अत्र रसवत्त्वमलङ्कारश्च प्रकटं प्रतिभासेते । तस्मान्न कथञ्चिदपि तद्विवेकस्य दुरवधानता । तेन रसवतो ऽलङ्कार इति षष्ठीसमासपक्षे शब्दार्थयोर्न किञ्चिदसङ्गतत्वम्, रसपरिपोषपरत्वादलङ्कारस्य तन्निबन्धनमेव रसवत्त्वम् । रसवांश्चासावलङ्कारश्चेति विशेषणसमासपक्षे ऽपि न किञ्चिदसङ्गत्वम् । तथा चैतयोरुदाहरणयोर्लतायाः सरितश्चोद्दीपनविभावत्वेन वल्लभाभावितान्तः करणतया नायकस्य तन्मयत्वेन (निश्चेतन?) मेव पदार्थजातं सकलमवलोकयतः तत्साम्यसमारोपणं तद्धर्माध्यारोपणं चेत्युपमारूपककाव्यालङ्कारयोजनं विना न केनचित् प्रकारेण घटते, तल्लक्षणवाक्यत्वात् । सत्यमेतत्, किन्तु "अलङ्कारऽ-शब्दाभिधानं विना विशेषणसमा (सप) क्षे केवलस्य रसवानिति (अस्य) प्रयोगः प्राप्नोति । रसवानलङ्कार इति चेत् प्रतीतिरभ्युपगम्यते, तदपि युक्ति (युक्ततां नार्हति), रूपकादेरभावात् । रसवतो ऽलङ्कार इति षष्ठीसमासपक्षो ऽपि न सुस्पष्टसमन्वयः । सर्वस्य कस्यचित् काव्यस्य रसवत्त्वमेव । यस्मात्सातिशयत्वनिबन्धनं तथाविधं तद्विदाह्लादकारि काव्यं करणीयमिति तस्यालङ्कार इत्याश्रिते सर्वेषामेव च रूपकादीनां रसवदलङ्कारत्वमेव न्यायोपपन्नतां प्रतिपद्यते । अलङ्कारस्य च यस्यकस्यचित्सर्वस्य रसवत्त्वाद् विशेषणसमासपक्षे ऽप्येषैव वार्त्ता । कीञ्च तदभ्युपगमे ऽपि प्रत्येकमुत्स्खलितलक्षणानां प्रकृतपरिपोषपरतया लब्धात्मनामलङ्कारणां प्रातिस्विकलक्षणाभिहितातिशयव्यतिरिक्तमनेन न किञ्चिदाधिक्यमाधीयते । तस्मात्तत्तल्ल(क्षण) करणवैयर्थ्यमप्रतिवारितप्रसरमेव परापतति । न चैवंविधविषये रसवदलङ्कारव्यवहारस्यावकाशः, तज्ज्ञैस्तथानवगमात्, अलङ्कारान्तराणां च मुख्यतया व्यवस्थानात् । अथवा चेतनपदार्थगोचरतया रसवदलङ्कारस्य, निश्चेतनवस्तुविषयत्वेन चोपमादीनां विषयविभागो व्यवस्थाप्यते, तदपि न विद्वज्जनावर्जनं विदधाति । यस्मादचेतनानामपि रसोद्दीपनसामर्थ्यसमुचितसत्कविसमुल्लिखितसौकुमार्यसरसात्वादुपमादीनां प्रविरलविषयता निर्विषयत्वं वा स्यादिति शृङ्गरादिरसनिस्यन्दसुन्दरस्य सत्कविप्रवाहस्य च नीरसत्वं प्रसज्यत इति प्रतिपादितमेव पूर्वसूरिभिः । यदि वा वैचित्र्यान्तरमनोहारितया रसवदलङ्कारः प्रतिपाद्यते, यथाभियुक्ततरौस्तैरेवाभ्यधायि--- प्रधाने ऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः
atra rasavattvamalaṅkāraśca prakaṭaṃ pratibhāsete / tasmānna kathañcidapi tadvivekasya duravadhānatā / tena rasavato 'laṅkāra iti ṣaṣṭhīsamāsapakṣe śabdārthayorna kiñcidasaṅgatatvam, rasaparipoṣaparatvādalaṅkārasya tannibandhanameva rasavattvam / rasavāṃścāsāvalaṅkāraśceti viśeṣaṇasamāsapakṣe 'pi na kiñcidasaṅgatvam / tathā caitayorudāharaṇayorlatāyāḥ saritaścoddīpanavibhāvatvena vallabhābhāvitāntaḥ karaṇatayā nāyakasya tanmayatvena (niścetana?) meva padārthajātaṃ sakalamavalokayataḥ tatsāmyasamāropaṇaṃ taddharmādhyāropaṇaṃ cetyupamārūpakakāvyālaṅkārayojanaṃ vinā na kenacit prakāreṇa ghaṭate, tallakṣaṇavākyatvāt / satyametat, kintu "alaṅkāra'-śabdābhidhānaṃ vinā viśeṣaṇasamā (sapa) kṣe kevalasya rasavāniti (asya) prayogaḥ prāpnoti / rasavānalaṅkāra iti cet pratītirabhyupagamyate, tadapi yukti (yuktatāṃ nārhati), rūpakāderabhāvāt / rasavato 'laṅkāra iti ṣaṣṭhīsamāsapakṣo 'pi na suspaṣṭasamanvayaḥ / sarvasya kasyacit kāvyasya rasavattvameva / yasmātsātiśayatvanibandhanaṃ tathāvidhaṃ tadvidāhlādakāri kāvyaṃ karaṇīyamiti tasyālaṅkāra ityāśrite sarveṣāmeva ca rūpakādīnāṃ rasavadalaṅkāratvameva nyāyopapannatāṃ pratipadyate / alaṅkārasya ca yasyakasyacitsarvasya rasavattvād viśeṣaṇasamāsapakṣe 'pyeṣaiva vārttā / kīñca tadabhyupagame 'pi pratyekamutskhalitalakṣaṇānāṃ prakṛtaparipoṣaparatayā labdhātmanāmalaṅkāraṇāṃ prātisvikalakṣaṇābhihitātiśayavyatiriktamanena na kiñcidādhikyamādhīyate / tasmāttattalla(kṣaṇa) karaṇavaiyarthyamaprativāritaprasarameva parāpatati / na caivaṃvidhaviṣaye rasavadalaṅkāravyavahārasyāvakāśaḥ, tajjñaistathānavagamāt, alaṅkārāntarāṇāṃ ca mukhyatayā vyavasthānāt / athavā cetanapadārthagocaratayā rasavadalaṅkārasya, niścetanavastuviṣayatvena copamādīnāṃ viṣayavibhāgo vyavasthāpyate, tadapi na vidvajjanāvarjanaṃ vidadhāti / yasmādacetanānāmapi rasoddīpanasāmarthyasamucitasatkavisamullikhitasaukumāryasarasātvādupamādīnāṃ praviralaviṣayatā nirviṣayatvaṃ vā syāditi śṛṅgarādirasanisyandasundarasya satkavipravāhasya ca nīrasatvaṃ prasajyata iti pratipāditameva pūrvasūribhiḥ / yadi vā vaicitryāntaramanohāritayā rasavadalaṅkāraḥ pratipādyate, yathābhiyuktataraustairevābhyadhāyi--- pradhāne 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ / kāvye tasminnalaṅkāro rasādiriti me matiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.