Kuntaka: Vakroktijivita 3

वस्तुनो वर्णनीयतया प्रस्तावितस्य पदार्थस्य, यदेवंविधत्वेन वर्णनं सा तस्य वक्रता वक्रत्वविच्छित्तिः । किंविधत्वेनेत्याह---उदारस्वपरिस्पन्दसुन्दरत्वेन । उदारः सोत्कर्षः सर्वातिशायी यः स्वपरिस्पन्दः स्वभावमहिमा तस्य सुन्दरत्वं सौकुमार्यातिशयस्तेन, अत्यन्तरमणीयस्वाभाविकधर्मयुक्तत्वेन । वर्णनं प्रतिपादनम् । कथम्---वक्रशब्दैकगोचरत्वेन । वक्रो यो ऽसौ नानाविधवक्रताविशिष्टः शब्दः कश्चिदेव वाचकविशेषो विवक्षितार्थसमर्पण समर्थस्तस्यैवैकस्य केवलस्य गोचरत्वेन प्रतिपाद्यतया विषयत्वेन । वाच्यत्वेनेति नोक्तम्, व्यङ्ग्यत्वेनापि प्रतिपादनसंभवात् । तदिदमुक्तं भवति---यदेवंविधे भावस्वभावसौसुमार्यवर्णनप्रस्तावे भूयसां न वाच्यालङ्काराणामुपमादीनामुपयोगयोग्यता संभवति, स्वभावसौकुमार्यातिशयम्लानताप्रसङ्गात् । ननु च सैषा सहृदयाह्लादकारिणी स्वभावोक्तिरलङ्कारतया समाम्नात्, तस्मात् किं तद्दषणदुर्व्यसनप्रयासेन ? यतस्तेषां सामान्यवस्तुधर्ममात्रमलङ्कार्यम्, सातिशयस्वभावसौन्दर्यपरिपोषणमलङ्कारः प्रतिभासते । तेन स्वभावोक्तेरलङ्कारत्वमेव युक्तियुक्तमिति ये मन्यन्ते तान् प्रति समाधीयते---तदेतन्नातिचतुरस्त्रम् । यस्मादगतिकगतिन्यायेन काव्यकरणं न यथाकथञ्चिदनुष्ठेयतामर्हति, तद्विदाह्लादकारिकाव्यलक्षणप्रस्तावात् । किञ्च---अनुत्कृष्टधर्मयुक्तस्य वर्णनीयस्यालङ्करणमप्यसमुचितभित्तिभागोल्लिखितालेख्यवन्न शोभातिशयकारितामावहति । यस्मादत्यन्तरमणीयस्वाभाविकधर्मयुक्तंवर्णनीयवस्तु परिग्रहणीयम् । तथाविधस्य तस्य यथायोगमौचित्यानुसारेण रूपकाद्यलङ्कारयोजनया भवितव्यम् । एतावांस्तु विशेषो यत् स्वाभाविकसौकुमार्यप्राधान्येन विवक्षितस्य न भूयसा रूपकाद्यलङ्कारौपकाराय कल्पते, वस्तुस्वभावसौकुमार्यस्य रसादिपरिपोषणस्य वा समाच्छादनप्रसङ्गात् । तथा चैतस्मिन् विषये सर्वाकारमलङ्कार्यं विलासवतीव स्नानसमय-विरहव्रतपरिग्रह-सुरतावसानादौ नात्यन्तमलङ्करणसहतां प्रतिपद्यते, स्वाभाविकसौकुमार्यस्यैव रसिकहृदयाह्लादकारित्वात् । यथा तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य तन्वीं क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः । भूतार्थशोभाह्रियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहिते ऽपि नार्यः

vastuno varṇanīyatayā prastāvitasya padārthasya, yadevaṃvidhatvena varṇanaṃ sā tasya vakratā vakratvavicchittiḥ / kiṃvidhatvenetyāha---udārasvaparispandasundaratvena / udāraḥ sotkarṣaḥ sarvātiśāyī yaḥ svaparispandaḥ svabhāvamahimā tasya sundaratvaṃ saukumāryātiśayastena, atyantaramaṇīyasvābhāvikadharmayuktatvena / varṇanaṃ pratipādanam / katham---vakraśabdaikagocaratvena / vakro yo 'sau nānāvidhavakratāviśiṣṭaḥ śabdaḥ kaścideva vācakaviśeṣo vivakṣitārthasamarpaṇa samarthastasyaivaikasya kevalasya gocaratvena pratipādyatayā viṣayatvena / vācyatveneti noktam, vyaṅgyatvenāpi pratipādanasaṃbhavāt / tadidamuktaṃ bhavati---yadevaṃvidhe bhāvasvabhāvasausumāryavarṇanaprastāve bhūyasāṃ na vācyālaṅkārāṇāmupamādīnāmupayogayogyatā saṃbhavati, svabhāvasaukumāryātiśayamlānatāprasaṅgāt / nanu ca saiṣā sahṛdayāhlādakāriṇī svabhāvoktiralaṅkāratayā samāmnāt, tasmāt kiṃ taddaṣaṇadurvyasanaprayāsena ? yatasteṣāṃ sāmānyavastudharmamātramalaṅkāryam, sātiśayasvabhāvasaundaryaparipoṣaṇamalaṅkāraḥ pratibhāsate / tena svabhāvokteralaṅkāratvameva yuktiyuktamiti ye manyante tān prati samādhīyate---tadetannāticaturastram / yasmādagatikagatinyāyena kāvyakaraṇaṃ na yathākathañcidanuṣṭheyatāmarhati, tadvidāhlādakārikāvyalakṣaṇaprastāvāt / kiñca---anutkṛṣṭadharmayuktasya varṇanīyasyālaṅkaraṇamapyasamucitabhittibhāgollikhitālekhyavanna śobhātiśayakāritāmāvahati / yasmādatyantaramaṇīyasvābhāvikadharmayuktaṃvarṇanīyavastu parigrahaṇīyam / tathāvidhasya tasya yathāyogamaucityānusāreṇa rūpakādyalaṅkārayojanayā bhavitavyam / etāvāṃstu viśeṣo yat svābhāvikasaukumāryaprādhānyena vivakṣitasya na bhūyasā rūpakādyalaṅkāraupakārāya kalpate, vastusvabhāvasaukumāryasya rasādiparipoṣaṇasya vā samācchādanaprasaṅgāt / tathā caitasmin viṣaye sarvākāramalaṅkāryaṃ vilāsavatīva snānasamaya-virahavrataparigraha-suratāvasānādau nātyantamalaṅkaraṇasahatāṃ pratipadyate, svābhāvikasaukumāryasyaiva rasikahṛdayāhlādakāritvāt / yathā tāṃ prāṅmukhīṃ tatra niveśya tanvīṃ kṣaṇaṃ vyalambanta puro niṣaṇṇāḥ / bhūtārthaśobhāhriyamāṇanetrāḥ prasādhane saṃnihite 'pi nāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र तथाविधस्वभाविकसौकुमार्यमनोहरः शोभातिशयः कवेः प्रतिपादयितुमभिप्रेतः । अस्या अलङ्करणकलापकलनं सहजच्छायातिरोधानशङ्कास्पदत्वेन संभावितम् । यस्मात् स्वाभाविकसौकुमार्यप्राधान्येन वर्ण्यमानस्योदारस्वपरिस्पन्दमहिम्नः सहजच्छायातिरोधानविधायि प्रतीत्यन्तरापेक्षमलङ्करणकल्पनं नोपकारितां प्रतिपद्यते । विशेषतस्तु---रसपरिपोषपेशलायाः प्रतीतेर्विभावानुभावव्यभिचार्यौचित्यव्यतिरेकेण प्रकारान्तरेण प्रतिपत्तिः प्रस्तुतशोभापरिहारकारितामावहति । तथा च प्रथमतरतरुणीतारुण्यावतारप्रभृतयः पदार्थाः सुकुमारवसन्तादिसमयसमुन्मेषपरिपोषपरिसमाप्तिप्रभृतयश्च स्वप्रतिपादकवाक्यवक्रताव्यतिरेकेण भूयसा न कस्यचिदलङ्करणान्तरस्य कविभिरलङ्करणीयतामुपनीयमानाः परिदृश्यन्ते । यथा स्मितं किञ्चिन्मुग्धं तरलमधुरो दृष्टिविभवः परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः । गतानामारम्भः किसलयितलीलापरिमलः स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव हि न रम्यं मृगदृशः

atra tathāvidhasvabhāvikasaukumāryamanoharaḥ śobhātiśayaḥ kaveḥ pratipādayitumabhipretaḥ / asyā alaṅkaraṇakalāpakalanaṃ sahajacchāyātirodhānaśaṅkāspadatvena saṃbhāvitam / yasmāt svābhāvikasaukumāryaprādhānyena varṇyamānasyodārasvaparispandamahimnaḥ sahajacchāyātirodhānavidhāyi pratītyantarāpekṣamalaṅkaraṇakalpanaṃ nopakāritāṃ pratipadyate / viśeṣatastu---rasaparipoṣapeśalāyāḥ pratītervibhāvānubhāvavyabhicāryaucityavyatirekeṇa prakārāntareṇa pratipattiḥ prastutaśobhāparihārakāritāmāvahati / tathā ca prathamatarataruṇītāruṇyāvatāraprabhṛtayaḥ padārthāḥ sukumāravasantādisamayasamunmeṣaparipoṣaparisamāptiprabhṛtayaśca svapratipādakavākyavakratāvyatirekeṇa bhūyasā na kasyacidalaṅkaraṇāntarasya kavibhiralaṅkaraṇīyatāmupanīyamānāḥ paridṛśyante / yathā smitaṃ kiñcinmugdhaṃ taralamadhuro dṛṣṭivibhavaḥ parispando vācāmabhinavavilāsoktisarasaḥ / gatānāmārambhaḥ kisalayitalīlāparimalaḥ spṛśantyāstāruṇyaṃ kimiva hi na ramyaṃ mṛgadṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा अव्युत्पन्नमनोभवा मधुरिमस्पर्शोल्लसन्मानसा भिन्नान्तः करणं दृशौ मुकुलयन्त्याघ्रातभूतोद्भ्रमाः । रागेच्छां न समापयन्ति मनसः खेदं विनैवालसा वृत्तान्तं न विदन्ति यान्ति च वशं कन्या मनोजन्मनः

