवक्रतामुन्मीलयति । अयमपरः पर्यायप्रकारः पदपूर्वार्धवक्रतायाः कारणम्---यः स्वच्छायोत्कर्षपेशलः । स्वस्यात्मनश्छाया कान्तिर्या सुकुमारता तदुत्कर्षेण तदतिशयेन यः पेशलो हृदयहारी । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यद्यपि वर्ण्यमानस्य वस्तुनः प्रकारान्तरोल्लासकत्वेन व्यवस्थितिस्तथापि परिस्पन्दसौन्दर्यसंपदेव सहृदयहृदयहारितां प्रतिपद्यते । यथा इत्थमुत्कयति ताण्डवलीला- पण्डिताब्धिलहरीगुरुपादैः । उत्थितं विषमकाण्डकुटुम्ब- स्यांशुभिः स्मरवतीविरहो माम्

atra kāṣṭhamiti viśeṣaṇapadaṃ varṇyamānapadārthāpekṣayā manmathasya nīrasatāṃ pratipādayad ramyacchāyāntarasparśiśleṣacchāyāmanojñavinyāsamaparamasmin vastunyaprastute madanābhidhānapādapalakṣaṇe pratītimutpāpayad rūpakālaṅkāracchāyāsaṃsparśāt kāmapi paryāyavakratāmunmīlayati / ayamaparaḥ paryāyaprakāraḥ padapūrvārdhavakratāyāḥ kāraṇam---yaḥ svacchāyotkarṣapeśalaḥ / svasyātmanaśchāyā kāntiryā sukumāratā tadutkarṣeṇa tadatiśayena yaḥ peśalo hṛdayahārī / tadidamatra tātparyam---yadyapi varṇyamānasya vastunaḥ prakārāntarollāsakatvena vyavasthitistathāpi parispandasaundaryasaṃpadeva sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate / yathā itthamutkayati tāṇḍavalīlā- paṇḍitābdhilaharīgurupādaiḥ / utthitaṃ viṣamakāṇḍakuṭumba- syāṃśubhiḥ smaravatīviraho mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रेन्दुपर्यायो "विषमकाण्डकुटुम्बऽ-शब्दः कविनोपनिबद्धः । यस्मान्मृगाङ्कोदयद्वेषिणा विरहविधुरहृदयेन केनचिदेतदुच्यते । यदयमप्रसिद्धो ऽप्यपरिम्लानसमन्वयतया प्रसिद्धतमतामुपनीतस्तेन प्रथमतरोल्लिखितत्वेन च चेतनचमत्कारकारितामवगाहते । एष च स्वच्छायोत्कर्षपेशलःसहजसौन्दर्यसु भगत्वेन नूतनोल्लेखविलक्षणत्वेन च कविभिः पर्यायान्तरपरिहारपूर्वकमुपवर्ण्यते । यथा कृष्णकुटिलकेशीति वक्तव्ये यमुनाकल्लोलवक्रालकेति । यथा वा "गौराङ्गीवदनोपमापरिचितऽ इत्यत्रवनितादिवाचकसहस्त्रसद्भावे ऽपि गौराङ्गीत्यभिधानमतीवरमणीयम् । अयमपरः पर्यायप्रकारः पदपूर्वार्धवक्रताभिधायी---अलंभाव्यार्थपात्रत्वगर्भं यश्चाबिधीयते । वर्ण्यमानस्य संभाव्यः संभावयितुमशक्यो योर्ऽथः कश्चित्परिस्पन्दस्तत्र पात्रत्वं भाजनत्वं गर्भो ऽभिप्रायो यत्राभिधाने तत्तथाविधं कृत्वा यश्चाभिधीयते भण्यते । यथा अलं महीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा स्यात् । न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य

atrenduparyāyo "viṣamakāṇḍakuṭumba'-śabdaḥ kavinopanibaddhaḥ / yasmānmṛgāṅkodayadveṣiṇā virahavidhurahṛdayena kenacidetaducyate / yadayamaprasiddho 'pyaparimlānasamanvayatayā prasiddhatamatāmupanītastena prathamatarollikhitatvena ca cetanacamatkārakāritāmavagāhate / eṣa ca svacchāyotkarṣapeśalaḥsahajasaundaryasu bhagatvena nūtanollekhavilakṣaṇatvena ca kavibhiḥ paryāyāntaraparihārapūrvakamupavarṇyate / yathā kṛṣṇakuṭilakeśīti vaktavye yamunākallolavakrālaketi / yathā vā "gaurāṅgīvadanopamāparicita' ityatravanitādivācakasahastrasadbhāve 'pi gaurāṅgītyabhidhānamatīvaramaṇīyam / ayamaparaḥ paryāyaprakāraḥ padapūrvārdhavakratābhidhāyī---alaṃbhāvyārthapātratvagarbhaṃ yaścābidhīyate / varṇyamānasya saṃbhāvyaḥ saṃbhāvayitumaśakyo yor'thaḥ kaścitparispandastatra pātratvaṃ bhājanatvaṃ garbho 'bhiprāyo yatrābhidhāne tattathāvidhaṃ kṛtvā yaścābhidhīyate bhaṇyate / yathā alaṃ mahīpāla tava śrameṇa prayuktamapyastramito vṛthā syāt / na pādaponmūlanaśakti raṃhaḥ śiloccaye mūrchati mārutasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र महीपालेति राज्ञः सकलपृथ्वीपरिरक्षणक्षमपौरुषस्यापि तथाविधप्रयत्नपरिपालनीयगुरुगोरूपजीवमात्रपरित्राणासामर्थ्यं स्वप्ने ऽप्यसंभावनीयं यत्तत्पात्रत्वगर्भमामन्त्रणमुपनिबद्धम् । यथा वा भूतानुकम्पा तव चेदियं गौ- रेका भवेत् स्वस्तिमती त्वदन्ते । जीवन् पुनः शस्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि

atra mahīpāleti rājñaḥ sakalapṛthvīparirakṣaṇakṣamapauruṣasyāpi tathāvidhaprayatnaparipālanīyagurugorūpajīvamātraparitrāṇāsāmarthyaṃ svapne 'pyasaṃbhāvanīyaṃ yattatpātratvagarbhamāmantraṇamupanibaddham / yathā vā bhūtānukampā tava cediyaṃ gau- rekā bhavet svastimatī tvadante / jīvan punaḥ śasvadupaplavebhyaḥ prajāḥ prajānātha piteva pāsi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यदि प्राणिकरुणाकारणं निजप्राणपरित्यागमाचरसि तदप्ययुक्तम् । यस्मात्त्वदन्ते स्वस्तिमती भवेदियमेकैव गौरिति त्रितयमप्यनादरास्पदम् । जिवन् पुनः शश्वत्सदैवोपप्लवेभ्यो ऽनर्थेभ्यः प्रजाः सकलभूतधात्रीवलयवर्तिनीः प्रजानाथ पासि रक्षसि । पितेवेत्यनादरातिशयः प्रथते । तदेवं यद्यपि सुस्पष्टसमन्वयो ऽयं वाक्यार्थस्तथापि तात्पर्यान्तरमत्र प्रतीयते । यस्मात् सर्वस्य कस्याचित्प्रजानाथत्वे सति सदैव तत्परिरक्षणस्याकरणमसंभाव्यम् । तत्पात्रत्वगर्भमेव तदभिहितम् । यस्मात् प्रत्यक्षप्राणिमात्रभक्ष्ममाणगुरुहोमधेनुप्राणपरिरक्षणापेक्षानिरपेक्षस्य सतो जीवतस्तवानेन न्यायेन कदाचिदपि प्रिजापरिरक्षणं मनागपि न संभाव्यत इति प्रमाणोपपन्नम् । तदिदमुक्तम् प्रमाणवत्त्वादायातः प्रवाहः केन वार्यते

atra yadi prāṇikaruṇākāraṇaṃ nijaprāṇaparityāgamācarasi tadapyayuktam / yasmāttvadante svastimatī bhavediyamekaiva gauriti tritayamapyanādarāspadam / jivan punaḥ śaśvatsadaivopaplavebhyo 'narthebhyaḥ prajāḥ sakalabhūtadhātrīvalayavartinīḥ prajānātha pāsi rakṣasi / pitevetyanādarātiśayaḥ prathate / tadevaṃ yadyapi suspaṣṭasamanvayo 'yaṃ vākyārthastathāpi tātparyāntaramatra pratīyate / yasmāt sarvasya kasyācitprajānāthatve sati sadaiva tatparirakṣaṇasyākaraṇamasaṃbhāvyam / tatpātratvagarbhameva tadabhihitam / yasmāt pratyakṣaprāṇimātrabhakṣmamāṇaguruhomadhenuprāṇaparirakṣaṇāpekṣānirapekṣasya sato jīvatastavānena nyāyena kadācidapi prijāparirakṣaṇaṃ manāgapi na saṃbhāvyata iti pramāṇopapannam / tadidamuktam pramāṇavattvādāyātaḥ pravāhaḥ kena vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । अत्राभिधानप्रतीतिगोचरीकृतानां पदार्थानां परस्परप्रतियोगित्वमुदाहरणप्रत्युदाहरणन्यायेनानुसंधेयम् । अयमपरः पर्यायप्रकारः पदपूर्वार्धवक्रतां विदधाति---अलङ्कारोपसंस्कारमनोहारिनिबन्धनः । अत्र "अलङ्कारोपसंस्कारऽ शब्दे तृतीयासमासः षष्ठीसमासश्च करणीयः । तेनार्थद्वयमभिहितं भवति । अलङ्कारेण रूपकादिनोपसंस्कारः शोभान्तराधानं यत्तेन मनोहारि हृदयरञ्जकं निबन्धनमुपनिबन्धो यस्य स तथोक्तः । अलङ्कारस्योत्प्रेक्षादेरुपसंस्कारः शोभान्तराधानं चेति विगृह्य । तत्र तृतीयासमासपक्षोदाहरणं यथा यो लीलातालवृन्तो रहसि निरुपधिर्यश्च किलीप्रदीपः कोपक्रीडासु यो ऽस्त्रं दशनकृतरुजो यो ऽधरस्यैकसेकः । आकल्पे दर्पण यः श्रमशयनविधो यश्च गण्डोपधानं देव्याः स व्यापदं वो हरतु हरजटाकन्दलीपुष्पमिन्दुः

iti / atrābhidhānapratītigocarīkṛtānāṃ padārthānāṃ parasparapratiyogitvamudāharaṇapratyudāharaṇanyāyenānusaṃdheyam / ayamaparaḥ paryāyaprakāraḥ padapūrvārdhavakratāṃ vidadhāti---alaṅkāropasaṃskāramanohārinibandhanaḥ / atra "alaṅkāropasaṃskāra' śabde tṛtīyāsamāsaḥ ṣaṣṭhīsamāsaśca karaṇīyaḥ / tenārthadvayamabhihitaṃ bhavati / alaṅkāreṇa rūpakādinopasaṃskāraḥ śobhāntarādhānaṃ yattena manohāri hṛdayarañjakaṃ nibandhanamupanibandho yasya sa tathoktaḥ / alaṅkārasyotprekṣāderupasaṃskāraḥ śobhāntarādhānaṃ ceti vigṛhya / tatra tṛtīyāsamāsapakṣodāharaṇaṃ yathā yo līlātālavṛnto rahasi nirupadhiryaśca kilīpradīpaḥ kopakrīḍāsu yo 'straṃ daśanakṛtarujo yo 'dharasyaikasekaḥ / ākalpe darpaṇa yaḥ śramaśayanavidho yaśca gaṇḍopadhānaṃ devyāḥ sa vyāpadaṃ vo haratu harajaṭākandalīpuṣpaminduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र तालवृन्तादिकार्यसामान्यादभेदोपचारनिबन्धनो रूपकालङ्कारविन्यासः सर्वेषामेव पर्यायाणां शोभातिशयकारित्वेनोपनिबद्धः । षष्ठीसमासपक्षोदाहरणं यथा देवि त्वन्मुखपङ्कजेन शशिनः शोभातिरस्कारिणा । पश्याब्जानि विनिर्जितानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम्