yathā vā avyutpannamanobhavā madhurimasparśollasanmānasā bhinnāntaḥ karaṇaṃ dṛśau mukulayantyāghrātabhūtodbhramāḥ / rāgecchāṃ na samāpayanti manasaḥ khedaṃ vinaivālasā vṛttāntaṃ na vidanti yānti ca vaśaṃ kanyā manojanmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च दोर्मूलावधि इति

yathā ca dormūlāvadhi iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा गर्भग्रन्थिषु वीरुधां सुमनसो मध्ये ऽङ्कुरं पल्लवा वाञ्छामात्रपरिग्रहः पिकवधूकण्ठोदरे पञ्चमः । किं च त्रीणि जगन्ति जिष्णु दिवसैर्द्वित्रैर्मनोजन्मनो देवस्यापि चिरोज्झितं यदि भवेदभ्यासवश्यं धनुः

yathā vā garbhagranthiṣu vīrudhāṃ sumanaso madhye 'ṅkuraṃ pallavā vāñchāmātraparigrahaḥ pikavadhūkaṇṭhodare pañcamaḥ / kiṃ ca trīṇi jaganti jiṣṇu divasairdvitrairmanojanmano devasyāpi cirojjhitaṃ yadi bhavedabhyāsavaśyaṃ dhanuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा हंसानां निनदेषु इति

yathā vā haṃsānāṃ ninadeṣu iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च सज्जेहि सुरहिमासो ण दाव अप्पेइ जुऐजणलक्खसहे । अहिणअसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणङ्गस्स सरे

yathā ca sajjehi surahimāso ṇa dāva appei juaijaṇalakkhasahe / ahiṇaasahaāramuhe ṇavapallavapattale aṇaṅgassa sare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यसहान् । अभीनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्रलाननङ्गस्य शरान् ॥ इति छाया ॥ एवंविधविषये स्वाभाविकसौकुमार्यप्राधान्येन वर्ण्यमानस्य वस्तुनस्तदाच्छादनभयादेव न भूयसा तत्कविभिरलङ्करणमुपनिबध्यते । यदि वा कदाचिदुपनिबध्यते तत्तदेव स्वाभाविकं सौकुमार्यं सुतरां समुन्मीलयितुम्, न पुनरलङ्कारवैचित्र्योपपत्तये । यथा धौताञ्जने च नयने स्फटिकाच्छकान्तिर्- गण्डस्थली विगतकृत्रिमरागमोष्ठम् । अङ्गानि दन्तिशिशुदन्तविनिर्मलानि किं यन्न सुन्दरमभुत्तरुणीजनस्य

sajjayati surabhimāso na tāvadarpayati yuvatijanalakṣyasahān / abhīnavasahakāramukhān navapallavapatralānanaṅgasya śarān // iti chāyā // evaṃvidhaviṣaye svābhāvikasaukumāryaprādhānyena varṇyamānasya vastunastadācchādanabhayādeva na bhūyasā tatkavibhiralaṅkaraṇamupanibadhyate / yadi vā kadācidupanibadhyate tattadeva svābhāvikaṃ saukumāryaṃ sutarāṃ samunmīlayitum, na punaralaṅkāravaicitryopapattaye / yathā dhautāñjane ca nayane sphaṭikācchakāntir- gaṇḍasthalī vigatakṛtrimarāgamoṣṭham / aṅgāni dantiśiśudantavinirmalāni kiṃ yanna sundaramabhuttaruṇījanasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "दन्तिशिशुदन्तविनिर्मलानि" इत्युपमया स्वाभाविकमेव सौन्दर्यमुन्मीलितम् । यथा वा अकठोरवारणवधूदन्ताङ्कुरस्पर्धिनःइति

atra "dantiśiśudantavinirmalāni" ityupamayā svābhāvikameva saundaryamunmīlitam / yathā vā akaṭhoravāraṇavadhūdantāṅkuraspardhinaḥiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरा द्वितीया वर्ण्यमानवृत्तेः पदार्थस्य निर्मितिः सृष्टिः । वक्रतेति संबन्धः । कीदृशी---सहजाहार्यकविकौशलशालिनी । सहजं स्वाभाविकमाहार्यं शिक्षाभायाससमुल्लासितं च शक्तिव्युत्पत्तिपरिपाकप्रौढं यत् कविकौशलं निर्मातृनैपुणं तेन शालते श्लाघ्यते या सा तथोक्ता । अन्यच्च कीदृशी---नूतनोल्लेखलोकातिक्रान्तगोचरा । नूतनस्तत्प्रथमो यो ऽसावुल्लिख्यत इत्युल्लेखस्तत्कालमुल्लिख्यमानातिशयः, तेन लोकातिक्रान्तः प्रसिद्धव्यापारातीतः को ऽपि सर्वातिशायी गोचरो विषयो यस्याः सा तथोक्तेति विग्रहः । निर्मितिस्तेन रूपेण विहितिरित्यर्थः । तदिदमत्र तात्पर्यम्--- यन्न वर्ण्यमानस्वरूपाः पदार्थाः कविभिरभूताः सन्तः क्रियन्ते, केवलं सत्तामात्रेणैव परिस्फुरतां तेषां तथाविधः को ऽप्यतिशयः पुराधीयते, येन कामपि सहृदयहृदयहारिणीं रमणीयतामधिरोप्यन्ते । तदिदमुक्तम् लीनं वस्तुनि

aparā dvitīyā varṇyamānavṛtteḥ padārthasya nirmitiḥ sṛṣṭiḥ / vakrateti saṃbandhaḥ / kīdṛśī---sahajāhāryakavikauśalaśālinī / sahajaṃ svābhāvikamāhāryaṃ śikṣābhāyāsasamullāsitaṃ ca śaktivyutpattiparipākaprauḍhaṃ yat kavikauśalaṃ nirmātṛnaipuṇaṃ tena śālate ślāghyate yā sā tathoktā / anyacca kīdṛśī---nūtanollekhalokātikrāntagocarā / nūtanastatprathamo yo 'sāvullikhyata ityullekhastatkālamullikhyamānātiśayaḥ, tena lokātikrāntaḥ prasiddhavyāpārātītaḥ ko 'pi sarvātiśāyī gocaro viṣayo yasyāḥ sā tathokteti vigrahaḥ / nirmitistena rūpeṇa vihitirityarthaḥ / tadidamatra tātparyam--- yanna varṇyamānasvarūpāḥ padārthāḥ kavibhirabhūtāḥ santaḥ kriyante, kevalaṃ sattāmātreṇaiva parisphuratāṃ teṣāṃ tathāvidhaḥ ko 'pyatiśayaḥ purādhīyate, yena kāmapi sahṛdayahṛdayahāriṇīṃ ramaṇīyatāmadhiropyante / tadidamuktam līnaṃ vastuni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । तदेवं सत्तामात्रेणैव परिस्फुरतः पदार्थस्य को ऽप्यलौकिकः शोभातिशयविधायी विच्छित्तिविशेषो ऽभिधीयते, येन नूतनच्छायामनो हारिणा वास्तवस्थितितिरोधानप्रवणेन निजावभासोद्भासितस्वरूपेण तत्कालोल्लिखित इव वर्णनीयपदार्थपरिस्पन्दमहिमा प्रतिभासते, येन विधातृव्यपदेशपात्रतां प्रतिपद्यन्ते कवयः । तदिदमुक्तम् अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

ityādi / tadevaṃ sattāmātreṇaiva parisphurataḥ padārthasya ko 'pyalaukikaḥ śobhātiśayavidhāyī vicchittiviśeṣo 'bhidhīyate, yena nūtanacchāyāmano hāriṇā vāstavasthititirodhānapravaṇena nijāvabhāsodbhāsitasvarūpeṇa tatkālollikhita iva varṇanīyapadārthaparispandamahimā pratibhāsate, yena vidhātṛvyapadeśapātratāṃ pratipadyante kavayaḥ / tadidamuktam apāre kāvyasaṃsāre kavireva prajāpatiḥ / yathāsmai rocate viśvaṃ tathedaṃ parivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैषा सहजार्यभेदभिन्ना वर्णनीयस्य वस्तुनो द्विप्रकारा वक्रता । तदेवमाहार्या येयं सा प्रस्तुतविच्छित्तिविधाप्यलङ्कारव्यतिरेकेण नान्या काचिदुपपद्यते । तस्माद् बहुविधतत्प्रकारप्रभेदद्वारेणात्यन्तविततव्यवहाराः परिदृश्यन्ते । यथा अस्याः सर्गविधौ प्रजपतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तद्युतिः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः

saiṣā sahajāryabhedabhinnā varṇanīyasya vastuno dviprakārā vakratā / tadevamāhāryā yeyaṃ sā prastutavicchittividhāpyalaṅkāravyatirekeṇa nānyā kācidupapadyate / tasmād bahuvidhatatprakāraprabhedadvāreṇātyantavitatavyavahārāḥ paridṛśyante / yathā asyāḥ sargavidhau prajapatirabhūccandro nu kāntadyutiḥ śṛṅgāraikarasaḥ svayaṃ nu madano māso nu puṣpākaraḥ / vedābhyāsajaḍaḥ kathaṃ nu viṣayavyāvṛttakautūhalo nirmātuṃ prabhavenmanoharamidaṃ rūpaṃ purāṇo muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कान्तायाः किमपि कान्तिमत्त्वमसमविलाससंपदां पदं च रसवत्त्वमसामान्यसौष्ठवं च सौकुमार्यं प्रतिपादयितुं प्रत्येकं तत्परिस्पन्दप्राधान्यसमुचितसंभावनानुमानमाहात्म्यात् पृथक् पृथगपूर्वमेव निर्माणमुत्प्रेक्षितम् । तथा च कारणत्रितयस्याप्येतस्य सर्वेषां विशेषणानां स्वयम् इति संबध्यमानमेतदेव सुतरां समुद्दीपयति । यः किल स्वयमेव कान्तद्युतिस्तस्य सौजन्यसमुचितादरोचकित्वात् कान्तिकत्कार्यकरणकौशलमेवोपपन्नम् । यश्च स्वयमेव शृङ्गारैकरसस्तस्य रसिकत्वादे रसवद्वस्तुविधानवैदग्ध्यमौचित्यं भजते । यश्च स्वयमेव पुष्पाकरस्तस्याभिजात्यादेव तथाविधः सुकुमार एव सर्गः समुचितः । तथा चोत्तरार्धे व्यतिरेकमुखेन त्रयस्याप्येतस्य कान्तिमत्त्वादेर्विशेषणैरन्यथानुपपत्तिरुपपादिता । यस्माद् वेदाभ्यासजडत्वात् कान्तिमद्वस्तुविधानानभिज्ञत्वम्, विषयव्यावृत्तकौतुकत्वाद् रसवत्पदार्थे विहितवैमुख्यम्, पुराणत्वात् सौकुमार्यसरसभावविरचनवैरस्यं प्रजापतेः प्रतीयते । तदेवमुत्प्रेक्षालक्षणो ऽयमलङ्कारः कविना वर्णनीयस्य वस्तुनः कमप्यलौकिकोल्लेखविलक्षणमतिशयमाधातुम निबद्धः । स च स्वभावसौन्दर्यमहिम्ना स्वयमेव तत्सहायसंपदा महार्घमहनीयतामीहमानः सन्देहसंसर्गमङ्गीकरोतीति तेनोपबृंहितः । तस्माल्लोकोत्तरनिर्मातृनिर्मितत्वं नाम नूतनः को ऽप्यतिशयः पदार्थस्य वर्णयमानवृत्तेर्नायिकास्वरूपसौन्दर्यलक्षणस्यात्र निर्मितः कविना, येन तदेव तत्प्रथममुत्पादितमिव प्रतिभाति । यत्राप्युत्पाद्यं वस्तु प्रबन्धार्थवदपूर्वतया वाक्यार्थस्तत्कालमुल्लिख्यते कविभिः, तस्मिन् स्वसत्तासमन्वयेन स्वयमेव परिस्फुरतां पदार्थानां तथाविधपरस्परान्वयलक्षणसंबन्धोपनिबन्धनं नाम नवीनमतिशयमात्रमेव निर्मितिविषयतां नीयते, न पुनः स्वरूपम् । यथा कस्त्वं भो दिवि मालिको ऽहमिह किं पुष्पार्थमभ्यागतः किं तेनास्तु महान् क्रयो यदि महच्चित्रं तदाकर्ण्यताम् । संग्रामेष्वलभाभिधाननृपतौ दिव्याङ्गनाभैः स्त्रजः प्रोज्झन्तीभिरविद्यमानकुसुमं यस्मात्कृतं नन्दनम्

atra kāntāyāḥ kimapi kāntimattvamasamavilāsasaṃpadāṃ padaṃ ca rasavattvamasāmānyasauṣṭhavaṃ ca saukumāryaṃ pratipādayituṃ pratyekaṃ tatparispandaprādhānyasamucitasaṃbhāvanānumānamāhātmyāt pṛthak pṛthagapūrvameva nirmāṇamutprekṣitam / tathā ca kāraṇatritayasyāpyetasya sarveṣāṃ viśeṣaṇānāṃ svayam iti saṃbadhyamānametadeva sutarāṃ samuddīpayati / yaḥ kila svayameva kāntadyutistasya saujanyasamucitādarocakitvāt kāntikatkāryakaraṇakauśalamevopapannam / yaśca svayameva śṛṅgāraikarasastasya rasikatvāde rasavadvastuvidhānavaidagdhyamaucityaṃ bhajate / yaśca svayameva puṣpākarastasyābhijātyādeva tathāvidhaḥ sukumāra eva sargaḥ samucitaḥ / tathā cottarārdhe vyatirekamukhena trayasyāpyetasya kāntimattvāderviśeṣaṇairanyathānupapattirupapāditā / yasmād vedābhyāsajaḍatvāt kāntimadvastuvidhānānabhijñatvam, viṣayavyāvṛttakautukatvād rasavatpadārthe vihitavaimukhyam, purāṇatvāt saukumāryasarasabhāvaviracanavairasyaṃ prajāpateḥ pratīyate / tadevamutprekṣālakṣaṇo 'yamalaṅkāraḥ kavinā varṇanīyasya vastunaḥ kamapyalaukikollekhavilakṣaṇamatiśayamādhātuma nibaddhaḥ / sa ca svabhāvasaundaryamahimnā svayameva tatsahāyasaṃpadā mahārghamahanīyatāmīhamānaḥ sandehasaṃsargamaṅgīkarotīti tenopabṛṃhitaḥ / tasmāllokottaranirmātṛnirmitatvaṃ nāma nūtanaḥ ko 'pyatiśayaḥ padārthasya varṇayamānavṛtternāyikāsvarūpasaundaryalakṣaṇasyātra nirmitaḥ kavinā, yena tadeva tatprathamamutpāditamiva pratibhāti / yatrāpyutpādyaṃ vastu prabandhārthavadapūrvatayā vākyārthastatkālamullikhyate kavibhiḥ, tasmin svasattāsamanvayena svayameva parisphuratāṃ padārthānāṃ tathāvidhaparasparānvayalakṣaṇasaṃbandhopanibandhanaṃ nāma navīnamatiśayamātrameva nirmitiviṣayatāṃ nīyate, na punaḥ svarūpam / yathā kastvaṃ bho divi māliko 'hamiha kiṃ puṣpārthamabhyāgataḥ kiṃ tenāstu mahān krayo yadi mahaccitraṃ tadākarṇyatām / saṃgrāmeṣvalabhābhidhānanṛpatau divyāṅganābhaiḥ strajaḥ projjhantībhiravidyamānakusumaṃ yasmātkṛtaṃ nandanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवंविधे विषये वर्णनीयवस्तुविशिष्टातिशयविधायी विभूषणविन्यासो विधेयतां प्रतिपद्यते । तथा च---प्रकृतमिदमुदाहरणमलङ्करणकल्पनं विना सम्यङ् न कथञ्चिदपि वाक्यार्थसङ्गति भजते । यस्मात् प्रत्यक्षादिप्रमाणोपपत्तिनिश्चयाभावात् स्वाभाविकं वस्तु धर्मितया व्यवस्थापनंन सहते, तस्माद्विदग्धकविप्रतिभोल्लिखितालङ्करणगोचरत्वेनैव सहृदयहृदयाह्लादमादधाति । तथा च, दुःसहसमरसमयसमुचितशौर्यातिशयश्लाघया प्रस्तुतनरनाथविषये वल्लभलाभरभसोल्लसितसुरसुन्दरीसमूहसमर्प्यमाणमन्दारादिकुसुमदामसहस्त्रसंभावनानुमाननन्दनोद्यानपादपप्रसूनसमृद्धिप्रध्वंसभावसिद्धिः सुत्प्रेक्षिता । यस्मादुत्प्रेक्षाविषयं वस्तु कवयस्तदिवेति तदेवेति वा द्विविधमुपनबध्नन्तीत्येत (त्त)ल्लक्षणावसर एव विचारयिष्यामः । तदेवमियमुत्प्रेक्षा पूर्वार्धविहिताप्रस्तुतप्रशंसोपनिबन्धबन्धुरा प्रकृतपार्थिवप्रतापातिशयपरिपोषप्रवणतया सुतरां समुद्भासमाना तद्विदावर्जनं जनयतीति सातिशयत्वम् । उत्प्रेक्षातिशयान्विता

tadevaṃvidhe viṣaye varṇanīyavastuviśiṣṭātiśayavidhāyī vibhūṣaṇavinyāso vidheyatāṃ pratipadyate / tathā ca---prakṛtamidamudāharaṇamalaṅkaraṇakalpanaṃ vinā samyaṅ na kathañcidapi vākyārthasaṅgati bhajate / yasmāt pratyakṣādipramāṇopapattiniścayābhāvāt svābhāvikaṃ vastu dharmitayā vyavasthāpanaṃna sahate, tasmādvidagdhakavipratibhollikhitālaṅkaraṇagocaratvenaiva sahṛdayahṛdayāhlādamādadhāti / tathā ca, duḥsahasamarasamayasamucitaśauryātiśayaślāghayā prastutanaranāthaviṣaye vallabhalābharabhasollasitasurasundarīsamūhasamarpyamāṇamandārādikusumadāmasahastrasaṃbhāvanānumānanandanodyānapādapaprasūnasamṛddhipradhvaṃsabhāvasiddhiḥ sutprekṣitā / yasmādutprekṣāviṣayaṃ vastu kavayastadiveti tadeveti vā dvividhamupanabadhnantītyeta (tta)llakṣaṇāvasara eva vicārayiṣyāmaḥ / tadevamiyamutprekṣā pūrvārdhavihitāprastutapraśaṃsopanibandhabandhurā prakṛtapārthivapratāpātiśayaparipoṣapravaṇatayā sutarāṃ samudbhāsamānā tadvidāvarjanaṃ janayatīti sātiśayatvam / utprekṣātiśayānvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतस्याः, स्वलक्षणानुप्रवेश इत्यतिशयोक्तेश्च कालङ्कारो ऽनया विना

ityetasyāḥ, svalakṣaṇānupraveśa ityatiśayokteśca kālaṅkāro 'nayā vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यद्वाक्यस्य वक्रत्वम्---वाक्यस्य परस्परान्वितवृत्तेः पदसमुदायस्यान्यदपूर्वं व्यतिरिक्तमेव वक्रत्वं वक्रभावः । भवतीति संबन्धः, क्रियान्तराभावात् । कुतः---मार्गस्थवक्रशब्दार्थगुणालङ्कारसंपदः । मार्गाः सुकुमारादयस्तत्रस्थाः केचिदेव वक्राः प्रसिद्धव्यवहारव्यतिरेकिणो ये शब्दार्थगुणालङ्कारास्तेषां संपत् काप्युपशोभा तस्याः पृथग्भूतं किमपि वक्रत्वान्तरमेव । कीदृशम्---तथाभिहितजीवितम् । तथा तेन प्रकारेण केनाप्यव्यपदेश्येन याबिहितिः काप्यपूर्वैवाभिधा सैव जीवितं सर्वस्वं यस्य तत्तथोक्तम् । किस्वरूपमित्याह---कर्तुः किमपि कौशलम् । कर्तुर्विधातुः किमप्यलौकिकं यत्कौशलं नैपुणं तदेव वाक्यस्य वक्रत्वमित्यर्थः । कथञ्चिद् चित्रस्येव, आलेख्यस्य यथा, मनोहारि हृदयरञ्जकं प्रकृतोपकरणव्यतिरेकि कर्तुरेव कौशलं किमपि पृथग्भूतं व्यतिरिक्तम् । कुत इत्याह---मनोज्ञफलकोल्लेखवर्णच्छायाश्रियः । मनोज्ञाः काश्चिदेव हृदयहारिण्यो याः फलकोल्लेखवर्णच्छायास्तासां श्रीरुपसोभा तस्याः । पृथग्रूपं किमपि तत्त्वान्तरमेवेत्यर्थः । फलकमालेख्याधारभूता भित्तिः, उल्लेखश्चित्रसूत्रप्रमाणोपपन्नं रेखाविन्यसनमात्रम्, वर्णा रञ्जकद्रव्यविशेषाः, छाया कान्तिः । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यथा चित्रस्य किमपि फलकाद्युपकरणकलापव्यतिरेकि सकलप्रकृतपदार्थजीवितायमानं चित्रकरकौशलं पृथकत्वेन मुख्यतयोद्भासते, तथैव वाक्यस्य मार्गादिप्रकृतपदार्थसार्थव्यतिरेकि कविकौशललक्षणं किमपि सहृदयहृदयसंवेद्यं सकलप्रस्तुतपदार्थस्फुरितभूतं वक्रत्वमुज्जृम्बते । तथा च, भावस्वभावसौकुमार्यवर्णने शृङ्गारादिरसस्वरूपसमुन्मीलने वा विविधविभूषणविन्यासविच्छित्तिविरचने च यः परः परिपोषातिशयस्तद्विदाह्लादकारितायाः कारणम् । पदवाक्यैकदेशवृत्तिर्वा यः कश्चिद्वक्रताप्रकारस्तस्य कविकौशलमेव निबन्धनतया व्यवतिष्ठते । यस्मादाकल्पानामेव तावन्मात्रस्वरूपनियतनिष्ठतया व्यवस्थितानां रसस्वभावालङ्करणवक्रताप्रकाराणां नवनवोल्लेखविलक्षणं चेतनचमत्कारकारि किमपि स्वरूपान्तरमेतस्मादेव समुज्जृम्भते । येनेदमभिधीयते--- आसंसारं कैपुङ्गवेहिं पडिदिअहगहिअसारो वि । अज्जवि अभिन्नमुद्दो व्व जऐ वाआं परिप्फन्दो

anyadvākyasya vakratvam---vākyasya parasparānvitavṛtteḥ padasamudāyasyānyadapūrvaṃ vyatiriktameva vakratvaṃ vakrabhāvaḥ / bhavatīti saṃbandhaḥ, kriyāntarābhāvāt / kutaḥ---mārgasthavakraśabdārthaguṇālaṅkārasaṃpadaḥ / mārgāḥ sukumārādayastatrasthāḥ kecideva vakrāḥ prasiddhavyavahāravyatirekiṇo ye śabdārthaguṇālaṅkārāsteṣāṃ saṃpat kāpyupaśobhā tasyāḥ pṛthagbhūtaṃ kimapi vakratvāntarameva / kīdṛśam---tathābhihitajīvitam / tathā tena prakāreṇa kenāpyavyapadeśyena yābihitiḥ kāpyapūrvaivābhidhā saiva jīvitaṃ sarvasvaṃ yasya tattathoktam / kisvarūpamityāha---kartuḥ kimapi kauśalam / karturvidhātuḥ kimapyalaukikaṃ yatkauśalaṃ naipuṇaṃ tadeva vākyasya vakratvamityarthaḥ / kathañcid citrasyeva, ālekhyasya yathā, manohāri hṛdayarañjakaṃ prakṛtopakaraṇavyatireki kartureva kauśalaṃ kimapi pṛthagbhūtaṃ vyatiriktam / kuta ityāha---manojñaphalakollekhavarṇacchāyāśriyaḥ / manojñāḥ kāścideva hṛdayahāriṇyo yāḥ phalakollekhavarṇacchāyāstāsāṃ śrīrupasobhā tasyāḥ / pṛthagrūpaṃ kimapi tattvāntaramevetyarthaḥ / phalakamālekhyādhārabhūtā bhittiḥ, ullekhaścitrasūtrapramāṇopapannaṃ rekhāvinyasanamātram, varṇā rañjakadravyaviśeṣāḥ, chāyā kāntiḥ / tadidamatra tātparyam---yathā citrasya kimapi phalakādyupakaraṇakalāpavyatireki sakalaprakṛtapadārthajīvitāyamānaṃ citrakarakauśalaṃ pṛthakatvena mukhyatayodbhāsate, tathaiva vākyasya mārgādiprakṛtapadārthasārthavyatireki kavikauśalalakṣaṇaṃ kimapi sahṛdayahṛdayasaṃvedyaṃ sakalaprastutapadārthasphuritabhūtaṃ vakratvamujjṛmbate / tathā ca, bhāvasvabhāvasaukumāryavarṇane śṛṅgārādirasasvarūpasamunmīlane vā vividhavibhūṣaṇavinyāsavicchittiviracane ca yaḥ paraḥ paripoṣātiśayastadvidāhlādakāritāyāḥ kāraṇam / padavākyaikadeśavṛttirvā yaḥ kaścidvakratāprakārastasya kavikauśalameva nibandhanatayā vyavatiṣṭhate / yasmādākalpānāmeva tāvanmātrasvarūpaniyataniṣṭhatayā vyavasthitānāṃ rasasvabhāvālaṅkaraṇavakratāprakārāṇāṃ navanavollekhavilakṣaṇaṃ cetanacamatkārakāri kimapi svarūpāntarametasmādeva samujjṛmbhate / yenedamabhidhīyate--- āsaṃsāraṃ kaipuṅgavehiṃ paḍidiahagahiasāro vi / ajjavi abhinnamuddo vva jaai vāāṃ paripphando

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसंसारं कविपुङ्गवैः प्रतिदिवसगृहीतसारो ऽपि । अद्याप्यभिन्नमुद्र इव जयति वाचां परिस्पन्दः ॥ इति छाया । अत्र सर्गारम्भात् प्रभृति कविप्रधानैः प्रातिस्विकप्रतिभापरिस्पन्दमाहात्म्यात् प्रतिदिवसगृहीतसर्वस्वो ऽप्यद्यापि नवनवप्रतिभासानन्त्यविजृम्भणादनुद्धाटितप्राय इव यो वाक्यपरिस्पन्दः स जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते इत्येवमस्मिन् सुसङ्गते ऽपि वाक्यार्थे कविकौशलस्य विलसितं किमप्यलौकिकमेव परिस्फुरति । यस्मात् स्वाभिमानध्वनिप्राधान्येन तेनैतदभिहितम् यथा---आसंसारं कविपुङ्गवैः प्रतिदिवसं गृहीतसारो ऽप्यद्याप्यभिन्नमुद्र इवायम् । एवमपरिज्ञाततत्त्वतया न केनचित किमप्येतस्माद् गृहीतमिति मत्प्रतिभोद्धाटितपरमार्थस्येदानीमेव मुद्राबन्धोद्भेदो भविष्यतीति लोकोत्तरस्वपरिस्पन्दसाफल्यापत्तेर्वाक्यपरिस्पन्दो जयतीतिसंबन्धः । यद्यपि रसस्वभावालङ्काराणां सर्वेषां कविकौशलमेव जीवितम्, तथाप्यलङ्कारस्य विशेषतस्तदनुग्रहं विना वर्णनाविषयवस्तुनो भूषणाभिधायित्वेनाभिमतस्य स्वरूपमात्रेण परिस्फुरतो यथार्थत्वेन निबध्यमानस्य तद्विदाह्लादनिधानानुपपत्तेर्मनाङ्मात्रमपि न वैचित्र्यमुत्प्रेक्षामहे, प्रचुरप्रवाहपतितेतरपदार्थसामान्येन प्रतिभासनात् । यथा दूर्वाकाण्डमिव श्यामा तन्वी श्यामालता यथा