atra tālavṛntādikāryasāmānyādabhedopacāranibandhano rūpakālaṅkāravinyāsaḥ sarveṣāmeva paryāyāṇāṃ śobhātiśayakāritvenopanibaddhaḥ / ṣaṣṭhīsamāsapakṣodāharaṇaṃ yathā devi tvanmukhapaṅkajena śaśinaḥ śobhātiraskāriṇā / paśyābjāni vinirjitāni sahasā gacchanti vicchāyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौ काचिदपूर्वा वक्रतोच्यते वक्रभावो ऽभिधीयते । कीदृशी---उपचारप्रधाना । उपचरणमुपचारः स एव प्रधानं यस्याः सा तथोक्ता । किंस्वरूपा---यत्र यस्यामन्यस्मात्पदार्थान्तरात् प्रस्तुतत्वाद्वर्ण्यमाने वस्तुनि सामान्यमुपचर्यते साधारणो धर्मः कश्चिद्वक्तुमभिप्रेतः समारोप्यते । कस्मिन् वर्ण्यमाने वस्तुनि---दूरान्तरे । दूरमनल्पमन्तरं व्यवधानं यस्य तत्तथोक्तं तस्मिन् । ननु च व्यवधानममूर्तत्वाद्वर्ण्यमानस्य वस्तुनो देशविहितं तावन्न संभवति । कालविहितमपि नास्त्येव, तस्य क्रियाविषयत्वात् । क्रियास्वरूपं कारकस्वरूपं चेत्युभयात्मकं यद्यपि वर्ण्यमानं वस्तु, तथापि देशकालव्यवधानेनात्र न भवितव्यम् । यस्मात्पदार्थानामनुमानवत् सामान्यमात्रमेव शब्दैर्विषयीकर्तुं पार्यते, न विशेषः । तत्कथं दूरान्तरत्वमुपपद्यते ? सत्यमेतत्, किन्तु "दूरान्तरऽ-शब्दो मुख्यतया देशकालविषये विप्रकर्षे प्रत्यासत्तिविरहे वर्तमानो ऽप्युपचारात् स्वभावविप्रकर्षे वर्तते । सो ऽयं स्वभावविप्रकर्षो विरुद्धधर्माध्यासलक्षणः पदार्थानाम् । यथा मूर्तिमत्त्वममूर्तत्वापेक्षया, द्रवत्वं च घनत्वापेक्षया, चेतनत्वमचेतनत्वापेक्षयेति । कीदृक् तत्सामान्यम्---लेशेनापि भवत् । मनाङ्मात्रेणापि सत् । किमर्थम् ---काञ्चिदपूर्वामुद्रिक्तवृत्तितां वक्तुं सातिशयपरिस्पन्दतामभिधातुम् । यथा स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतः

asau kācidapūrvā vakratocyate vakrabhāvo 'bhidhīyate / kīdṛśī---upacārapradhānā / upacaraṇamupacāraḥ sa eva pradhānaṃ yasyāḥ sā tathoktā / kiṃsvarūpā---yatra yasyāmanyasmātpadārthāntarāt prastutatvādvarṇyamāne vastuni sāmānyamupacaryate sādhāraṇo dharmaḥ kaścidvaktumabhipretaḥ samāropyate / kasmin varṇyamāne vastuni---dūrāntare / dūramanalpamantaraṃ vyavadhānaṃ yasya tattathoktaṃ tasmin / nanu ca vyavadhānamamūrtatvādvarṇyamānasya vastuno deśavihitaṃ tāvanna saṃbhavati / kālavihitamapi nāstyeva, tasya kriyāviṣayatvāt / kriyāsvarūpaṃ kārakasvarūpaṃ cetyubhayātmakaṃ yadyapi varṇyamānaṃ vastu, tathāpi deśakālavyavadhānenātra na bhavitavyam / yasmātpadārthānāmanumānavat sāmānyamātrameva śabdairviṣayīkartuṃ pāryate, na viśeṣaḥ / tatkathaṃ dūrāntaratvamupapadyate ? satyametat, kintu "dūrāntara'-śabdo mukhyatayā deśakālaviṣaye viprakarṣe pratyāsattivirahe vartamāno 'pyupacārāt svabhāvaviprakarṣe vartate / so 'yaṃ svabhāvaviprakarṣo viruddhadharmādhyāsalakṣaṇaḥ padārthānām / yathā mūrtimattvamamūrtatvāpekṣayā, dravatvaṃ ca ghanatvāpekṣayā, cetanatvamacetanatvāpekṣayeti / kīdṛk tatsāmānyam---leśenāpi bhavat / manāṅmātreṇāpi sat / kimartham ---kāñcidapūrvāmudriktavṛttitāṃ vaktuṃ sātiśayaparispandatāmabhidhātum / yathā snigdhaśyāmalakāntiliptaviyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यथा बुद्धिपूर्वकारिणः केचिच्चेतनवर्णच्छायातिशयोत्पादनेच्छया केनचिद्विद्यमानलेपनशक्तिना मूर्तेन नीलादिना रञ्जनद्रव्यविशेषेण किञ्चिदेव लेपनीयं मूर्तिमद्वस्तु वस्त्रप्रायं लिम्पन्ति, तद्वदेव तत्कारित्वसामान्यं मनाङ्मात्रेणापि विद्यमानं कामप्युद्रिक्तवृत्तितामभिधातुमुपचारात् स्निग्धश्यामलया कान्त्या लिप्तं वियद् द्यौरित्युपनिबद्धम् । "स्निग्धऽ-शब्दो ऽप्युपचारवक्र एव । यथा मूर्तं वस्तु स्पर्शसंवेद्यं स्नेह नगुणयोगात् स्निग्धमित्युच्यते, तथैव कान्तिरमूर्ताप्युपचारात् स्निग्धेत्युक्ता । यथा वा गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः । सौदामिन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्व्ॐ तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मास्म भूर्विक्लवासताः

atra yathā buddhipūrvakāriṇaḥ keciccetanavarṇacchāyātiśayotpādanecchayā kenacidvidyamānalepanaśaktinā mūrtena nīlādinā rañjanadravyaviśeṣeṇa kiñcideva lepanīyaṃ mūrtimadvastu vastraprāyaṃ limpanti, tadvadeva tatkāritvasāmānyaṃ manāṅmātreṇāpi vidyamānaṃ kāmapyudriktavṛttitāmabhidhātumupacārāt snigdhaśyāmalayā kāntyā liptaṃ viyad dyaurityupanibaddham / "snigdha'-śabdo 'pyupacāravakra eva / yathā mūrtaṃ vastu sparśasaṃvedyaṃ sneha naguṇayogāt snigdhamityucyate, tathaiva kāntiramūrtāpyupacārāt snigdhetyuktā / yathā vā gacchantīnāṃ ramaṇavasatiṃ yoṣitāṃ tatra naktaṃ ruddhāloke narapatipathe sūcibhedyaistamobhiḥ / saudāminyā kanakanikaṣasnigdhayā darśayorvoṃ toyotsargastanitamukharo māsma bhūrviklavāsatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रामूर्तानामपि तमसामतिबाहुल्याद् घनत्वान्मूर्तसमुचितं सूचिभेद्यत्वमुपचरितम् । यथा वा गअणं च मत्तमेहं धारालुलिअज्जुणाइं अ वणाइं । णिरहङ्कारमिअङ्का हरन्ति णीलाओ अ णिसाओ

atrāmūrtānāmapi tamasāmatibāhulyād ghanatvānmūrtasamucitaṃ sūcibhedyatvamupacaritam / yathā vā gaaṇaṃ ca mattamehaṃ dhārāluliajjuṇāiṃ a vaṇāiṃ / ṇirahaṅkāramiaṅkā haranti ṇīlāo a ṇisāo

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गगनं च मत्तमेघं धारालुलितार्जुनानि च वनानि । निरहङ्कारमृगाङ्का हरन्ति नीलाश्च निशाः ॥ इति छाया । अत्र मत्तत्वं निरहङ्कारत्वं च चेतनधर्मसामान्यमुपचरितम् । सो ऽयमुपचारवक्रताप्रकारः सत्कविप्रवाहे सहस्त्रशः संभवतीति सहृदयैः स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयः अतएव च प्रत्यासन्नान्तरे ऽस्मिन्नुपचारे न वक्रताव्यवहारः, यथा गौर्वाहीक इति । इदमपरमुपचारवक्रतायाः स्वरूपम्---यन्मूला सरसोल्लेखा रूपकादिरलङ्कृतिः । या मूलं यस्याः सा तथोक्ता । रूपकमादिर्यस्याः सा तथोक्ता । का सा---अलङ्कृतिरलङ्करणं रूपकप्रभृतिरलङ्कारविच्छित्तिरित्यर्थः । कीदृशी---सरसोल्लेखा । सरसः सास्वादः सचमत्कृतिरुल्लेखः समुन्मेषोयस्याः सा तथोक्ता । समानाधिकरणयोरत्र हेतुहेतुमद्भावः, यथा अतिगुरवो राजमाषा न भक्ष्या इति

gaganaṃ ca mattameghaṃ dhārālulitārjunāni ca vanāni / nirahaṅkāramṛgāṅkā haranti nīlāśca niśāḥ // iti chāyā / atra mattatvaṃ nirahaṅkāratvaṃ ca cetanadharmasāmānyamupacaritam / so 'yamupacāravakratāprakāraḥ satkavipravāhe sahastraśaḥ saṃbhavatīti sahṛdayaiḥ svayamevotprekṣaṇīyaḥ ataeva ca pratyāsannāntare 'sminnupacāre na vakratāvyavahāraḥ, yathā gaurvāhīka iti / idamaparamupacāravakratāyāḥ svarūpam---yanmūlā sarasollekhā rūpakādiralaṅkṛtiḥ / yā mūlaṃ yasyāḥ sā tathoktā / rūpakamādiryasyāḥ sā tathoktā / kā sā---alaṅkṛtiralaṅkaraṇaṃ rūpakaprabhṛtiralaṅkāravicchittirityarthaḥ / kīdṛśī---sarasollekhā / sarasaḥ sāsvādaḥ sacamatkṛtirullekhaḥ samunmeṣoyasyāḥ sā tathoktā / samānādhikaraṇayoratra hetuhetumadbhāvaḥ, yathā atiguravo rājamāṣā na bhakṣyā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्मूला सती रूपकादिरलङ्कृतिः सरसोल्लेखा । तेन रूपकादेरलङ्करणकलापस्य सकलस्यैवोपचारवक्रता जीवितमित्यर्थः । ननु च पूर्वस्मादुपचारवक्रताप्रकारादेतस्य को भेदः ? पूर्वस्मिन् स्वभावविप्रकर्षात् सामान्येन मनाङ्मात्रमेव साम्यं समाश्रित्य सातिशयत्वं प्रतिपादयितुं तद्धर्ममात्राध्यारोपः प्रवर्तते, एतस्मिन् पुनरदूरविप्रकृष्टसादृश्यसमुद्भवप्रत्यासत्तिसमुचितत्वादभेदोपचारनिबन्धनं तत्त्वमेवाध्यारोप्यते । यथा सत्स्वे कालश्रवणोत्पलेषु सेनावनालीविषपल्लवेषु । गाम्भीर्यपातालफणीश्वरेषु सङ्गेषु को वा भवतां मुरारिः

yanmūlā satī rūpakādiralaṅkṛtiḥ sarasollekhā / tena rūpakāderalaṅkaraṇakalāpasya sakalasyaivopacāravakratā jīvitamityarthaḥ / nanu ca pūrvasmādupacāravakratāprakārādetasya ko bhedaḥ ? pūrvasmin svabhāvaviprakarṣāt sāmānyena manāṅmātrameva sāmyaṃ samāśritya sātiśayatvaṃ pratipādayituṃ taddharmamātrādhyāropaḥ pravartate, etasmin punaradūraviprakṛṣṭasādṛśyasamudbhavapratyāsattisamucitatvādabhedopacāranibandhanaṃ tattvamevādhyāropyate / yathā satsve kālaśravaṇotpaleṣu senāvanālīviṣapallaveṣu / gāmbhīryapātālaphaṇīśvareṣu saṅgeṣu ko vā bhavatāṃ murāriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कालश्रवणोत्पलादिसादृश्यजनितप्रत्यासत्तिविहतमभेदोपचारनिबन्धनं तत्त्वमारोपितम् । "आदिऽ-ग्रहणादप्रस्तुतप्रशसाप्रकारस्य कस्यचिदन्यापदेशलक्षणस्योपचारवक्रतैव जीवितत्वेन लक्ष्यते । तथा च किमपि पदार्थान्तरं प्राधान्येन प्रतीयमानतया चेतसि निधाय तथाविधलक्षणसाम्यसमन्वयं समाश्रित्य पदार्थान्तरमभिधीयमानतां प्रापयन्तः प्रायशः कवयो दृश्यन्ते । यथा अनर्धः को ऽप्यन्तस्वव हरिण हेवाकमहिमा स्फुरत्येकस्यैव त्रिभुवनचमत्कारजनकः । यदिन्दोर्मूर्तिस्ते दिवि विहरणारण्यवसुधा सुधासारस्यन्दी किरणनिकरः शष्पकवलः

atra kālaśravaṇotpalādisādṛśyajanitapratyāsattivihatamabhedopacāranibandhanaṃ tattvamāropitam / "ādi'-grahaṇādaprastutapraśasāprakārasya kasyacidanyāpadeśalakṣaṇasyopacāravakrataiva jīvitatvena lakṣyate / tathā ca kimapi padārthāntaraṃ prādhānyena pratīyamānatayā cetasi nidhāya tathāvidhalakṣaṇasāmyasamanvayaṃ samāśritya padārthāntaramabhidhīyamānatāṃ prāpayantaḥ prāyaśaḥ kavayo dṛśyante / yathā anardhaḥ ko 'pyantasvava hariṇa hevākamahimā sphuratyekasyaiva tribhuvanacamatkārajanakaḥ / yadindormūrtiste divi viharaṇāraṇyavasudhā sudhāsārasyandī kiraṇanikaraḥ śaṣpakavalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा विशेषणवक्रता विशेषणवक्रत्वविच्छित्तिरभिधीयते । कीदृशी---यत्र यस्यां लावण्यमुल्लसति रामणीयकमुद्भिद्यते । कस्य---क्रियायाः कारकस्य वा । क्रियालक्षणस्य वस्तुनः कारकलक्षणस्य वा । कस्मात्---विशेषणस्य माहात्म्यात् । एतयोः प्रत्येकं यद्विशेषणं भेदकं पदार्थान्तरं तस्य सातिशयत्वात् । भावस्वभाव सौकुमार्यसमुल्लासकत्वमलङ्कारच्छायातिशयपरिपोषकत्वम् च । यथा श्रमजलसेकजनितनवलिखितनखपददाहमूर्छिता वल्लभरभसलुलितललितालकवलयचयार्धनिह्नुता । स्मररसविविधविहितसुरतक्रमपरिमलनत्रपालसा जयति निशात्यये युवतिदृक् तनुमधुमदविशदपाटला

sā viśeṣaṇavakratā viśeṣaṇavakratvavicchittirabhidhīyate / kīdṛśī---yatra yasyāṃ lāvaṇyamullasati rāmaṇīyakamudbhidyate / kasya---kriyāyāḥ kārakasya vā / kriyālakṣaṇasya vastunaḥ kārakalakṣaṇasya vā / kasmāt---viśeṣaṇasya māhātmyāt / etayoḥ pratyekaṃ yadviśeṣaṇaṃ bhedakaṃ padārthāntaraṃ tasya sātiśayatvāt / bhāvasvabhāva saukumāryasamullāsakatvamalaṅkāracchāyātiśayaparipoṣakatvam ca / yathā śramajalasekajanitanavalikhitanakhapadadāhamūrchitā vallabharabhasalulitalalitālakavalayacayārdhanihnutā / smararasavividhavihitasuratakramaparimalanatrapālasā jayati niśātyaye yuvatidṛk tanumadhumadaviśadapāṭalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा करन्तरालीनकपोलभित्तिर् बाष्पोच्छलत्कूणितपत्रलेखा । श्रोत्रान्तरे पिण्डितचित्तवृत्तिः शृणोति गीतध्वनिमत्र तन्वी

yathā vā karantarālīnakapolabhittir bāṣpocchalatkūṇitapatralekhā / śrotrāntare piṇḍitacittavṛttiḥ śṛṇoti gītadhvanimatra tanvī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा शुचिशीतलचन्द्रिकाप्लुताश्चिरनिःशब्दमनोहरा दिशः । प्रशमस्य मनोभवस्य वा हृदि कस्या प्यथ हेतुतां ययुः

yathā vā śuciśītalacandrikāplutāściraniḥśabdamanoharā diśaḥ / praśamasya manobhavasya vā hṛdi kasyā pyatha hetutāṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाविशेषणवक्रत्वं यथा सस्मार वारणपतिर्विनिमीलिताक्षः स्वेच्छाविहारवनवासमहोत्सवानाम्

kriyāviśeṣaṇavakratvaṃ yathā sasmāra vāraṇapatirvinimīlitākṣaḥ svecchāvihāravanavāsamahotsavānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सर्वत्रैवस्वभावसौन्दर्यसमुल्लासकत्वं विशेषणानाम् । अलङ्कारच्छायातिशयपरिपोषकत्वं विशेषणस्य यथा शशिनः शोभातिरस्कारिणा

atra sarvatraivasvabhāvasaundaryasamullāsakatvaṃ viśeṣaṇānām / alaṅkāracchāyātiśayaparipoṣakatvaṃ viśeṣaṇasya yathā śaśinaḥ śobhātiraskāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेव विशेषणवक्रत्वं नाम प्रस्तुतौचित्यानुसारि सकलसत्काव्यजीवितत्वेन लक्ष्यते, यस्मादनेनैव रसः परां परिपोषपदवीमवतार्यते । यथा करान्तरालीन इति

etadeva viśeṣaṇavakratvaṃ nāma prastutaucityānusāri sakalasatkāvyajīvitatvena lakṣyate, yasmādanenaiva rasaḥ parāṃ paripoṣapadavīmavatāryate / yathā karāntarālīna iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वमहिम्ना विधीयन्ते येन लोकोत्तरश्रियः । रसस्वभावालङ्कारास्तद्विधेयं विशेषणम्

svamahimnā vidhīyante yena lokottaraśriyaḥ / rasasvabhāvālaṅkārāstadvidheyaṃ viśeṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोक्ता संवृतिवक्रता---या किलैवंविधा सा संवृतिवक्रतेत्युक्ता कथिता । संवृत्या वक्रता संवृतिप्रधाना वेति समासः । यत्र यस्यां वस्तु पदार्थलक्षणं सव्रियते समाच्छाद्यते । केन हेतुना---वैचित्र्यस्य विवक्षया विचित्रभावस्याभिधानेच्छया, यया पदार्थो विचित्रभावं समासादयतीत्यर्थः । केन संव्रियते---सर्वनामादिभिः कैश्चित् । सर्वस्य नाम सर्वनाम तदादिर्येषां ते तथोक्तास्तैः कैश्चिदपूर्वैर्वाचकैरित्यर्थः । अत्र बहवः प्रकाराः संभवन्ति । यत्र किमपि सातिशयं वस्तु वक्तुं शक्यमपि साक्षादभिधानादियत्तापरिच्छिन्नतया परिमितप्रायं मा प्रतिभासतामिति सामान्यवाचिना सर्वनाम्ना समाच्छाद्य तत्कार्याभिधायिना तदतिशयाभिधानपरेण वाक्यान्तरेण प्रतीतिगोचरतां नीयते । यथा तत्पितर्यथ परिग्रहलिप्सौ स व्यधत्त करणीयमणीयः । पुष्पचापशिखरस्थकपोलो मन्मथः किमपि येन निदध्यौ

soktā saṃvṛtivakratā---yā kilaivaṃvidhā sā saṃvṛtivakratetyuktā kathitā / saṃvṛtyā vakratā saṃvṛtipradhānā veti samāsaḥ / yatra yasyāṃ vastu padārthalakṣaṇaṃ savriyate samācchādyate / kena hetunā---vaicitryasya vivakṣayā vicitrabhāvasyābhidhānecchayā, yayā padārtho vicitrabhāvaṃ samāsādayatītyarthaḥ / kena saṃvriyate---sarvanāmādibhiḥ kaiścit / sarvasya nāma sarvanāma tadādiryeṣāṃ te tathoktāstaiḥ kaiścidapūrvairvācakairityarthaḥ / atra bahavaḥ prakārāḥ saṃbhavanti / yatra kimapi sātiśayaṃ vastu vaktuṃ śakyamapi sākṣādabhidhānādiyattāparicchinnatayā parimitaprāyaṃ mā pratibhāsatāmiti sāmānyavācinā sarvanāmnā samācchādya tatkāryābhidhāyinā tadatiśayābhidhānapareṇa vākyāntareṇa pratītigocaratāṃ nīyate / yathā tatpitaryatha parigrahalipsau sa vyadhatta karaṇīyamaṇīyaḥ / puṣpacāpaśikharasthakapolo manmathaḥ kimapi yena nidadhyau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सदाचारप्रवणतया गुरुभक्तिभावितान्तः करणो लोकोत्तरौदार्यगुणयोगाद्विविधविषयोपभोगवितृष्णमना निजेन्द्रियनिग्रहमसंभावनीयमपि शान्तनवो विहितवानित्यभिधातुं शक्यमपि सामान्याभिधायिना सर्वानाम्नाच्छाद्योत्तरार्धेन कार्यान्तराभिधायिना वाक्यान्तरेण प्रतीतिगोचरतामानीयमानं कामपि चमत्कारकारितामावहति । अयमपरः प्रकारो यत्र स्वपरिस्पन्दकाष्ठाधिरूढेः सातिशयं वस्तु वचसामगोचर इति प्रथयितुं सर्वानाम्ना समाच्छाद्य तत्कार्याभिधायिना तदतिशयवाचिना वाक्यान्तरेण समुन्मील्यते । यथा याते द्वारवती तदा मधुरिपौ तद्दत्तकम्पानतां कालिन्दीजलकेलिवञ्जुललतामालम्बय सोत्कण्ठया । तद् गीतं गुरुबाष्पगद्गदलसत्तारस्वरं राधया येनान्तर्जलचारिभिर्जलचरैरप्युत्कमुत्कूजितम्

atra sadācārapravaṇatayā gurubhaktibhāvitāntaḥ karaṇo lokottaraudāryaguṇayogādvividhaviṣayopabhogavitṛṣṇamanā nijendriyanigrahamasaṃbhāvanīyamapi śāntanavo vihitavānityabhidhātuṃ śakyamapi sāmānyābhidhāyinā sarvānāmnācchādyottarārdhena kāryāntarābhidhāyinā vākyāntareṇa pratītigocaratāmānīyamānaṃ kāmapi camatkārakāritāmāvahati / ayamaparaḥ prakāro yatra svaparispandakāṣṭhādhirūḍheḥ sātiśayaṃ vastu vacasāmagocara iti prathayituṃ sarvānāmnā samācchādya tatkāryābhidhāyinā tadatiśayavācinā vākyāntareṇa samunmīlyate / yathā yāte dvāravatī tadā madhuripau taddattakampānatāṃ kālindījalakelivañjulalatāmālambaya sotkaṇṭhayā / tad gītaṃ gurubāṣpagadgadalasattārasvaraṃ rādhayā yenāntarjalacāribhirjalacarairapyutkamutkūjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सर्वनाम्ना संवृतं वस्तु तत्कार्याभिधायिना वाक्यान्तरेण समुन्मील्य सहृदयहृदयहारितां प्रापितम् । यथा वा तह रुण्णं कण्ह विसाहीआए रोहगग्गरगिराए । जह कस्स वि जम्मसए वि कोइ मा वल्लहो होउ

atra sarvanāmnā saṃvṛtaṃ vastu tatkāryābhidhāyinā vākyāntareṇa samunmīlya sahṛdayahṛdayahāritāṃ prāpitam / yathā vā taha ruṇṇaṃ kaṇha visāhīāe rohagaggaragirāe / jaha kassa vi jammasae vi koi mā vallaho hou

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथै रुदितं कृष्ण विशाखया रोधगद्गदगिरा । यथा कस्यापि जन्मशते ऽपि को ऽपि मा वल्लभो भवतु ॥ इति छाया । अत्र पूर्वार्धे संवृतं वस्तु रोदनलक्षणं तदतिशयाभिधायिना वाक्यान्तरेण कामपि तद्विदाह्लादकारितां नीतम् । इदमपरमत्र प्रकारान्तरं यत्र सातिशयसुकुमारं वस्तु कार्यातिशयाभिधानं विना संवृतिमात्ररमणीयतया कामपि काष्ठमधिरोप्यते । यथा दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः । वीक्ष्य बिम्बमनुबिम्बमात्मनः कानि कानि न चकार लज्जया

tathai ruditaṃ kṛṣṇa viśākhayā rodhagadgadagirā / yathā kasyāpi janmaśate 'pi ko 'pi mā vallabho bhavatu // iti chāyā / atra pūrvārdhe saṃvṛtaṃ vastu rodanalakṣaṇaṃ tadatiśayābhidhāyinā vākyāntareṇa kāmapi tadvidāhlādakāritāṃ nītam / idamaparamatra prakārāntaraṃ yatra sātiśayasukumāraṃ vastu kāryātiśayābhidhānaṃ vinā saṃvṛtimātraramaṇīyatayā kāmapi kāṣṭhamadhiropyate / yathā darpaṇe ca paribhogadarśinī pṛṣṭhataḥ praṇayino niṣeduṣaḥ / vīkṣya bimbamanubimbamātmanaḥ kāni kāni na cakāra lajjayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमपरः प्रकारो यत्र स्वानुभसंवेदनीयं वस्तु वचसा वक्तुमविषय इति ख्यापयितुं संव्रियते । यथा तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति

ayamaparaḥ prakāro yatra svānubhasaṃvedanīyaṃ vastu vacasā vaktumaviṣaya iti khyāpayituṃ saṃvriyate / yathā tānyakṣarāṇi hṛdaye kimapi dhvananti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । पूर्वमेव व्याख्यातम् । इदमपि प्रकारान्तरं संभवति यत्र परानुभसंवेद्यस्य वस्तुनो वक्तुरगोचरतां प्रतिपादयितुं संवृतिः क्रियते । यथा मन्मथः किमपि येन निदध्यौ

iti / pūrvameva vyākhyātam / idamapi prakārāntaraṃ saṃbhavati yatra parānubhasaṃvedyasya vastuno vakturagocaratāṃ pratipādayituṃ saṃvṛtiḥ kriyate / yathā manmathaḥ kimapi yena nidadhyau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र हि त्रिभुवनप्रथितप्रतामहिमा तथाविधशक्तिव्याघातविषण्णचेताः कामः किमपि स्वानुभवसमुचितमचिन्तयदिति । इदमपरं प्रकारान्तरमत्र विद्यते ---यत्र स्वभावेन कविविवक्षया वा केनचिदौपहत्येन युक्तं वस्तु महापातकमिव कीर्तनीयतां नार्हतीति समर्पयितुं संव्रियते । यथा दुर्वचं तदथ मास्म भून्मृग- स्त्वय्यसौ यदकरिष्यदोजसा । नैनमाशु यदि वाहिनीपतिः प्रत्यपत्स्यत शितेन पत्रिणा