āsaṃsāraṃ kavipuṅgavaiḥ pratidivasagṛhītasāro 'pi / adyāpyabhinnamudra iva jayati vācāṃ parispandaḥ // iti chāyā / atra sargārambhāt prabhṛti kavipradhānaiḥ prātisvikapratibhāparispandamāhātmyāt pratidivasagṛhītasarvasvo 'pyadyāpi navanavapratibhāsānantyavijṛmbhaṇādanuddhāṭitaprāya iva yo vākyaparispandaḥ sa jayati sarvotkarṣeṇa vartate ityevamasmin susaṅgate 'pi vākyārthe kavikauśalasya vilasitaṃ kimapyalaukikameva parisphurati / yasmāt svābhimānadhvaniprādhānyena tenaitadabhihitam yathā---āsaṃsāraṃ kavipuṅgavaiḥ pratidivasaṃ gṛhītasāro 'pyadyāpyabhinnamudra ivāyam / evamaparijñātatattvatayā na kenacita kimapyetasmād gṛhītamiti matpratibhoddhāṭitaparamārthasyedānīmeva mudrābandhodbhedo bhaviṣyatīti lokottarasvaparispandasāphalyāpattervākyaparispando jayatītisaṃbandhaḥ / yadyapi rasasvabhāvālaṅkārāṇāṃ sarveṣāṃ kavikauśalameva jīvitam, tathāpyalaṅkārasya viśeṣatastadanugrahaṃ vinā varṇanāviṣayavastuno bhūṣaṇābhidhāyitvenābhimatasya svarūpamātreṇa parisphurato yathārthatvena nibadhyamānasya tadvidāhlādanidhānānupapattermanāṅmātramapi na vaicitryamutprekṣāmahe, pracurapravāhapatitetarapadārthasāmānyena pratibhāsanāt / yathā dūrvākāṇḍamiva śyāmā tanvī śyāmālatā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति च नूतनोल्लेखमनोहारिणः पुरेतस्य लोकोत्तरविन्यसनविच्छित्तिविशेषितशोभातिशयस्य किमपि तद्विदाह्लादकारित्वमुद्भिद्यते । यथा अस्याः सर्गविधौ

iti ca nūtanollekhamanohāriṇaḥ puretasya lokottaravinyasanavicchittiviśeṣitaśobhātiśayasya kimapi tadvidāhlādakāritvamudbhidyate / yathā asyāḥ sargavidhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । यथा किं तारुण्यतरोः

iti / yathā kiṃ tāruṇyataroḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । तदेवं पृथग्भावेनापि भवतो ऽस्य कविकौशलायत्तवृत्तित्वलक्षणवाक्यवक्रतान्तर्भाव एव युक्तियुक्ततामवगाहते । तदिदमुक्तम् वाक्यस्य वक्रभावो ऽन्यो भिद्यते यः सहस्त्रधा । यत्रालङ्कारवर्गो ऽसौ सर्वो ऽप्यन्तर्भविष्यति

iti / tadevaṃ pṛthagbhāvenāpi bhavato 'sya kavikauśalāyattavṛttitvalakṣaṇavākyavakratāntarbhāva eva yuktiyuktatāmavagāhate / tadidamuktam vākyasya vakrabhāvo 'nyo bhidyate yaḥ sahastradhā / yatrālaṅkāravargo 'sau sarvo 'pyantarbhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावोदाहरणं यथा तेषां गोपवधूविलाससुहृदां राधारहः साक्षिणां क्षेमं भद्र कलिन्दशैलतनयातीरे लतावेश्मानाम् । विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगे ऽधुना ते जाने जरठीभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पल्लवाः

svabhāvodāharaṇaṃ yathā teṣāṃ gopavadhūvilāsasuhṛdāṃ rādhārahaḥ sākṣiṇāṃ kṣemaṃ bhadra kalindaśailatanayātīre latāveśmānām / vicchinne smaratalpakalpanamṛducchedopayoge 'dhunā te jāne jaraṭhībhavanti vigalannīlatviṣaḥ pallavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यद्यपि सहृदयसंवेद्यं वस्तुसंभवि स्वभावमात्रमेव वर्णितम्, तथाप्यनुत्तानतया व्यवस्थितस्यास्य विरलविदग्धहृदयैकगोचरं किमपि नूतनोल्लेखमनोहारि पदार्थान्तर्लोनवृत्ति सूक्ष्मसुभगं तादृक् स्वरूपमुन्मीलितं येन वाक्यवक्रतात्मनः कविकौशलस्य काचिदेव काष्ठाधिरूढिरुपपद्यते । यस्मात्तद्व्यतिरिक्तवृत्तिरर्थातिशयो न कश्चिल्लभ्यते । रसोदाहरणं यथा लोको यादृशमाह साहसधनं तं क्षत्रियापुत्रकं स्यात्सत्येन स तादृगेव न भवेद्वार्ता विसंवादिनी । एकां कामपि कालविप्रुषममी शौर्योष्मकण्डूव्यय- व्यग्राः स्युश्चिरविस्मृतामरचमूडिम्बाहवा बाहवः

atra yadyapi sahṛdayasaṃvedyaṃ vastusaṃbhavi svabhāvamātrameva varṇitam, tathāpyanuttānatayā vyavasthitasyāsya viralavidagdhahṛdayaikagocaraṃ kimapi nūtanollekhamanohāri padārthāntarlonavṛtti sūkṣmasubhagaṃ tādṛk svarūpamunmīlitaṃ yena vākyavakratātmanaḥ kavikauśalasya kācideva kāṣṭhādhirūḍhirupapadyate / yasmāttadvyatiriktavṛttirarthātiśayo na kaścillabhyate / rasodāharaṇaṃ yathā loko yādṛśamāha sāhasadhanaṃ taṃ kṣatriyāputrakaṃ syātsatyena sa tādṛgeva na bhavedvārtā visaṃvādinī / ekāṃ kāmapi kālavipruṣamamī śauryoṣmakaṇḍūvyaya- vyagrāḥ syuściravismṛtāmaracamūḍimbāhavā bāhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोत्साहाभिधानः स्थायिभावः समुचितालम्बनविभावलक्षणविषयसौन्दर्यातिशयश्लाघाश्रद्धालुतया विजिगीषोर्वैदग्ध्यभङ्गीभणितवैचित्र्येण परां परिपोषपदवीमधिरोपितः सन् रसतां नीयमानः किमपि वाक्यवक्रभावस्वभावं कविकौशलमावेदयति । अन्येषां पूर्वप्रकरणोदाहरणानां प्रत्येकन्तथाभिहितिजीवितलक्षणं वाक्यवक्रत्वं स्वयमेव सहृदयैर्विचारणीयम् । वक्रतायाः प्रकाराणामौचित्यगुणशालिनाम् । एतदुत्तेजनायालं स्वस्पन्दमहतामपि

atrotsāhābhidhānaḥ sthāyibhāvaḥ samucitālambanavibhāvalakṣaṇaviṣayasaundaryātiśayaślāghāśraddhālutayā vijigīṣorvaidagdhyabhaṅgībhaṇitavaicitryeṇa parāṃ paripoṣapadavīmadhiropitaḥ san rasatāṃ nīyamānaḥ kimapi vākyavakrabhāvasvabhāvaṃ kavikauśalamāvedayati / anyeṣāṃ pūrvaprakaraṇodāharaṇānāṃ pratyekantathābhihitijīvitalakṣaṇaṃ vākyavakratvaṃ svayameva sahṛdayairvicāraṇīyam / vakratāyāḥ prakārāṇāmaucityaguṇaśālinām / etaduttejanāyālaṃ svaspandamahatāmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसस्वभावालङ्कारा आसंसारमपि स्थिताः । अनेन नवतां यान्ति तद्विदाह्लाददायिनीम्

rasasvabhāvālaṅkārā āsaṃsāramapi sthitāḥ / anena navatāṃ yānti tadvidāhlādadāyinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्यं यत्प्रधानं चेतनसुरासुरादिसंबन्धि स्वरूपं तदेवंविधं सत् कवीनां वर्णनास्पदं भवति स्वव्यापारगोचरतां प्रतिपद्यते । कीदृशम्---अक्लिष्टरत्यादिपरिपोषमनोहरम् । अक्लिष्टः कदर्थनाविरहितः प्रत्यग्रतामनोहरो यो रत्यादिः स्थायिभावस्तस्य परिपोषः शृङ्गारप्रभृतिरसत्वापादनम्, "स्थाय्येव तु रसो भवेदिऽ ति न्यायात् । तेन मनोहरं हृदयहारि । अत्रोदाहरणानि विप्रलम्भशृङ्गारे चतुर्थे ऽङ्के विक्रमोर्वश्यामुन्मत्तस्य पुरूरवसः प्रलपितानि । यथा तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घं न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः । तां हर्तुं विबुधद्विषो ऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिन्ॐ सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति को ऽयं विधिः