atra hi tribhuvanaprathitapratāmahimā tathāvidhaśaktivyāghātaviṣaṇṇacetāḥ kāmaḥ kimapi svānubhavasamucitamacintayaditi / idamaparaṃ prakārāntaramatra vidyate ---yatra svabhāvena kavivivakṣayā vā kenacidaupahatyena yuktaṃ vastu mahāpātakamiva kīrtanīyatāṃ nārhatīti samarpayituṃ saṃvriyate / yathā durvacaṃ tadatha māsma bhūnmṛga- stvayyasau yadakariṣyadojasā / nainamāśu yadi vāhinīpatiḥ pratyapatsyata śitena patriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा निवार्यतामालि किमप्ययं वटुः पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः । न केवलं यो महतो ऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक्

yathā vā nivāryatāmāli kimapyayaṃ vaṭuḥ punarvivakṣuḥ sphuritottarādharaḥ / na kevalaṃ yo mahato 'pabhāṣate śṛṇoti tasmādapi yaḥ sa pāpabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रार्जुनमारणं भगवदपभाषणं च न कीर्तनोयतामर्हतीति संवरणेन रमणीयतां नीतमिति । विवक्षयो पहतं यथा सो ऽयं दम्भधृतव्रतः प्रियतमे कर्तुं किमप्युद्यतः

atrārjunamāraṇaṃ bhagavadapabhāṣaṇaṃ ca na kīrtanoyatāmarhatīti saṃvaraṇena ramaṇīyatāṃ nītamiti / vivakṣayo pahataṃ yathā so 'yaṃ dambhadhṛtavrataḥ priyatame kartuṃ kimapyudyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चित् प्रत्ययः कृदादिः पदमध्यवृत्तिरन्यामपूर्वां वक्रतामुल्लासयति वक्रभावमुद्दीपयति । किं कुर्वन्---प्रस्तुतस्य वर्ण्यमानस्य वस्तुनो यदौचित्यमुचितभावस्तस्य विच्छित्तिमुपशोभां विकासयन् समुल्लासयन् । केन---स्वमहिम्ना निजोत्कर्षेण । यथा वेल्लद्वलाका घनाः

kaścit pratyayaḥ kṛdādiḥ padamadhyavṛttiranyāmapūrvāṃ vakratāmullāsayati vakrabhāvamuddīpayati / kiṃ kurvan---prastutasya varṇyamānasya vastuno yadaucityamucitabhāvastasya vicchittimupaśobhāṃ vikāsayan samullāsayan / kena---svamahimnā nijotkarṣeṇa / yathā velladvalākā ghanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा स्निह्यत्कटाक्षे दृशौ इति

yathā vā snihyatkaṭākṣe dṛśau iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परो द्वितीयः प्रत्ययप्रकारः कामप्यपूर्वां शब्दवक्रतामाबध्नाति वाचकवक्रतां विदधाति । कीदृक्---आगमादिपरिस्पन्दसुन्दरः । आगमो मुमादिरादिर्यस्य स तथोक्तः, तस्यागमादेः परिस्पन्दः स्वविलसितं तेन सुन्दरः सुकुमारः । कीदृशीं शब्दवक्रताम्---बन्धच्छायाविधायिनीं संनिवेशकान्तिकारिणीमित्यर्थः । यथा जाने सख्यास्तव मयि मनः संभृतस्नेहमस्मा- दित्थंभूतां प्रथमविरहे तामहं तर्कयामि । वाचालं मां न खलु सुभगंमन्यभावः करोति प्रत्यक्षं ते निखिलमचिराद् भ्रातरुक्तं मया यद्

paro dvitīyaḥ pratyayaprakāraḥ kāmapyapūrvāṃ śabdavakratāmābadhnāti vācakavakratāṃ vidadhāti / kīdṛk---āgamādiparispandasundaraḥ / āgamo mumādirādiryasya sa tathoktaḥ, tasyāgamādeḥ parispandaḥ svavilasitaṃ tena sundaraḥ sukumāraḥ / kīdṛśīṃ śabdavakratām---bandhacchāyāvidhāyinīṃ saṃniveśakāntikāriṇīmityarthaḥ / yathā jāne sakhyāstava mayi manaḥ saṃbhṛtasnehamasmā- ditthaṃbhūtāṃ prathamavirahe tāmahaṃ tarkayāmi / vācālaṃ māṃ na khalu subhagaṃmanyabhāvaḥ karoti pratyakṣaṃ te nikhilamacirād bhrātaruktaṃ mayā yad

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च दाहो ऽम्भः प्रसृतिंपचः इति

yathā ca dāho 'mbhaḥ prasṛtiṃpacaḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च पायं पायं कलाचीकृतकदलिदलम्

yathā ca pāyaṃ pāyaṃ kalācīkṛtakadalidalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा वृत्तिवैचित्र्यवक्रता ज्ञेया बोद्धव्या । वृत्तीनां वैचित्र्यं विचित्रभावः सजातीयापेक्षया सौकुमार्योत्कर्षस्तेन वक्रता वक्रभावविच्छित्तिः । कीदृशी---रमणीयता यत्रोल्लसति । रामणीयकं यस्यामुद्भिद्यते । कस्य---वृत्तीनाम् । कासाम्---अव्ययीभावमुक्यानाम् । अव्ययीभावः समासः मुख्यः प्रधानभूतो यासं तास्तथोक्तास्तासां समासतद्धितसुब्धातुवृत्तीनां वैयाकरणप्रसिद्धानाम् । तदयमत्रार्थः---यत्र स्वपरिस्पन्दसौन्दर्यमेतासां समुचितभित्तिभागोपनिबन्धादभिव्यक्तिमासादयति । यथा अभिव्यक्तिं तावद् बहिरलभमानः कथमपि स्फुरन्नन्तः स्वत्मन्यधिकतरसंमूर्छिततरः । मनोज्ञामुद्वृत्तस्मरपरिमल स्पन्दसुभगा- महो दत्ते शोभामधिमधु लतानां नवरसः

sā vṛttivaicitryavakratā jñeyā boddhavyā / vṛttīnāṃ vaicitryaṃ vicitrabhāvaḥ sajātīyāpekṣayā saukumāryotkarṣastena vakratā vakrabhāvavicchittiḥ / kīdṛśī---ramaṇīyatā yatrollasati / rāmaṇīyakaṃ yasyāmudbhidyate / kasya---vṛttīnām / kāsām---avyayībhāvamukyānām / avyayībhāvaḥ samāsaḥ mukhyaḥ pradhānabhūto yāsaṃ tāstathoktāstāsāṃ samāsataddhitasubdhātuvṛttīnāṃ vaiyākaraṇaprasiddhānām / tadayamatrārthaḥ---yatra svaparispandasaundaryametāsāṃ samucitabhittibhāgopanibandhādabhivyaktimāsādayati / yathā abhivyaktiṃ tāvad bahiralabhamānaḥ kathamapi sphurannantaḥ svatmanyadhikatarasaṃmūrchitataraḥ / manojñāmudvṛttasmaraparimala spandasubhagā- maho datte śobhāmadhimadhu latānāṃ navarasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "अधिमधुऽ-शब्दे विभक्त्यर्थविहितः समासः समयाभिधाय्यपि विषयसप्तमीप्रतीतिमुत्पादयन् "नवरसऽ-शब्दस्य श्लोषच्छायाच्छुरणवैचित्र्यमुन्मीलयति । एतद्वृत्तिविरहिते विन्यासान्तरे वस्तुप्रतीतौ सत्यामपि न तादृक्तद्विदाह्लादकारित्वम् । उद्वृत्त-परिमलस्पन्द-सुभग-शब्दनामुपचारवक्रत्वं परिस्फुरद्विभाव्यते । यथा च आ स्वर्लोकादुरगनगरं नूतनालोकलक्ष्मीं- व्यातन्वद्भिः किमिव सिततां चेष्टितैस्ते न नीतम् । अप्येतासां दयितविरहे विद्विषत्सुन्दरीणां यैरानीता नखपदमयी मण्डना पाण्डिमानम्

atra "adhimadhu'-śabde vibhaktyarthavihitaḥ samāsaḥ samayābhidhāyyapi viṣayasaptamīpratītimutpādayan "navarasa'-śabdasya śloṣacchāyācchuraṇavaicitryamunmīlayati / etadvṛttivirahite vinyāsāntare vastupratītau satyāmapi na tādṛktadvidāhlādakāritvam / udvṛtta-parimalaspanda-subhaga-śabdanāmupacāravakratvaṃ parisphuradvibhāvyate / yathā ca ā svarlokāduraganagaraṃ nūtanālokalakṣmīṃ- vyātanvadbhiḥ kimiva sitatāṃ ceṣṭitaiste na nītam / apyetāsāṃ dayitavirahe vidviṣatsundarīṇāṃ yairānītā nakhapadamayī maṇḍanā pāṇḍimānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पाण्डुत्व-पाण्डुता-पाण्डुभाव-शब्देभ्यः पाण्डिम-शब्दस्य किमपि वृत्तिवैचित्र्यवक्रत्वं विद्यते । यथा च कान्त्योन्मीलति सिंहलीमुखरुचां चूर्णाभिषेकोल्लस- ल्लावण्यामृतवाहिनिर्झरजुषामाचान्तिभिश्चन्द्रमाः । येनापानमहोत्सवव्यतिकरेष्वेकातपत्राय्यते देवस्य त्रिदशाधिपावधिजगज्जिष्णोर्मनोजन्मनः

atra pāṇḍutva-pāṇḍutā-pāṇḍubhāva-śabdebhyaḥ pāṇḍima-śabdasya kimapi vṛttivaicitryavakratvaṃ vidyate / yathā ca kāntyonmīlati siṃhalīmukharucāṃ cūrṇābhiṣekollasa- llāvaṇyāmṛtavāhinirjharajuṣāmācāntibhiścandramāḥ / yenāpānamahotsavavyatikareṣvekātapatrāyyate devasya tridaśādhipāvadhijagajjiṣṇormanojanmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा वर्णितस्वरूपा भाववैचित्र्यवक्रता भवत्यस्ति । भावो धात्वर्थरूपस्तस्यै वैचित्र्यं विचित्रभावः प्रकारान्तराभिधानव्यतिरेकि रामणीयकं तेन वक्रता वक्रत्वविच्छित्तिः । कीदृशी---यत्र यस्यां भावः सिद्धत्वेन परिनिष्पन्नत्वेनाभिधीयते भण्यते । किं कृत्वा---साध्यतामप्यनादृत्य निष्पाद्यमानतां प्रसिद्धामप्यवधीर्य । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यत् साध्यत्वेनाभिधानादपरिनिष्पत्तेः प्रस्तुतस्यार्थस्य दुर्बलः परिपोषः तस्मात् सिद्धत्वेनाभिधानं परिनिष्पन्नत्वात्पर्याप्तं प्रकृतार्थपरिपोषमावहति । यथा श्वासायासमलीमसाधररुचेर्देः कन्दलीतानवात् केयूरायितमङ्गदैः परिणतं पाण्डिम्नि गण्डत्विषा । अस्याः किं च विलोचनोत्पलयुगेनात्यन्तमश्रुस्त्रुता तारं तादृगपाङ्गयोररुणितं येनोत्प्रतापः स्मरः

eṣā varṇitasvarūpā bhāvavaicitryavakratā bhavatyasti / bhāvo dhātvartharūpastasyai vaicitryaṃ vicitrabhāvaḥ prakārāntarābhidhānavyatireki rāmaṇīyakaṃ tena vakratā vakratvavicchittiḥ / kīdṛśī---yatra yasyāṃ bhāvaḥ siddhatvena pariniṣpannatvenābhidhīyate bhaṇyate / kiṃ kṛtvā---sādhyatāmapyanādṛtya niṣpādyamānatāṃ prasiddhāmapyavadhīrya / tadidamatra tātparyam---yat sādhyatvenābhidhānādapariniṣpatteḥ prastutasyārthasya durbalaḥ paripoṣaḥ tasmāt siddhatvenābhidhānaṃ pariniṣpannatvātparyāptaṃ prakṛtārthaparipoṣamāvahati / yathā śvāsāyāsamalīmasādhararucerdeḥ kandalītānavāt keyūrāyitamaṅgadaiḥ pariṇataṃ pāṇḍimni gaṇḍatviṣā / asyāḥ kiṃ ca vilocanotpalayugenātyantamaśrustrutā tāraṃ tādṛgapāṅgayoraruṇitaṃ yenotpratāpaḥ smaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा कथितस्वरूपा लिङ्गवैचित्र्यवक्रता स्त्षादिविचित्रभाववक्रताविच्छित्तिः । भवतीति संबन्धः, क्रियान्तराभावात् कीदृशी---यस्यां यत्र भिन्नयोर्विभक्तस्वरूपयोर्लिङ्गयोर्द्वयोः सामानाधिकरण्यतस्तुल्याश्रयत्वादेकद्रव्यवृत्तित्वात् काप्यपूर्वा शोभाभ्युदेति कान्तिरुल्लसति । यथा यस्यारोपणकर्मणापि बहवो वीरव्रतं त्याजिताः कार्यं पुङ्खितबाणमीश्वरधनुस्तद्दोर्भिरेभिर्मया । स्त्रीरत्नं तदगर्भसंभवमितो लभ्यं च लीलायिता तेनैषा मम फुल्लपङ्कजवनं जाता दृशां विंशतिः

eṣā kathitasvarūpā liṅgavaicitryavakratā stṣādivicitrabhāvavakratāvicchittiḥ / bhavatīti saṃbandhaḥ, kriyāntarābhāvāt kīdṛśī---yasyāṃ yatra bhinnayorvibhaktasvarūpayorliṅgayordvayoḥ sāmānādhikaraṇyatastulyāśrayatvādekadravyavṛttitvāt kāpyapūrvā śobhābhyudeti kāntirullasati / yathā yasyāropaṇakarmaṇāpi bahavo vīravrataṃ tyājitāḥ kāryaṃ puṅkhitabāṇamīśvaradhanustaddorbhirebhirmayā / strīratnaṃ tadagarbhasaṃbhavamito labhyaṃ ca līlāyitā tenaiṣā mama phullapaṅkajavanaṃ jātā dṛśāṃ viṃśatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा नभस्वता लासितकल्पवल्ली प्रवालबालव्यजनेन यस्य । उरः स्थले ऽकीर्यत दक्षिणेन सर्वास्पदं सौरभमङ्गरागः

yathā vā nabhasvatā lāsitakalpavallī pravālabālavyajanena yasya / uraḥ sthale 'kīryata dakṣiṇena sarvāspadaṃ saurabhamaṅgarāgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयोज्य मालामृतुभिः प्रयत्न- संपादितांमंसतटे ऽस्य चक्रे । करारविन्दं मकरन्दबिन्दु- स्यन्दि श्रिया विभ्रमकर्णपूरः

āyojya mālāmṛtubhiḥ prayatna- saṃpāditāṃmaṃsataṭe 'sya cakre / karāravindaṃ makarandabindu- syandi śriyā vibhramakarṇapūraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यस्यां लिङ्गान्तरे सत्यन्यस्मिन् संभवत्यपि लिङ्गे स्त्रीलिङ्गं प्रयुज्यते निबध्यते । अनेकलिङ्गत्वे ऽपि पदार्थस्य स्त्रीलिङ्गविषयः प्रयोगः क्रियते । किमर्थम्---शोभानिष्पत्तये कान्तिसम्पत्तये । कस्मात् कारणात्---यस्मान्नामैव स्त्रीति पेशलम् । स्त्रीत्यभिधानमेव हृदयहारि । विच्छित्यन्तरेण रसादिप्रयोजन योग्यत्वात् । उदाहरणं यथेयं ग्रीष्मोष्मव्यतिकरवती पाण्डुरभिदा मुखोद्भिन्नम्लानानिलतरलवल्लीकिसलया । तटी तारं ताम्यत्यतिशशियशाः को ऽपि जलद- स्तथा मन्ये भावी भुवनवलयाक्रान्तिसुभगा

yatra yasyāṃ liṅgāntare satyanyasmin saṃbhavatyapi liṅge strīliṅgaṃ prayujyate nibadhyate / anekaliṅgatve 'pi padārthasya strīliṅgaviṣayaḥ prayogaḥ kriyate / kimartham---śobhāniṣpattaye kāntisampattaye / kasmāt kāraṇāt---yasmānnāmaiva strīti peśalam / strītyabhidhānameva hṛdayahāri / vicchityantareṇa rasādiprayojana yogyatvāt / udāharaṇaṃ yatheyaṃ grīṣmoṣmavyatikaravatī pāṇḍurabhidā mukhodbhinnamlānānilataralavallīkisalayā / taṭī tāraṃ tāmyatyatiśaśiyaśāḥ ko 'pi jalada- stathā manye bhāvī bhuvanavalayākrāntisubhagā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा चोक्तस्वरूपा अन्या अपरा लिङ्गवक्रता विद्यते । यत्र यस्यां विशिष्टं योज्यते लिङ्गत्रयाणामेकतमं किमपि कविविवक्षया निबध्यते । कथम्---अन्यस्मिन् संभवत्यपि, लिङ्गान्तरे विद्यमाने ऽपि । किमर्थम्---विच्छित्तये शोभायै । कस्मात् कारणात्---वाच्यौचित्यानुसारतः । वाच्यस्य वर्ण्यमानस्य वस्तुनो यदौचित्यमुचितभावस्तस्यानुसरणमनुसारस्तस्मात् । पदार्थौचित्यमनुसृत्येत्यर्थः । यथा त्वं रक्षसा भीरु यतो ऽपनीता तं मार्गमेताः कृपया लता मे । अदर्शयन् वक्तुमशक्नुवन्त्यः शाखाभिरावर्जितपल्लवाभिः

sā coktasvarūpā anyā aparā liṅgavakratā vidyate / yatra yasyāṃ viśiṣṭaṃ yojyate liṅgatrayāṇāmekatamaṃ kimapi kavivivakṣayā nibadhyate / katham---anyasmin saṃbhavatyapi, liṅgāntare vidyamāne 'pi / kimartham---vicchittaye śobhāyai / kasmāt kāraṇāt---vācyaucityānusārataḥ / vācyasya varṇyamānasya vastuno yadaucityamucitabhāvastasyānusaraṇamanusārastasmāt / padārthaucityamanusṛtyetyarthaḥ / yathā tvaṃ rakṣasā bhīru yato 'panītā taṃ mārgametāḥ kṛpayā latā me / adarśayan vaktumaśaknuvantyaḥ śākhābhirāvarjitapallavābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सीतया सह रामः पुष्पकेनावतरंस्तस्याः स्वयमेव तद्विरहवैधुर्यमावेदयति---तत्त्वं रावणेन तथाविधत्वरापरतन्त्रचेतसा मार्गे यस्मिन्नपनीता तत्र तदुपमर्दवशात्तथाविधसंस्थानयुक्तत्वं लतानामुन्मुखत्वं मम त्वन्मार्गानुमानस्य निमित्ततामापन्नमिति वस्तु विच्छित्त्यन्तरेण रामेण योज्यते । यथा---हे भीरु स्वाभाविकसौकुमार्यकातरान्तः करणे, रावणेन तथाविधक्रूरकर्मकारिणा यस्मिन्मार्गे त्वमपनीता तमेताः साक्षात्कारपरिदृश्यमानमूर्तयो लताः किल ममादर्श यन्निति । तन्मार्गप्रदर्शनं परमार्थतस्तासां निश्चेतनतया न संभाव्यत इति प्रतीयमानवृत्तिरुत्प्रेक्षालङ्कारः कवेरभिमतः । यथा---तव भीरुत्वं रावणस्य क्रौर्यं ममापि त्वत्परित्राणप्रयत्नपरतां पर्यालोच्य स्त्रीस्वभावादार्द्रहृदयत्वेन समुचितस्वविषयपक्षपातमाहात्म्यादेताः कृपयैव मम मार्गप्रदर्शनमकुर्वन्निति । केन करणभूतेन---शाखाभिरावर्जितपल्लवाभिः । यस्माद्वागिन्द्रियवर्जितत्वाद्वक्तुमशक्नुवन्त्यः । यत्किल ये केचिदजल्पन्तो मार्गप्रदर्शनं प्रकुर्वन्ति ते तदुन्मुखीभूतहस्तपल्लवैर्बाहुभिरित्येतदतीव युक्तियुक्तम् । तथा चात्रैव वाक्यान्तरमपि विद्यते मृग्यश्च दर्भाङ्कुरनिर्व्यपेक्षा- स्तवागतिज्ञं समबोधयन्माम् । व्यापारयन्त्यो दिखि दक्षिणस्या- मुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि

atra sītayā saha rāmaḥ puṣpakenāvataraṃstasyāḥ svayameva tadvirahavaidhuryamāvedayati---tattvaṃ rāvaṇena tathāvidhatvarāparatantracetasā mārge yasminnapanītā tatra tadupamardavaśāttathāvidhasaṃsthānayuktatvaṃ latānāmunmukhatvaṃ mama tvanmārgānumānasya nimittatāmāpannamiti vastu vicchittyantareṇa rāmeṇa yojyate / yathā---he bhīru svābhāvikasaukumāryakātarāntaḥ karaṇe, rāvaṇena tathāvidhakrūrakarmakāriṇā yasminmārge tvamapanītā tametāḥ sākṣātkāraparidṛśyamānamūrtayo latāḥ kila mamādarśa yanniti / tanmārgapradarśanaṃ paramārthatastāsāṃ niścetanatayā na saṃbhāvyata iti pratīyamānavṛttirutprekṣālaṅkāraḥ kaverabhimataḥ / yathā---tava bhīrutvaṃ rāvaṇasya krauryaṃ mamāpi tvatparitrāṇaprayatnaparatāṃ paryālocya strīsvabhāvādārdrahṛdayatvena samucitasvaviṣayapakṣapātamāhātmyādetāḥ kṛpayaiva mama mārgapradarśanamakurvanniti / kena karaṇabhūtena---śākhābhirāvarjitapallavābhiḥ / yasmādvāgindriyavarjitatvādvaktumaśaknuvantyaḥ / yatkila ye kecidajalpanto mārgapradarśanaṃ prakurvanti te tadunmukhībhūtahastapallavairbāhubhirityetadatīva yuktiyuktam / tathā cātraiva vākyāntaramapi vidyate mṛgyaśca darbhāṅkuranirvyapekṣā- stavāgatijñaṃ samabodhayanmām / vyāpārayantyo dikhi dakṣiṇasyā- mutpakṣmarājīni vilocanāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियावैचित्र्यवक्रत्वप्रिकारा धात्वर्थविचित्रभाववक्रताप्रभेदास्त इमे स्मृता वर्ण्यमानस्वरूपाः कीर्तिताः । कियन्तः पञ्च पञ्चसंख्याविशिष्टाः । कीदृशाः---प्रस्तुतौचित्यचारवः । प्रस्तुतं वर्ण्यमानं वस्तु तस्य यदौचित्यमुचितभावस्तेन चारवो रमणीयाः । तत्र प्रथमस्तावत् प्रकारो यत्---कर्तुरत्यन्तरङ्गत्वं नाम । कर्तुः स्वतन्त्रतया मुख्यभूतस्य कारकस्य क्रियां प्रति निर्वर्तयितुर्यदत्यन्तरङ्गत्वम् अत्यन्तमान्तरतम्यम् । यथा चूडारत्ननिषण्णदुर्वहजगद्भारोन्नमत्कन्धरो धत्तामुद्धुरतामसौ भगवतः शेषस्य मूर्धा परम् । स्वैरं संस्पृशतीषदप्यवनतिं यस्मिन् लुठन्त्यक्रमं शून्ये नूनमियन्ति नाम भुवनान्युद्दामकम्पोत्तरम्

kriyāvaicitryavakratvaprikārā dhātvarthavicitrabhāvavakratāprabhedāsta ime smṛtā varṇyamānasvarūpāḥ kīrtitāḥ / kiyantaḥ pañca pañcasaṃkhyāviśiṣṭāḥ / kīdṛśāḥ---prastutaucityacāravaḥ / prastutaṃ varṇyamānaṃ vastu tasya yadaucityamucitabhāvastena cāravo ramaṇīyāḥ / tatra prathamastāvat prakāro yat---karturatyantaraṅgatvaṃ nāma / kartuḥ svatantratayā mukhyabhūtasya kārakasya kriyāṃ prati nirvartayituryadatyantaraṅgatvam atyantamāntaratamyam / yathā cūḍāratnaniṣaṇṇadurvahajagadbhāronnamatkandharo dhattāmuddhuratāmasau bhagavataḥ śeṣasya mūrdhā param / svairaṃ saṃspṛśatīṣadapyavanatiṃ yasmin luṭhantyakramaṃ śūnye nūnamiyanti nāma bhuvanānyuddāmakampottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोद्धुरता धारणलक्षणक्रिया कर्तुः फणीश्वरमस्तकस्य प्रस्तुतौचित्यमाहात्म्यादन्तर्भावं यथा भजते तथा नान्या काचिदिति क्रियावैचित्र्यवक्रतामावहति । यथा वा किं शोभिताहमनयेति पिनाकपाणेः पृष्टस्य पातु परिचुम्बनमुत्तर वः

atroddhuratā dhāraṇalakṣaṇakriyā kartuḥ phaṇīśvaramastakasya prastutaucityamāhātmyādantarbhāvaṃ yathā bhajate tathā nānyā kāciditi kriyāvaicitryavakratāmāvahati / yathā vā kiṃ śobhitāhamanayeti pinākapāṇeḥ pṛṣṭasya pātu paricumbanamuttara vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चुम्बनव्यतिरेकेण भगवता तथाविधलोकोत्तरगौरी शोभातिशयाभिधानं न केनचित् क्रियान्तरेण कर्तुं पार्यत इति क्रियावैचित्र्यनिबन्धनं वक्रभावमावहति । यथा च रुद्दस्स तैअणअणं पव्वैपरिचुम्बिअं जऐ

atra cumbanavyatirekeṇa bhagavatā tathāvidhalokottaragaurī śobhātiśayābhidhānaṃ na kenacit kriyāntareṇa kartuṃ pāryata iti kriyāvaicitryanibandhanaṃ vakrabhāvamāvahati / yathā ca ruddassa taiaṇaaṇaṃ pavvaiparicumbiaṃ jaai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचुम्बितं जयति ॥ इति छाया । यथा वा सिढिलिअचाओ जऐ मअरद्धओ

rudrasya tṛtīyanayanaṃ pārvatīparicumbitaṃ jayati // iti chāyā / yathā vā siḍhiliacāo jaai maaraddhao