mukhyaṃ yatpradhānaṃ cetanasurāsurādisaṃbandhi svarūpaṃ tadevaṃvidhaṃ sat kavīnāṃ varṇanāspadaṃ bhavati svavyāpāragocaratāṃ pratipadyate / kīdṛśam---akliṣṭaratyādiparipoṣamanoharam / akliṣṭaḥ kadarthanāvirahitaḥ pratyagratāmanoharo yo ratyādiḥ sthāyibhāvastasya paripoṣaḥ śṛṅgāraprabhṛtirasatvāpādanam, "sthāyyeva tu raso bhavedi' ti nyāyāt / tena manoharaṃ hṛdayahāri / atrodāharaṇāni vipralambhaśṛṅgāre caturthe 'ṅke vikramorvaśyāmunmattasya purūravasaḥ pralapitāni / yathā tiṣṭhetkopavaśātprabhāvapihitā dīrghaṃ na sā kupyati svargāyotpatitā bhavenmayi punarbhāvārdramasyā manaḥ / tāṃ hartuṃ vibudhadviṣo 'pi na ca me śaktāḥ purovartinoṃ sā cātyantamagocaraṃ nayanayoryāteti ko 'yaṃ vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र राज्ञो वल्लभाविरहवैधुर्यदशावेशविवशवृत्तेस्तदसंप्राप्तिनिमित्तमनधि गच्छतः प्रथमतरमेव स्वाभाविकसौकुमार्यसंभाव्यमानमनन्तरोचितविचारापसार्यमाणोपपत्ति किमपि तात्कालिकविकल्पोल्लिख्यमानमनवलोकनकारणमुत्प्रेक्षमाणस्य तदासादनसमन्वयासंभवान्नैराश्यनिश्चयविमूढमानसतया रसः परां परिपोषपदवीमधैरोपितः । तथा चैतदेव वाक्यान्तरैरुद्दीपितं यथा पद्भ्यां स्पृशेद्वसुमतीं यदि सा सुगात्री मेघाभिवृष्टसिकतासु वनस्थलीषु । पश्चान्नता गुरुनितम्बतया ततो ऽस्या दृश्येत चारुपदपङ्क्तिरलक्तकाङ्का

atra rājño vallabhāvirahavaidhuryadaśāveśavivaśavṛttestadasaṃprāptinimittamanadhi gacchataḥ prathamatarameva svābhāvikasaukumāryasaṃbhāvyamānamanantarocitavicārāpasāryamāṇopapatti kimapi tātkālikavikalpollikhyamānamanavalokanakāraṇamutprekṣamāṇasya tadāsādanasamanvayāsaṃbhavānnairāśyaniścayavimūḍhamānasatayā rasaḥ parāṃ paripoṣapadavīmadhairopitaḥ / tathā caitadeva vākyāntarairuddīpitaṃ yathā padbhyāṃ spṛśedvasumatīṃ yadi sā sugātrī meghābhivṛṣṭasikatāsu vanasthalīṣu / paścānnatā gurunitambatayā tato 'syā dṛśyeta cārupadapaṅktiralaktakāṅkā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पद्भ्यां वसुमतीं कदाचित् स्पृशेदित्याशंसया तत्प्राप्तिः संभाव्येत । यस्माज्जलधरसलिलसेकसुकुमारसिकतासु वनस्थलीषु गुरुनितम्बतया तस्याः पश्चान्नतत्वेन नितरां मुद्रितसंस्थाना रागोपरक्ततया रमणीयवृत्तिश्चरणविन्यासपरंपरा दृश्येत, तस्मान्नैराश्यनिश्चितिरेवसुतरां समुज्जृम्भिता, या तदुत्तरवाक्योन्मत्तविलपितानां निमित्ततामभजत् । करुणरसोदाहरणानि तापसवत्सराजे द्वितीये ऽङ्के वत्सराजस्य परिदेवितानि । यथा धारावेश्म विलोक्य दीनवदनो भ्रान्त्वा च लीलागृहा- न्निश्वस्यायतमाशु केसरलतावीथीषु कृत्वा दृशः । किं मे पार्श्वमुपैषि पुत्रक कृतैः किं चाटुभिः क्रूरया मात्रा त्वं परिवर्जितः सह मया यान्त्यातिदीर्घां भुवम्

atra padbhyāṃ vasumatīṃ kadācit spṛśedityāśaṃsayā tatprāptiḥ saṃbhāvyeta / yasmājjaladharasalilasekasukumārasikatāsu vanasthalīṣu gurunitambatayā tasyāḥ paścānnatatvena nitarāṃ mudritasaṃsthānā rāgoparaktatayā ramaṇīyavṛttiścaraṇavinyāsaparaṃparā dṛśyeta, tasmānnairāśyaniścitirevasutarāṃ samujjṛmbhitā, yā taduttaravākyonmattavilapitānāṃ nimittatāmabhajat / karuṇarasodāharaṇāni tāpasavatsarāje dvitīye 'ṅke vatsarājasya paridevitāni / yathā dhārāveśma vilokya dīnavadano bhrāntvā ca līlāgṛhā- nniśvasyāyatamāśu kesaralatāvīthīṣu kṛtvā dṛśaḥ / kiṃ me pārśvamupaiṣi putraka kṛtaiḥ kiṃ cāṭubhiḥ krūrayā mātrā tvaṃ parivarjitaḥ saha mayā yāntyātidīrghāṃ bhuvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रसपरिपोषनिबन्धनविभावादिसंपत्समुदयः कविना सुतरां समुज्जृम्भितः । तथा चास्यैव वाक्यस्यावतारकं विधूषकवाक्यमेवंविधं प्रयुक्तम्--- पमादो एसो क्खु देवीए पुत्तकिदको दरिणपोदो अत्तभवन्तं अणुसरदि

atra rasaparipoṣanibandhanavibhāvādisaṃpatsamudayaḥ kavinā sutarāṃ samujjṛmbhitaḥ / tathā cāsyaiva vākyasyāvatārakaṃ vidhūṣakavākyamevaṃvidhaṃ prayuktam--- pamādo eso kkhu devīe puttakidako dariṇapodo attabhavantaṃ aṇusaradi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमादः ! एष खलु देव्याः पुत्रकृतको हरिणपोतो ऽत्रभवन्तमनुसरति ॥ इति छाया । एतेन करुणरसोद्दीपनविभावता हरिणपोतकधारागृहप्रभृतीनां सुतरां समुत्पद्यते । तथा च "अयमपरः क्षते क्षारावक्षेपः" इति रुमण्वद्वचनानन्तरमेतत्परत्वेनैव वाक्यान्तरमुपनिबद्धम्, यथा कर्णान्तस्थितपद्मरागकलिकां भूयः समाकर्षता चञ्च्वा दाडिमबीजमित्यभिहता पादेन गण्डस्थली । येनासौ तव तस्य नर्मसुहृदः खेदान्मुहुः क्रन्दतो निःशङ्कंन शुकस्य किं प्रतिवचो देवि त्वया दीयते

pramādaḥ ! eṣa khalu devyāḥ putrakṛtako hariṇapoto 'trabhavantamanusarati // iti chāyā / etena karuṇarasoddīpanavibhāvatā hariṇapotakadhārāgṛhaprabhṛtīnāṃ sutarāṃ samutpadyate / tathā ca "ayamaparaḥ kṣate kṣārāvakṣepaḥ" iti rumaṇvadvacanānantarametatparatvenaiva vākyāntaramupanibaddham, yathā karṇāntasthitapadmarāgakalikāṃ bhūyaḥ samākarṣatā cañcvā dāḍimabījamityabhihatā pādena gaṇḍasthalī / yenāsau tava tasya narmasuhṛdaḥ khedānmuhuḥ krandato niḥśaṅkaṃna śukasya kiṃ prativaco devi tvayā dīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शुकस्यैवंविधदुर्ललितयुक्तत्वं वाल्लभ्यप्रतिपादनपरत्वेनोपात्तम् । "असौऽ इति कपोलस्थाल्याः स्वानुभवस्वदमानसौकुमार्योत्कर्षपरामर्शः । एवंविधोद्दीपनविभावैकजीवितत्वेन करुणरसः काष्ठाधिरूढिरमणीयतामनीयत । एवं विप्रलम्भशृङ्गारकरुणयोः सौकुमार्यादुदाहरणप्रदर्शनं विहितम् । रसान्तराणामपि स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम् । एवं द्वितीयमप्रधानचेतनसिहादिसंबन्धि यत्स्वरूपं तदित्थं कवीनां वर्णनास्पदं संपद्यते । कीदृशम्---स्वजात्युचितदेवाकसमुल्लेखोज्ज्वलम् । स्वा प्रत्येकमात्मीया सामान्यलक्षणवस्तुस्वरूपा या जातिस्तस्याः समुचितो यो हेवाकः स्वभावानुसारी परिस्पन्दस्तस्य समुल्लेखःसम्यगुल्लेखनं वास्तवेन रूपेणोपनिबन्धस्तेनोज्ज्वलं भ्राजिष्णु, तद्विदाह्लादकारीति यावत् । यथा कदाचिदेतेन च पारियात्र- गुहागृहे मीलितलोचनेन । व्यत्यस्तहस्तद्वितयोपविष्ट- दंष्ट्राङ्कुराञ्चच्चिबुकं प्रसुप्तम्

atra śukasyaivaṃvidhadurlalitayuktatvaṃ vāllabhyapratipādanaparatvenopāttam / "asau' iti kapolasthālyāḥ svānubhavasvadamānasaukumāryotkarṣaparāmarśaḥ / evaṃvidhoddīpanavibhāvaikajīvitatvena karuṇarasaḥ kāṣṭhādhirūḍhiramaṇīyatāmanīyata / evaṃ vipralambhaśṛṅgārakaruṇayoḥ saukumāryādudāharaṇapradarśanaṃ vihitam / rasāntarāṇāmapi svayamevotprekṣaṇīyam / evaṃ dvitīyamapradhānacetanasihādisaṃbandhi yatsvarūpaṃ taditthaṃ kavīnāṃ varṇanāspadaṃ saṃpadyate / kīdṛśam---svajātyucitadevākasamullekhojjvalam / svā pratyekamātmīyā sāmānyalakṣaṇavastusvarūpā yā jātistasyāḥ samucito yo hevākaḥ svabhāvānusārī parispandastasya samullekhaḥsamyagullekhanaṃ vāstavena rūpeṇopanibandhastenojjvalaṃ bhrājiṣṇu, tadvidāhlādakārīti yāvat / yathā kadācidetena ca pāriyātra- guhāgṛhe mīlitalocanena / vyatyastahastadvitayopaviṣṭa- daṃṣṭrāṅkurāñcaccibukaṃ prasuptam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गिरिगुहागेहान्तरे निद्रामनुभवतः कैसरिणः स्वजातिसमुचितं स्थानकमुल्लिखितम् । यथा वा ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम् । दर्भैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरंस्तोकमुर्व्यां प्रयाति