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिथिलीकृतचापो जयति मकरध्वजः ॥ इति छाया । एतयोर्वैचित्र्यं पूर्वमेव व्याख्यातम् । अयमपरः क्रियावैचित्र्यवक्रतायाः प्रकारः---कर्त्रन्तरविचित्रता । अन्यः कर्ता कर्त्रन्तरं तस्माद्विचित्रता वैचित्र्यम् । प्रस्तुतत्वात् सजातीयत्वाच्च कर्तुरेव । एतदेव च तस्य वैचित्र्यं यद् क्रियामेव कर्त्रन्तरापेक्षया विचित्रस्वरूपां संपादयति । यथा नैकत्र शक्तिविरतिः क्वचिदस्ति सर्वे भावाः स्वभावपरिनिष्ठिततारतम्याः । आकल्पमौर्वदहनेन निपीयमान- मम्भोधिमेकचुलकेन पपावगस्त्यः

śithilīkṛtacāpo jayati makaradhvajaḥ // iti chāyā / etayorvaicitryaṃ pūrvameva vyākhyātam / ayamaparaḥ kriyāvaicitryavakratāyāḥ prakāraḥ---kartrantaravicitratā / anyaḥ kartā kartrantaraṃ tasmādvicitratā vaicitryam / prastutatvāt sajātīyatvācca kartureva / etadeva ca tasya vaicitryaṃ yad kriyāmeva kartrantarāpekṣayā vicitrasvarūpāṃ saṃpādayati / yathā naikatra śaktiviratiḥ kvacidasti sarve bhāvāḥ svabhāvapariniṣṭhitatāratamyāḥ / ākalpamaurvadahanena nipīyamāna- mambhodhimekaculakena papāvagastyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैकचुलकेनाम्भोधिपानं सतताध्यवसायाभायासकाष्ठाधिरूढिप्रौढत्वाद्वाडवाग्नेः किमपि क्रियावैचित्र्यमुद्वहत् वक्रतामुन्मीलयति । यथा वा प्रपन्नार्तिच्छिदो नखाः

atraikaculakenāmbhodhipānaṃ satatādhyavasāyābhāyāsakāṣṭhādhirūḍhiprauḍhatvādvāḍavāgneḥ kimapi kriyāvaicitryamudvahat vakratāmunmīlayati / yathā vā prapannārticchido nakhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः

yathā vā sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतयोर्वैचित्र्यं पूर्वमेव प्रदर्शितम् । अयमन्यः क्रियावैचित्र्यवक्रातायाः प्रभेदः---स्वविशेषणवैचित्र्यम् । मुख्यतया प्रस्तुतत्वात् क्रियायाः स्वस्यात्मनो यद् विशेषणं भेदकं तेन वैचित्र्यं विचित्रभावः । यथा--- इत्युद्गते शशिनि पेशलकान्तिदूती- संलापसंवलितलोचनमानसाभिः । अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषा- विन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः

etayorvaicitryaṃ pūrvameva pradarśitam / ayamanyaḥ kriyāvaicitryavakrātāyāḥ prabhedaḥ---svaviśeṣaṇavaicitryam / mukhyatayā prastutatvāt kriyāyāḥ svasyātmano yad viśeṣaṇaṃ bhedakaṃ tena vaicitryaṃ vicitrabhāvaḥ / yathā--- ityudgate śaśini peśalakāntidūtī- saṃlāpasaṃvalitalocanamānasābhiḥ / agrāhi maṇḍanavidhirviparītabhūṣā- vinyāsahāsitasakhījanamaṅganābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मण्डनविधिग्रहणलक्षणायाः क्रियाया विपरीतभूषाविन्यासहासितसखीजनमिति विशेषणेन किमपि सौकुमार्यमुन्मीलितम् । यस्मात्तथाविधादरोपरचितं प्रसाधनं यस्य व्यञ्जकत्वेनोपात्तं मुख्यतया वर्ण्यमानवृत्तेर्वल्लभानुरागस्य सो ऽप्यनेन सुतरां समुत्तेजितः । यथा वा मय्यासक्तश्चकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभागः

atra maṇḍanavidhigrahaṇalakṣaṇāyāḥ kriyāyā viparītabhūṣāvinyāsahāsitasakhījanamiti viśeṣaṇena kimapi saukumāryamunmīlitam / yasmāttathāvidhādaroparacitaṃ prasādhanaṃ yasya vyañjakatvenopāttaṃ mukhyatayā varṇyamānavṛttervallabhānurāgasya so 'pyanena sutarāṃ samuttejitaḥ / yathā vā mayyāsaktaścakitahariṇīhārinetratribhāgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य वैचित्र्यं पूर्वमेवोदितम् । एतच्च क्रियाविशेषणं द्वयोरपि क्रियाकारकयोर्वक्रत्वमुल्लासयति । यस्माद्विचित्रक्रियाकारित्वमेव कारकवैचित्र्यम् । इदमपरं क्रियावैचित्र्यवक्रतायाः प्रकारान्तरम्---उपचारमनोज्ञता । उपचारः सादृश्यादिसमन्वयं समाश्रित्य धर्मान्तराध्यारोपस्तेन मनोज्ञता वक्रत्वम् । यथा तरन्तीवाङ्गानि स्खलदमललावण्यजलधौ प्रथिम्नः प्रागल्भ्यं स्तनजघनमुन्मुद्रयति च । दृशोर्लोलारम्भाः स्फुटमपवदन्ते सरलतामहो सारङ्गाक्ष्यास्तरुणिमनि गाढः परिचयः

asya vaicitryaṃ pūrvamevoditam / etacca kriyāviśeṣaṇaṃ dvayorapi kriyākārakayorvakratvamullāsayati / yasmādvicitrakriyākāritvameva kārakavaicitryam / idamaparaṃ kriyāvaicitryavakratāyāḥ prakārāntaram---upacāramanojñatā / upacāraḥ sādṛśyādisamanvayaṃ samāśritya dharmāntarādhyāropastena manojñatā vakratvam / yathā tarantīvāṅgāni skhaladamalalāvaṇyajaladhau prathimnaḥ prāgalbhyaṃ stanajaghanamunmudrayati ca / dṛśorlolārambhāḥ sphuṭamapavadante saralatāmaho sāraṅgākṣyāstaruṇimani gāḍhaḥ paricayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र स्खलदमललावण्यजलधौ समुल्लसद्विमलसौन्दर्यसंभारसिन्धौ परिस्फुरपरिस्पन्दतया प्लवमानत्वेन लक्ष्यमाणानि पारप्राप्तिमासादयितुं व्यवस्यन्तीवेति चेतनपदार्थसंभविसादृश्योपचारात्तारुण्यतरलतरुणीगात्राणां तरणमुत्प्रेक्षितम् । उत्प्रेक्षायाश्चोपचार एव भूयसा जीवितत्वेन परिस्फुरतीत्युत्प्रेक्षावसर एव विचारयिष्यते । प्रथिम्नः प्रागल्भ्यं स्तनजघनमुन्मुद्रयति च (इति)-अत्र स्तनजघनं कर्तृ प्रथिम्नः प्रागल्भ्यं महत्त्वस्य प्रौढिमुन्मुद्रयत्युन्मीलयति । यथा कश्चिच्चेतनः किमपि रक्षणीयं वस्तु मुद्रयित्वा कमपि समयमवस्थाप्य समुचितोपयोगावसरे स्वयमुन्मुद्रयत्युद्धाटयति, तदेवं तत्कारित्वसाम्यात् स्तनजघनस्योन्मुद्रणमुपरितम् । तदिदमुक्तं भवति यद् तदेव शैशवदशायां शक्त्यात्मना विमीलितस्वरूपमनवस्थितमासीत्, तस्य प्रथिम्नः प्रागल्भ्यस्य प्रथमतरतारुण्यावतारावसरसमुचितं प्रथनप्रसरं समर्पयति । दृशोर्लोलारम्भाः स्फुटमपवदन्ते सरलताम् (इति)---अत्र शैशवप्रतिष्ठितां स्पष्टतां प्रकटमेवापसार्य दृशोर्विलासोल्लासाः कमपि नवयौवनसमुचितं विभ्रममधिरोपयन्ति । यथा केचिच्चेतनाः कुत्रचिद्विषये कमपि व्यवहारं समासादितप्रसरमपसार्य किमपि स्वाभिप्रायाभिमतं परिस्पन्दान्तरं प्रतिष्ठापयन्तीति तत्कारित्वसादृश्याल्लीलावतीलोचनविलासोल्लासानां सरलत्वापवदनमुपचरितम् । तदेवंविधेनोपचारेणैतास्तिस्त्रो ऽपि वक्रताप्रकाराः प्रतिपदं संभवन्तीत्यवसरान्तरे विचार्यन्ते । इदमपरं क्रियावैचित्र्यवक्रतायाः प्रकारान्तरम्--कर्मादिसंवृतिः । कर्मप्रभृतीनां कारकाणां संवृतिः संवरणम्, प्रस्तुतौचित्यानुसारेण सातिशयप्रतीतये समाच्छाद्याभिधा । सा च क्रियावैचित्र्यकारित्वात् प्रकारत्वेनाभिधीयते । कारणे कार्योपचाराद् यथा--- नेत्रान्तरे मधुरमर्पयतीव किञ्चित् कर्णान्तिके कथयतीव किमप्यपूर्वम् । अन्तः समुल्लिखति किञ्चिदिवासिताक्ष्या रागालसे मनसि रम्यपदार्थलक्ष्मीः

atra skhaladamalalāvaṇyajaladhau samullasadvimalasaundaryasaṃbhārasindhau parisphuraparispandatayā plavamānatvena lakṣyamāṇāni pāraprāptimāsādayituṃ vyavasyantīveti cetanapadārthasaṃbhavisādṛśyopacārāttāruṇyataralataruṇīgātrāṇāṃ taraṇamutprekṣitam / utprekṣāyāścopacāra eva bhūyasā jīvitatvena parisphuratītyutprekṣāvasara eva vicārayiṣyate / prathimnaḥ prāgalbhyaṃ stanajaghanamunmudrayati ca (iti)-atra stanajaghanaṃ kartṛ prathimnaḥ prāgalbhyaṃ mahattvasya prauḍhimunmudrayatyunmīlayati / yathā kaściccetanaḥ kimapi rakṣaṇīyaṃ vastu mudrayitvā kamapi samayamavasthāpya samucitopayogāvasare svayamunmudrayatyuddhāṭayati, tadevaṃ tatkāritvasāmyāt stanajaghanasyonmudraṇamuparitam / tadidamuktaṃ bhavati yad tadeva śaiśavadaśāyāṃ śaktyātmanā vimīlitasvarūpamanavasthitamāsīt, tasya prathimnaḥ prāgalbhyasya prathamataratāruṇyāvatārāvasarasamucitaṃ prathanaprasaraṃ samarpayati / dṛśorlolārambhāḥ sphuṭamapavadante saralatām (iti)---atra śaiśavapratiṣṭhitāṃ spaṣṭatāṃ prakaṭamevāpasārya dṛśorvilāsollāsāḥ kamapi navayauvanasamucitaṃ vibhramamadhiropayanti / yathā keciccetanāḥ kutracidviṣaye kamapi vyavahāraṃ samāsāditaprasaramapasārya kimapi svābhiprāyābhimataṃ parispandāntaraṃ pratiṣṭhāpayantīti tatkāritvasādṛśyāllīlāvatīlocanavilāsollāsānāṃ saralatvāpavadanamupacaritam / tadevaṃvidhenopacāreṇaitāstistro 'pi vakratāprakārāḥ pratipadaṃ saṃbhavantītyavasarāntare vicāryante / idamaparaṃ kriyāvaicitryavakratāyāḥ prakārāntaram--karmādisaṃvṛtiḥ / karmaprabhṛtīnāṃ kārakāṇāṃ saṃvṛtiḥ saṃvaraṇam, prastutaucityānusāreṇa sātiśayapratītaye samācchādyābhidhā / sā ca kriyāvaicitryakāritvāt prakāratvenābhidhīyate / kāraṇe kāryopacārād yathā--- netrāntare madhuramarpayatīva kiñcit karṇāntike kathayatīva kimapyapūrvam / antaḥ samullikhati kiñcidivāsitākṣyā rāgālase manasi ramyapadārthalakṣmīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र तदनुभवैकगोचरत्वादनाख्येयत्वेन किमपि सातिशयं प्रतिपदं कर्म संपादयन्त्यः क्रियाः स्वात्मनि कमपि वक्रभावमुद्भावयन्ति । उपचारमनोज्ञताप्यत्र विद्यते । यस्मादर्पणकथनोल्लेखनान्युपचारनिबन्धनान्येव चेतनपदार्थधर्मत्वात् । यथा च--- नृत्तारम्भाद्विरतरभसस्तिष्ठ तावन्मुहूर्तं यावन्मौलौ श्लथमचलतां भूषणं ते नयामि । इत्याख्याय प्रणयमधुरं कान्तया योज्यमाने चूडाचन्द्रे जयति सुखिनः को ऽपि शर्वस्य गर्वः

atra tadanubhavaikagocaratvādanākhyeyatvena kimapi sātiśayaṃ pratipadaṃ karma saṃpādayantyaḥ kriyāḥ svātmani kamapi vakrabhāvamudbhāvayanti / upacāramanojñatāpyatra vidyate / yasmādarpaṇakathanollekhanānyupacāranibandhanānyeva cetanapadārthadharmatvāt / yathā ca--- nṛttārambhādviratarabhasastiṣṭha tāvanmuhūrtaṃ yāvanmaulau ślathamacalatāṃ bhūṣaṇaṃ te nayāmi / ityākhyāya praṇayamadhuraṃ kāntayā yojyamāne cūḍācandre jayati sukhinaḥ ko 'pi śarvasya garvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "को ऽपिऽ इत्यनेन सर्वनामपदेन तदनुभवैकगोचरत्वादव्यपदेश्यत्वेन सातिशयः शर्वस्य गर्व इति कर्तृसंवृतिः । जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते इति क्रियावैचित्र्यनिबन्धनम् । इत्ययं पदपूर्वार्धवक्रभावो व्यवस्थितः । दिङ्मात्रमेवमेतस्य शिष्टं लक्ष्ये निरूप्यते

atra "ko 'pi' ityanena sarvanāmapadena tadanubhavaikagocaratvādavyapadeśyatvena sātiśayaḥ śarvasya garva iti kartṛsaṃvṛtiḥ / jayati sarvotkarṣeṇa vartate iti kriyāvaicitryanibandhanam / ityayaṃ padapūrvārdhavakrabhāvo vyavasthitaḥ / diṅmātramevametasya śiṣṭaṃ lakṣye nirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा प्रक्रान्तस्वरूपा भवत्यस्ति कालवैचित्र्यवक्रता । कालो वैयाकरणादिप्रसिद्धो वर्तमानादिर्लट्प्रभृतिप्रत्ययवाच्यो यः पदार्थानामुदयतिरोधानविधायी, तस्य वैचित्र्यं विचित्रभावस्तथाविधत्वेनोपनिबन्धस्तेन वक्रता वक्रत्वविच्छित्तिः । कीदृशी---यत्र यस्यां समयःकालाख्यो रमणीयतां याति रामणीयकं गच्छति । केन हेतुना--औचित्यान्तरतम्येन । प्रस्तुतत्वात्प्रस्तावाधिकृतस्य वस्तुनो यदौचित्यमुचितभावस्तस्यान्तरतम्येनान्तरङ्गत्वेन, तदतिशयोत्पादकत्वेनेत्यर्थः । यथा समविसमणिव्विसेसा समन्तओ मन्दमन्दसंचारा । ऐरा होहिन्ति पहा मणोरहाणं पि दुल्लङ्घा

eṣā prakrāntasvarūpā bhavatyasti kālavaicitryavakratā / kālo vaiyākaraṇādiprasiddho vartamānādirlaṭprabhṛtipratyayavācyo yaḥ padārthānāmudayatirodhānavidhāyī, tasya vaicitryaṃ vicitrabhāvastathāvidhatvenopanibandhastena vakratā vakratvavicchittiḥ / kīdṛśī---yatra yasyāṃ samayaḥkālākhyo ramaṇīyatāṃ yāti rāmaṇīyakaṃ gacchati / kena hetunā--aucityāntaratamyena / prastutatvātprastāvādhikṛtasya vastuno yadaucityamucitabhāvastasyāntaratamyenāntaraṅgatvena, tadatiśayotpādakatvenetyarthaḥ / yathā samavisamaṇivvisesā samantao mandamandasaṃcārā / airā hohinti pahā maṇorahāṇaṃ pi dullaṅghā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समविषमनिर्विशेषाः समन्ततो मन्दमन्दसञ्चाराः । अचिराद्भविष्यन्ति पन्थानो मनोरथानामपि दुर्लङ्घ्याः ॥ इति छाया । अत्र वल्लभाविरहवैधुर्यकातरान्तः करणेन भाविनः समयस्य संभावनानुमानमहात्म्यमुत्प्रेक्ष्य उद्दीपनविभावत्वविभवविलसितं तत्परिस्पन्दसौन्दर्यसन्दर्शनासहिष्णुना किमपि भयविसंष्ठुलत्वमनुभूय शङ्काकुलत्वेन केनचिदेतदभिधीयते---यदचिराद् भविष्यन्ति पन्थानो मनोरथानामप्यलङघनीया इति भविष्यत्कालाभिधायी प्रत्ययः कामपि परार्धवक्रतां विकासयति । यथा वा यावत्किञ्चिदपूर्वमार्द्रमनसामावेदयन्तो नवाः सौभाग्यातिशयस्य कामपि दशां गन्तुं व्यवस्यन्त्यमी । भावास्तावदनन्यजस्य विधुरः को ऽप्युद्यमो जृम्भते पर्याप्ते मधुविभ्रमे तु किमयं कर्तेति कम्पामहे

samaviṣamanirviśeṣāḥ samantato mandamandasañcārāḥ / acirādbhaviṣyanti panthāno manorathānāmapi durlaṅghyāḥ // iti chāyā / atra vallabhāvirahavaidhuryakātarāntaḥ karaṇena bhāvinaḥ samayasya saṃbhāvanānumānamahātmyamutprekṣya uddīpanavibhāvatvavibhavavilasitaṃ tatparispandasaundaryasandarśanāsahiṣṇunā kimapi bhayavisaṃṣṭhulatvamanubhūya śaṅkākulatvena kenacidetadabhidhīyate---yadacirād bhaviṣyanti panthāno manorathānāmapyalaṅaghanīyā iti bhaviṣyatkālābhidhāyī pratyayaḥ kāmapi parārdhavakratāṃ vikāsayati / yathā vā yāvatkiñcidapūrvamārdramanasāmāvedayanto navāḥ saubhāgyātiśayasya kāmapi daśāṃ gantuṃ vyavasyantyamī / bhāvāstāvadananyajasya vidhuraḥ ko 'pyudyamo jṛmbhate paryāpte madhuvibhrame tu kimayaṃ karteti kampāmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोक्ता कारकवक्रता सा कारकवक्रत्वविच्छित्तिरभिहिता । कीदृशी---यत्र यस्यां कारकाणां विपर्यासः साधनानां विपरिवर्तनम्, गौणमुख्ययोरितरेतरत्वापत्तिः । कथम्---यत् कारकसामान्यं मुख्यापेक्षया करणादि तत् प्राधान्येन निबध्यते मुख्यभावेन प्रयुज्यते । कया युक्त्या तत्त्वाध्यारोपणात् । तदिति मुख्यपरामर्शः, तस्य भावस्तत्त्वं तदध्यारोपणात् मुख्यगुणभावाभिधानतः । मुख्यस्य यो गुणभावस्तदभिधानादमुख्यत्वेनोपनिबन्धादित्यर्थः । किमर्थम्---परिपोषयितुं काञ्चिद् भङ्गीभणितिरम्यताम् । काञ्चिदपूर्वां विच्छित्युक्तिरमणीयतामुल्लासयितुम् । तदेवमचेतनस्यापि चेतनसभविस्वातन्त्र्यसमर्पणादमुख्यस्य करणादेर्वा कर्तृत्वाध्यारोपणाद्यत्र कारकविपर्यासश्चमत्कारकारी संपद्यते । यथा याञ्चां दैन्यपरिग्रहप्रणयिनीं नेक्ष्वाकवः शिक्षिताः सेवासंवलितः कदा रघुकुले मौलौ निबद्धो ऽञ्जलिः । सर्वं तद्विहितं तथाप्युदधिना नैवोपरोधः कृतः पाणिः संप्रति मे हठात् किमपरं स्प्रष्टुं धनुर्धावति

soktā kārakavakratā sā kārakavakratvavicchittirabhihitā / kīdṛśī---yatra yasyāṃ kārakāṇāṃ viparyāsaḥ sādhanānāṃ viparivartanam, gauṇamukhyayoritaretaratvāpattiḥ / katham---yat kārakasāmānyaṃ mukhyāpekṣayā karaṇādi tat prādhānyena nibadhyate mukhyabhāvena prayujyate / kayā yuktyā tattvādhyāropaṇāt / taditi mukhyaparāmarśaḥ, tasya bhāvastattvaṃ tadadhyāropaṇāt mukhyaguṇabhāvābhidhānataḥ / mukhyasya yo guṇabhāvastadabhidhānādamukhyatvenopanibandhādityarthaḥ / kimartham---paripoṣayituṃ kāñcid bhaṅgībhaṇitiramyatām / kāñcidapūrvāṃ vicchityuktiramaṇīyatāmullāsayitum / tadevamacetanasyāpi cetanasabhavisvātantryasamarpaṇādamukhyasya karaṇādervā kartṛtvādhyāropaṇādyatra kārakaviparyāsaścamatkārakārī saṃpadyate / yathā yāñcāṃ dainyaparigrahapraṇayinīṃ nekṣvākavaḥ śikṣitāḥ sevāsaṃvalitaḥ kadā raghukule maulau nibaddho 'ñjaliḥ / sarvaṃ tadvihitaṃ tathāpyudadhinā naivoparodhaḥ kṛtaḥ pāṇiḥ saṃprati me haṭhāt kimaparaṃ spraṣṭuṃ dhanurdhāvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पाणिना धनुर्ग्रहीतुमिच्छामीति वक्तव्ये पाणेः करणभूतस्य कर्तृत्वाध्यारोपः कामपि कारकवक्रतां प्रतिपद्यते । यथा वा स्तनद्वन्द्वम् इत्यादौ

atra pāṇinā dhanurgrahītumicchāmīti vaktavye pāṇeḥ karaṇabhūtasya kartṛtvādhyāropaḥ kāmapi kārakavakratāṃ pratipadyate / yathā vā stanadvandvam ityādau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा निष्पर्यायनिवेशपेशलरसैरन्योन्यनिर्भर्त्सिभिर् हस्ताग्रैर्युगपन्नपत्य दशभिर्वामैर्धृतं कार्मुकम् । सव्यानां पुनरप्रथीयसि विधावस्मिन् गुणारोपणे मत्सेवाविदुषामहंप्रथमिका काप्यम्बरे वर्तते

yathā vā niṣparyāyaniveśapeśalarasairanyonyanirbhartsibhir hastāgrairyugapannapatya daśabhirvāmairdhṛtaṃ kārmukam / savyānāṃ punaraprathīyasi vidhāvasmin guṇāropaṇe matsevāviduṣāmahaṃprathamikā kāpyambare vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पूर्वंवदेव कर्तृत्वाध्यारोपनिबन्धनं कारकवक्रत्वम् । यथा वा बद्धस्पर्द्ध इति

atra pūrvaṃvadeva kartṛtvādhyāropanibandhanaṃ kārakavakratvam / yathā vā baddhasparddha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यस्यां कवयः काव्यवैचित्र्यविवक्षापरतन्त्रिताः स्वकर्मविचित्रभावाभिधित्सापरवशाः संख्याविपर्यासं वचनविपरिवर्तनं कुर्वन्ति विदधते तां संख्यावक्रतां विदुः तद्वचनवक्रत्वं जानन्ति तद्विदः । तदयमत्रार्थः---यदेकवचने द्विवचने प्रयोक्तव्ये वैचित्र्यार्थं वचनान्तरं यत्र प्रयुज्यते, भिन्नवचनयोर्वा यत्र सामानाधिकरण्यं विधीयते । यथा कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निश्वासैरयममृतहृद्यो ऽधररसः । मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पः स्तनतटीं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम्

yatra yasyāṃ kavayaḥ kāvyavaicitryavivakṣāparatantritāḥ svakarmavicitrabhāvābhidhitsāparavaśāḥ saṃkhyāviparyāsaṃ vacanaviparivartanaṃ kurvanti vidadhate tāṃ saṃkhyāvakratāṃ viduḥ tadvacanavakratvaṃ jānanti tadvidaḥ / tadayamatrārthaḥ---yadekavacane dvivacane prayoktavye vaicitryārthaṃ vacanāntaraṃ yatra prayujyate, bhinnavacanayorvā yatra sāmānādhikaraṇyaṃ vidhīyate / yathā kapole patrālī karatalanirodhena mṛditā nipīto niśvāsairayamamṛtahṛdyo 'dhararasaḥ / muhuḥ kaṇṭhe lagnastaralayati bāṣpaḥ stanataṭīṃ priyo manyurjātastava niranurodhe na tu vayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "न त्वहम्ऽ इति वक्तव्ये, "न तु वयम्ऽ इत्यनन्तरङ्गत्वप्रतिपादनार्थं ताटस्थ्यप्रतीतये बहुवचनं प्रयुक्तम् । यथा वा वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती

atra "na tvaham' iti vaktavye, "na tu vayam' ityanantaraṅgatvapratipādanārthaṃ tāṭasthyapratītaye bahuvacanaṃ prayuktam / yathā vā vayaṃ tattvānveṣānmadhukara hatāstvaṃ khalu kṛtī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापि पूर्ववदेव ताटस्थ्यप्रतीतिः । यथा वा फुल्लेन्दीवरकाननानि नयने पाणी सरोजाकराः

atrāpi pūrvavadeva tāṭasthyapratītiḥ / yathā vā phullendīvarakānanāni nayane pāṇī sarojākarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र द्विवचनबहुवचनयोः सामानाधिकरण्यलक्षणः संख्याविपर्यासः सहृदयहृदयहारितामावहति । यथा वा शास्त्राणि चक्षुर्नवम् इति

atra dvivacanabahuvacanayoḥ sāmānādhikaraṇyalakṣaṇaḥ saṃkhyāviparyāsaḥ sahṛdayahṛdayahāritāmāvahati / yathā vā śāstrāṇi cakṣurnavam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यस्यां प्रत्यक्ता निजात्मभावः परभावश्च अन्यत्वमुभ्यमप्येतद्विपर्यासेन योज्यते विपरिवर्तनेन निबध्यते । किमर्थम्---विच्छित्तये वैचित्र्याय । सैषा वर्णितस्वरूपा ज्ञेया ज्ञातव्या पुरुषवक्रता पुरुषवक्रत्वविच्छित्तिः । तदयमत्रार्थः---यदन्यस्मिन्नुत्तमे मध्यमे वा पुरुषे प्रयोक्तव्ये वैचित्र्यायान्यः कदाचित् प्रथमः प्रयुज्यते । तस्माच्च पुरुषैकयोगक्षेमत्वादस्मादादेः प्रातिपदिकमात्रस्य च विपर्यासः पर्यवस्यति । यथा कौशाम्बीं परिभूय नः कृपणकैर्विद्वेषिभिः स्वीकृतां जानाम्येव तथा प्रमादपरतां पत्युर्नयद्वेषिणः । स्त्रीणां च प्रियविप्रयोगविधुरं चेतः सदैवात्र मे वक्तुं नोत्सहते मनः परमतो जानातु देवी स्वयम्

yatra yasyāṃ pratyaktā nijātmabhāvaḥ parabhāvaśca anyatvamubhyamapyetadviparyāsena yojyate viparivartanena nibadhyate / kimartham---vicchittaye vaicitryāya / saiṣā varṇitasvarūpā jñeyā jñātavyā puruṣavakratā puruṣavakratvavicchittiḥ / tadayamatrārthaḥ---yadanyasminnuttame madhyame vā puruṣe prayoktavye vaicitryāyānyaḥ kadācit prathamaḥ prayujyate / tasmācca puruṣaikayogakṣematvādasmādādeḥ prātipadikamātrasya ca viparyāsaḥ paryavasyati / yathā kauśāmbīṃ paribhūya naḥ kṛpaṇakairvidveṣibhiḥ svīkṛtāṃ jānāmyeva tathā pramādaparatāṃ patyurnayadveṣiṇaḥ / strīṇāṃ ca priyaviprayogavidhuraṃ cetaḥ sadaivātra me vaktuṃ notsahate manaḥ paramato jānātu devī svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तामुक्तस्वरूपामुपग्रहवक्रतामुपग्रहवक्रत्वविच्छित्तिं जल्पन्ति कवयः कथयन्ति । कीदृशी---यत्र यस्यां पदयोरुभयोर्मध्यादेवकमात्मनेपदं परस्मैपदं वा विनियुज्यते विनिबध्यते नियमेन । कस्मात्कारणात्---औचित्यात् । वर्ण्यमानस्य वस्तुनो यदौचित्यमुचितभावस्तस्मात्, तं समाश्रित्येत्यर्थः । किमर्थम्---शोभायै विच्छित्तये । यथा तस्यापरेष्वपि मृगेषु शरान्मुमुक्षोः कर्णान्तमेत्य बिभिदे निबिडो ऽपि मुष्टिः । त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरयत्सु नेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि

tāmuktasvarūpāmupagrahavakratāmupagrahavakratvavicchittiṃ jalpanti kavayaḥ kathayanti / kīdṛśī---yatra yasyāṃ padayorubhayormadhyādevakamātmanepadaṃ parasmaipadaṃ vā viniyujyate vinibadhyate niyamena / kasmātkāraṇāt---aucityāt / varṇyamānasya vastuno yadaucityamucitabhāvastasmāt, taṃ samāśrityetyarthaḥ / kimartham---śobhāyai vicchittaye / yathā tasyāpareṣvapi mṛgeṣu śarānmumukṣoḥ karṇāntametya bibhide nibiḍo 'pi muṣṭiḥ / trāsātimātracaṭulaiḥ smarayatsu netraiḥ prauḍhapriyānayanavibhramaceṣṭitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्या प्रत्ययवक्रता सा समाम्नातरूपादन्यापरा काचित् प्रत्ययवक्रत्वविच्छित्तिः । अस्तीति संबन्धः । यत्र यस्यां प्रत्ययः कामप्यपूर्वां कमनीयतां रम्यतां पुष्णाति पुष्यति । कीदृशः---प्रत्ययात् तिङादेर्विहितः पदत्वेन विनिर्मितो ऽन्यः कश्चिदिति । यथा लीनं वस्तुनि येन सूक्ष्मसुभगं तत्त्वं गिरा कृष्यते निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं वाचैव यो वा बहिः । वन्दे द्वावपि तावहं कविवरौ वन्देतरां तं पुनर्- यो विज्ञातपरिश्रमो ऽयमनयोर्भारावतारक्षमः

sānyā pratyayavakratā sā samāmnātarūpādanyāparā kācit pratyayavakratvavicchittiḥ / astīti saṃbandhaḥ / yatra yasyāṃ pratyayaḥ kāmapyapūrvāṃ kamanīyatāṃ ramyatāṃ puṣṇāti puṣyati / kīdṛśaḥ---pratyayāt tiṅādervihitaḥ padatvena vinirmito 'nyaḥ kaściditi / yathā līnaṃ vastuni yena sūkṣmasubhagaṃ tattvaṃ girā kṛṣyate nirmātuṃ prabhavenmanoharamidaṃ vācaiva yo vā bahiḥ / vande dvāvapi tāvahaṃ kavivarau vandetarāṃ taṃ punar- yo vijñātapariśramo 'yamanayorbhārāvatārakṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापरा पदवक्रता---सा समर्पितस्वरूपापरा पूर्वोक्तव्यतिरिक्ता पदवकत्वविच्छित्तिः । अस्तीति संबन्धः । कीदृशी---यस्यां वक्रतायामुपसर्गनिपातयोर्वैयाकरणप्रसिद्धाभिधानयोः रसादिद्योतनं शृङ्गारप्रभृतिप्रकाशनम् । कथम्---वाक्यैकजीवितत्वेन । वाक्यस्य श्लोकादेरेकजीवितं वाक्यैकजीवितं तस्य भावस्तत्त्वं तेन । तदिदमुक्तं भवति---यद्वाक्यस्यैकस्फुरितभावेन परिस्फुरति यो रसादिस्तत्प्रकाशनेनेत्यर्थः । यथा वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव

sāparā padavakratā---sā samarpitasvarūpāparā pūrvoktavyatiriktā padavakatvavicchittiḥ / astīti saṃbandhaḥ / kīdṛśī---yasyāṃ vakratāyāmupasarganipātayorvaiyākaraṇaprasiddhābhidhānayoḥ rasādidyotanaṃ śṛṅgāraprabhṛtiprakāśanam / katham---vākyaikajīvitatvena / vākyasya ślokāderekajīvitaṃ vākyaikajīvitaṃ tasya bhāvastattvaṃ tena / tadidamuktaṃ bhavati---yadvākyasyaikasphuritabhāvena parisphurati yo rasādistatprakāśanenetyarthaḥ / yathā vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati hahā hā devi dhīrā bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रघुपतेस्तत्कालज्वलितोद्दीपनविभावसंपत्समुल्लासितः संभ्रमो निश्चितजनितजानकीविपत्तिसंभावनस्तत्परित्राणकरणोत्साहकारणतां प्रतिपद्यमानस्तेदेकाग्रतोल्लिखितसाक्षात्कारस्तदाकारतया विस्मृतविप्रकर्षः प्रत्यग्ररसपरिस्पन्दसुन्दरो निपातपरंपराप्रतिपाद्यमानवृत्तिर्वाक्यैकजीवितत्वेन प्रतिभासमानः कामपि वाक्यवक्रतां समुन्मीलयति । तु-शब्दस्य च वक्रभावः पूर्वमेव व्याख्यातः । यथा वा अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभिर्- भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः

atra raghupatestatkālajvalitoddīpanavibhāvasaṃpatsamullāsitaḥ saṃbhramo niścitajanitajānakīvipattisaṃbhāvanastatparitrāṇakaraṇotsāhakāraṇatāṃ pratipadyamānastedekāgratollikhitasākṣātkārastadākāratayā vismṛtaviprakarṣaḥ pratyagrarasaparispandasundaro nipātaparaṃparāpratipādyamānavṛttirvākyaikajīvitatvena pratibhāsamānaḥ kāmapi vākyavakratāṃ samunmīlayati / tu-śabdasya ca vakrabhāvaḥ pūrvameva vyākhyātaḥ / yathā vā ayamekapade tayā viyogaḥ priyayā copanataḥ suduḥsaho me / navavāridharodayādahobhir- bhavitavyaṃ ca nirātapatvaramyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र द्वयोः परस्परं सुदुःसहत्वोद्दीपनसामर्थ्यसमेतयोः प्रियाविरहवर्षाकालयोस्तुल्यकालत्वप्रतिपादनपरं "चऽ-शब्दद्वितयं समसमयसमुल्लसितवह्निदाहदक्षदक्षिणवातव्यजनसमानतां समर्थयत् कामपि वाक्यवक्रतां समुद्दीपयति । "सुऽ -"दुःऽ-शब्दाभ्यां च प्रियाविरहस्याशक्यप्रतीकारता प्रतीयते । यथा च मुहुरङ्गुलिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम् । मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु

atra dvayoḥ parasparaṃ suduḥsahatvoddīpanasāmarthyasametayoḥ priyāvirahavarṣākālayostulyakālatvapratipādanaparaṃ "ca'-śabdadvitayaṃ samasamayasamullasitavahnidāhadakṣadakṣiṇavātavyajanasamānatāṃ samarthayat kāmapi vākyavakratāṃ samuddīpayati / "su' -"duḥ'-śabdābhyāṃ ca priyāvirahasyāśakyapratīkāratā pratīyate / yathā ca muhuraṅgulisaṃvṛtādharoṣṭhaṃ pratiṣedhākṣaraviklavābhirāmam / mukhamaṃsavivarti pakṣmalākṣyāḥ kathamapyunnamitaṃ na cumbitaṃ tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नायकस्य प्रथमाभिलाषविवशवृत्तेरनुभवस्मृतिसमुल्लिखिततत्कालसमुचिततद्वदनेन्दुसौन्दर्यस्य पूर्वमपरिचुम्बन स्खलितसमुद्दीपितपश्चात्तापदशावेश द्योतनपरः "तुऽ-शब्दः कामपि वाक्यवक्रतामुत्तेजयति । एतदुत्तरत्र प्रत्ययवक्रत्वमेवंविधप्रत्ययान्तरवक्रभावान्तर्भूतत्वात् पृथक्त्वेन नोक्तमिति स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम् । यथा येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते बर्हेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेषस्य विषणोः

atra nāyakasya prathamābhilāṣavivaśavṛtteranubhavasmṛtisamullikhitatatkālasamucitatadvadanendusaundaryasya pūrvamaparicumbana skhalitasamuddīpitapaścāttāpadaśāveśa dyotanaparaḥ "tu'-śabdaḥ kāmapi vākyavakratāmuttejayati / etaduttaratra pratyayavakratvamevaṃvidhapratyayāntaravakrabhāvāntarbhūtatvāt pṛthaktvena noktamiti svayamevotprekṣaṇīyam / yathā yena śyāmaṃ vapuratitarāṃ kāntimāpatsyate te barheṇeva sphuritarucinā gopaveṣasya viṣaṇoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "अतितराम्ऽ इत्यतीव चमत्कारकारि । एवमन्येषामपि सजातीयलक्षणद्वारेण लक्षणनिष्पत्तिः स्वयमनुसर्तव्या । तदेवमियमनेकाकारा वक्रत्वविच्छित्तिश्चतुर्विधपदविषया वावयैकदेशजीवितत्वेनापि परिस्फुरन्ती सकलवाक्यवैचित्र्यनिबन्धनतामुपयाति । वक्रतायाः प्रकाराणामेको ऽपि कविकर्मणः । तद्विदाह्लादकारित्वहेतुतां प्रतिपद्यते

atra "atitarām' ityatīva camatkārakāri / evamanyeṣāmapi sajātīyalakṣaṇadvāreṇa lakṣaṇaniṣpattiḥ svayamanusartavyā / tadevamiyamanekākārā vakratvavicchittiścaturvidhapadaviṣayā vāvayaikadeśajīvitatvenāpi parisphurantī sakalavākyavaicitryanibandhanatāmupayāti / vakratāyāḥ prakārāṇāmeko 'pi kavikarmaṇaḥ / tadvidāhlādakāritvahetutāṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिदेकस्मिन् पदमात्रे वाक्ये वा वक्रताप्रकारा वक्रत्वप्रभेदा बहवः प्रभूताः पतिताः कविप्रतिभामाहात्म्यसमुल्लसिताः । किमर्थम्---परस्परस्य शोभायै, अन्योन्यस्य विच्छित्तये । एतामेव चित्रच्छायामनोहरामनेकाकारकान्तिरमणीयां वक्रतां जनयन्त्युत्पादयन्ति । यथा तरन्तीव इति

kvacidekasmin padamātre vākye vā vakratāprakārā vakratvaprabhedā bahavaḥ prabhūtāḥ patitāḥ kavipratibhāmāhātmyasamullasitāḥ / kimartham---parasparasya śobhāyai, anyonyasya vicchittaye / etāmeva citracchāyāmanoharāmanekākārakāntiramaṇīyāṃ vakratāṃ janayantyutpādayanti / yathā tarantīva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.