atra giriguhāgehāntare nidrāmanubhavataḥ kaisariṇaḥ svajātisamucitaṃ sthānakamullikhitam / yathā vā grīvābhaṅgābhirāmaṃ muhuranupatati syandane dattadṛṣṭiḥ paścārdhena praviṣṭaḥ śarapatanabhayād bhūyasā pūrvakāyam / darbhairardhāvalīḍhaiḥ śramavivṛtamukhabhraṃśibhiḥ kīrṇavartmā paśyodagraplutatvādviyati bahutaraṃstokamurvyāṃ prayāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनानां प्राणिनाममुख्यानामप्रधानभूतानां यत्स्वरूपं तदेवंविधं सत्, वर्णनीयतां प्रतिपद्यते प्रस्तुताङ्गतयोपयुज्यमानम् । कीदृशम्रसोद्दीपनसामर्थ्यविनिबन्धनबन्धुरम् । रसाः शृङ्गारादयस्तेषामुद्दीपनमुल्लासनं परिपोषस्तस्मिन् सामर्थ्यं शक्तिस्तया विनिबन्धनंनिवेशस्तेन बन्धुरं हृदयहारि । यथा चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठः पुंस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज । मनस्विनीमानविघातदक्षं तदेव जातं वचनं स्मरस्य

cetanānāṃ prāṇināmamukhyānāmapradhānabhūtānāṃ yatsvarūpaṃ tadevaṃvidhaṃ sat, varṇanīyatāṃ pratipadyate prastutāṅgatayopayujyamānam / kīdṛśamrasoddīpanasāmarthyavinibandhanabandhuram / rasāḥ śṛṅgārādayasteṣāmuddīpanamullāsanaṃ paripoṣastasmin sāmarthyaṃ śaktistayā vinibandhanaṃniveśastena bandhuraṃ hṛdayahāri / yathā cūtāṅkurāsvādakaṣāyakaṇṭhaḥ puṃskokilo yanmadhuraṃ cukūja / manasvinīmānavighātadakṣaṃ tadeva jātaṃ vacanaṃ smarasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडानां चापि भूयसा---जडानामचेतनानां सलिलतरुकुसुमसमयप्रभृतीनामेवंविधं स्वरूपं रसोद्दीपनसामर्थ्यविनिबन्धनबन्धुरं वर्णनीयतामवगाहते । यथा इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारं प्रथममपि मनो मे पञ्चबाणः क्षिणोति । किमुत मलयवातोन्मूलितापाण्डुपत्रै- रुपवनसहकारैर्दर्शितेष्वङ्कुरेषु

jaḍānāṃ cāpi bhūyasā---jaḍānāmacetanānāṃ salilatarukusumasamayaprabhṛtīnāmevaṃvidhaṃ svarūpaṃ rasoddīpanasāmarthyavinibandhanabandhuraṃ varṇanīyatāmavagāhate / yathā idamasulabhavastuprārthanādurnivāraṃ prathamamapi mano me pañcabāṇaḥ kṣiṇoti / kimuta malayavātonmūlitāpāṇḍupatrai- rupavanasahakārairdarśiteṣvaṅkureṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- उद्भेदाभिमुखाङ्कुराः कुरवकाः शैवालजालाकुल-प्रान्तं भान्ति सरांसि फेनपटलैः सीमन्तिताः सिन्धवः । किञ्चास्मिन् समये कृशाङ्गि विलसत्कन्दर्पकोदण्डिक-क्रीडाभाञ्जि भवन्ति सन्ततलताकीर्णान्यरण्यान्यपि

yathā vā--- udbhedābhimukhāṅkurāḥ kuravakāḥ śaivālajālākula-prāntaṃ bhānti sarāṃsi phenapaṭalaiḥ sīmantitāḥ sindhavaḥ / kiñcāsmin samaye kṛśāṅgi vilasatkandarpakodaṇḍika-krīḍābhāñji bhavanti santatalatākīrṇānyaraṇyānyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारो न रसवत् । रसवदिति यो ऽयमुत्पादितप्रतीतिर्नामालङ्कारस्तस्य विभूषणत्वं नोपपद्यते इत्यर्थः । कस्मात् कारणात्---स्वरूपादतिरिक्तस्य परस्याप्रतिभासनात् । वर्ण्यमानस्य वस्तुनो यत् स्वरूपमात्मीयः परिस्पन्दस्तस्मादतिरिक्तस्याभ्यधिकस्य परस्य अन्यस्य अप्रतिभासनादनवबोधनात् । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यत् सर्वेषामेव सत्कविवाक्यानामिदमलङ्कार्यमिदमलङ्करणम् इत्यपोद्धारविहितो विविक्तभावः सर्वस्य यस्य कस्यचित् प्रमातुश्चेतसि परिस्फुरति । रसवदलङ्कारवदित्यस्मिन् वाक्ये पुनरवहितचेतसो ऽपि न किञ्चिदेतदेव बुध्यामहे । तथा च---यदि शृङ्गारादिरेव प्राधान्येन वर्ण्यमानो ऽलङ्कार्यः ततस्तदन्येन केनचिदलङ्करणेन भवितव्यम् । यदि वा तत्स्वरूपमेव तद्विदाह्लादनिबन्धनत्वादलङ्करणमित्युच्यते तथापि तद्व्यतिरिक्तमन्यदलङ्कार्यतया प्रकाशनीयम् । तदेवंविधो न कश्चिदपि विवेकश्चिरन्तनालङ्कारकाराभिमते रसवदलङ्कारलक्षणोदाहरणमार्गे मनागपि विभाव्यते । तथा च रसवद्दर्शितस्पष्टशृङ्गारादि

alaṅkāro na rasavat / rasavaditi yo 'yamutpāditapratītirnāmālaṅkārastasya vibhūṣaṇatvaṃ nopapadyate ityarthaḥ / kasmāt kāraṇāt---svarūpādatiriktasya parasyāpratibhāsanāt / varṇyamānasya vastuno yat svarūpamātmīyaḥ parispandastasmādatiriktasyābhyadhikasya parasya anyasya apratibhāsanādanavabodhanāt / tadidamatra tātparyam---yat sarveṣāmeva satkavivākyānāmidamalaṅkāryamidamalaṅkaraṇam ityapoddhāravihito viviktabhāvaḥ sarvasya yasya kasyacit pramātuścetasi parisphurati / rasavadalaṅkāravadityasmin vākye punaravahitacetaso 'pi na kiñcidetadeva budhyāmahe / tathā ca---yadi śṛṅgārādireva prādhānyena varṇyamāno 'laṅkāryaḥ tatastadanyena kenacidalaṅkaraṇena bhavitavyam / yadi vā tatsvarūpameva tadvidāhlādanibandhanatvādalaṅkaraṇamityucyate tathāpi tadvyatiriktamanyadalaṅkāryatayā prakāśanīyam / tadevaṃvidho na kaścidapi vivekaścirantanālaṅkārakārābhimate rasavadalaṅkāralakṣaṇodāharaṇamārge manāgapi vibhāvyate / tathā ca rasavaddarśitaspaṣṭaśṛṅgārādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति रसवल्लक्षणम् । अत्र दर्शिताः स्पृष्टाः स्पष्टं वा शृङ्गारादयो यत्रेति व्याख्याने काव्यव्यतिरिक्तो न कश्चिदन्यः समासार्थभूतः संलक्ष्यते । यो ऽसावलङ्कारः काव्यमेवेति चेत् तदपि न सुस्पष्टसौष्ठवम् । यस्मात् काव्यैकदेशयोः शब्दार्थयोः पृथक् पृथगलङ्काराः सन्तीत्युपक्रम्येदानीं काव्यमेवालङ्करणमित्युपक्रमोपसंहारवैषम्यदुष्टत्वमायाति । यदि वादर्शिताः स्पष्टं शृङ्गारादयो येनेति समासः, तथापि वक्तव्यमेव---को ऽसाविति । प्रतिपादनवैचित्र्यमेवेति चेत्, तदपि न सम्यक् समर्थनार्हम् । यस्मात् प्रतिपाद्यमानादन्येदेव तदुपशोभानिबन्धनं प्रतिपादनवैचित्र्यम्, न पुनः प्रतिपाद्यमानमेव । स्पष्टतया दर्शितं रसानां प्रतिपादनवैचित्र्यं यद्यभिधीयते, तदपि न सुप्रतीपादनम् । स्पष्टतया दर्शने शृङ्गारादीनां स्वरूपपरिनिष्पत्तिरेव पर्यवस्यति । किञ्च रसवतः काव्यस्यालङ्कार इति तथाविधस्य सतस्तस्यासाविति न किञ्चिदनेन तस्याभिधेयं स्यात् । अथवा तेनैवालङ्कारेण रसवत्त्वं तस्याधीयते, तदेवं तर्ह्यसौ न रसवतो ऽलङ्कारः प्रत्युत रसवानलङ्कार इत्यायाति, तन्माहात्म्यात् काव्यमपि रसवत् संपद्यते । यदि वा तेनैवाहितरससम्बन्धस्य रसवतः काव्यस्यालङ्कार इति तत्पश्चाद्रसवलङ्कारव्यवदेशमासादयति---यथाग्निष्टोमयाज्यस्य पुत्रो भवितेत्युच्यते, तदपि न सुप्रतिबद्धसमाधानम् । यस्माद् "अग्निष्टोमयाजिऽ-शब्दः प्रथमं भूतलक्षणे विषयान्तरे निष्प्रतिपक्षतया समासादितप्रसिद्धिः पश्चाद् भविष्यति वाक्यार्थसबन्धलक्षणयोग्यतया तमनुभवितुं शक्नोति । न पुनरत्रैवं प्रयुज्यते । यस्माद्रसवतः काव्यस्यालङ्कार इति तत्संज्ञन्धितयैवास्य स्वरूपब्धिरेव । तत्संबन्धिनिबन्धनं च काव्यस्य रसवत्त्वमित्येवमितरेतराश्रयलक्षणदोषः केनापसार्यते । यदि वा रसो विद्यते यस्यासौ तद्वानलङ्कार एवास्तु इत्यभिधीयते, तथाप्यलङ्कारः काव्यं वा नान्यत् तृतीयं किञ्चिदत्रास्ति । तत्पक्षद्वितयमपि प्रत्युक्तम् । उदाहरणं लक्षणैकयोगक्षेमत्वात् पृथङ् न विकल्प्यते । मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे मरणं स्मृतम् । सैवावन्ती मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि

iti rasavallakṣaṇam / atra darśitāḥ spṛṣṭāḥ spaṣṭaṃ vā śṛṅgārādayo yatreti vyākhyāne kāvyavyatirikto na kaścidanyaḥ samāsārthabhūtaḥ saṃlakṣyate / yo 'sāvalaṅkāraḥ kāvyameveti cet tadapi na suspaṣṭasauṣṭhavam / yasmāt kāvyaikadeśayoḥ śabdārthayoḥ pṛthak pṛthagalaṅkārāḥ santītyupakramyedānīṃ kāvyamevālaṅkaraṇamityupakramopasaṃhāravaiṣamyaduṣṭatvamāyāti / yadi vādarśitāḥ spaṣṭaṃ śṛṅgārādayo yeneti samāsaḥ, tathāpi vaktavyameva---ko 'sāviti / pratipādanavaicitryameveti cet, tadapi na samyak samarthanārham / yasmāt pratipādyamānādanyedeva tadupaśobhānibandhanaṃ pratipādanavaicitryam, na punaḥ pratipādyamānameva / spaṣṭatayā darśitaṃ rasānāṃ pratipādanavaicitryaṃ yadyabhidhīyate, tadapi na supratīpādanam / spaṣṭatayā darśane śṛṅgārādīnāṃ svarūpapariniṣpattireva paryavasyati / kiñca rasavataḥ kāvyasyālaṅkāra iti tathāvidhasya satastasyāsāviti na kiñcidanena tasyābhidheyaṃ syāt / athavā tenaivālaṅkāreṇa rasavattvaṃ tasyādhīyate, tadevaṃ tarhyasau na rasavato 'laṅkāraḥ pratyuta rasavānalaṅkāra ityāyāti, tanmāhātmyāt kāvyamapi rasavat saṃpadyate / yadi vā tenaivāhitarasasambandhasya rasavataḥ kāvyasyālaṅkāra iti tatpaścādrasavalaṅkāravyavadeśamāsādayati---yathāgniṣṭomayājyasya putro bhavitetyucyate, tadapi na supratibaddhasamādhānam / yasmād "agniṣṭomayāji'-śabdaḥ prathamaṃ bhūtalakṣaṇe viṣayāntare niṣpratipakṣatayā samāsāditaprasiddhiḥ paścād bhaviṣyati vākyārthasabandhalakṣaṇayogyatayā tamanubhavituṃ śaknoti / na punaratraivaṃ prayujyate / yasmādrasavataḥ kāvyasyālaṅkāra iti tatsaṃjñandhitayaivāsya svarūpabdhireva / tatsaṃbandhinibandhanaṃ ca kāvyasya rasavattvamityevamitaretarāśrayalakṣaṇadoṣaḥ kenāpasāryate / yadi vā raso vidyate yasyāsau tadvānalaṅkāra evāstu ityabhidhīyate, tathāpyalaṅkāraḥ kāvyaṃ vā nānyat tṛtīyaṃ kiñcidatrāsti / tatpakṣadvitayamapi pratyuktam / udāharaṇaṃ lakṣaṇaikayogakṣematvāt pṛthaṅ na vikalpyate / mṛteti pretya saṅgantuṃ yayā me maraṇaṃ smṛtam / saivāvantī mayā labdhā kathamatraiva janmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रतिपरिपोषलक्षणवर्णनीयशरीरभूतायाश्चित्तवृत्तेरतिरिक्तमन्यद्विभक्तं वस्तु न किञ्चिद्विभाव्यते । तस्मादलङ्कार्यतैव युक्तिमती । यदपि कैश्चित् स्वशब्दस्थायिसंचारिविभावाभिनयास्पदम्

atra ratiparipoṣalakṣaṇavarṇanīyaśarīrabhūtāyāścittavṛtteratiriktamanyadvibhaktaṃ vastu na kiñcidvibhāvyate / tasmādalaṅkāryataiva yuktimatī / yadapi kaiścit svaśabdasthāyisaṃcārivibhāvābhinayāspadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यनेन पूर्वमेव लक्षणं विशेषितम्, तत्र स्वशब्दास्पदत्वं रसानामपरिगतपूर्वमस्माकम् । ततस्त एव रससर्वस्वसमाहितचेतसस्तत्परमार्थविदो विद्वांस एवं प्रष्टव्याः---किं स्वशब्दास्पदत्वं रसानामुत रसवत इति । तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे---रस्यन्तैति रसास्ते स्वशब्दास्पदास्तेषु तिष्ठन्तः शृङ्गारादिषु वर्तमानाः सन्तस्तज्ज्ञैरास्वाद्यन्ते । तदिदमुक्तं भवति---यत् स्वशब्दैरभिधीयमानाः श्रुतिपथमवतरन्तश्चेतनानां चर्वणचमत्कारं कुर्वन्तीत्यनेन न्यायेन घृतपूरप्रभूतयः पदार्थाः स्वशब्दैरभिधीयमानास्तदास्वादसंपदं संपादयन्तीत्येवं सर्वस्य कस्यचिदुपयोगसुखार्थिनस्तैरुदारचरितैरयत्नेनैव तदभिधानमात्रादेव त्रैलोक्यराज्यसंपत्सौख्यसमृद्धिः प्रतिपाद्येतैति नमस्तेभ्यः । रसवतस्तदास्पदत्वं नोपपद्यते, रसस्यैव स्ववाच्यस्यापि तदास्पदत्वाभावात्, किमुतान्यस्येति । तदलङ्कारत्वं च प्रथममेव प्रतिषिद्धम् । शिष्टं स्थाय्यादि पूर्वलक्षणं व्याख्यातमेवेति न पुनः पर्यालोच्यते । यदपि रसबद्रससंश्रयात्

ityanena pūrvameva lakṣaṇaṃ viśeṣitam, tatra svaśabdāspadatvaṃ rasānāmaparigatapūrvamasmākam / tatasta eva rasasarvasvasamāhitacetasastatparamārthavido vidvāṃsa evaṃ praṣṭavyāḥ---kiṃ svaśabdāspadatvaṃ rasānāmuta rasavata iti / tatra pūrvasmin pakṣe---rasyantaiti rasāste svaśabdāspadāsteṣu tiṣṭhantaḥ śṛṅgārādiṣu vartamānāḥ santastajjñairāsvādyante / tadidamuktaṃ bhavati---yat svaśabdairabhidhīyamānāḥ śrutipathamavatarantaścetanānāṃ carvaṇacamatkāraṃ kurvantītyanena nyāyena ghṛtapūraprabhūtayaḥ padārthāḥ svaśabdairabhidhīyamānāstadāsvādasaṃpadaṃ saṃpādayantītyevaṃ sarvasya kasyacidupayogasukhārthinastairudāracaritairayatnenaiva tadabhidhānamātrādeva trailokyarājyasaṃpatsaukhyasamṛddhiḥ pratipādyetaiti namastebhyaḥ / rasavatastadāspadatvaṃ nopapadyate, rasasyaiva svavācyasyāpi tadāspadatvābhāvāt, kimutānyasyeti / tadalaṅkāratvaṃ ca prathamameva pratiṣiddham / śiṣṭaṃ sthāyyādi pūrvalakṣaṇaṃ vyākhyātameveti na punaḥ paryālocyate / yadapi rasabadrasasaṃśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति कैश्चिल्लक्षणमकारि तदपि न सम्यक् समाधेयतामधितिष्ठति । तथा हि---रसः संश्रयो यस्यासौ रससंश्रयः, तस्मात् कारणादयं रसवदलङ्कारः संपद्यते । तथापि वक्तव्यमेव---को ऽसौ रसव्यतिरिक्तवृत्तिः अन्यपदार्थः? काव्यमेवेति चेत् तदपि पूर्वमेव प्रत्युक्तम्, तस्यस्वात्मनिक्रियाविरोधादलङ्कारत्वानुपपत्तेः । अथवा रसस्य संश्रयो रसेन संश्रियते यस्तस्माद् । रससंश्रयादिति । तथापि को ऽसाविति व्यतिरिक्तत्वेन वक्तव्यतामेवा (याति) । उदाहरणजातमप्यस्य लक्षणस्य पूर्वेण समानयोगक्षेमप्रायमिति (न) पृथक् पर्यालोच्यते । रसपेशलम्

iti kaiścillakṣaṇamakāri tadapi na samyak samādheyatāmadhitiṣṭhati / tathā hi---rasaḥ saṃśrayo yasyāsau rasasaṃśrayaḥ, tasmāt kāraṇādayaṃ rasavadalaṅkāraḥ saṃpadyate / tathāpi vaktavyameva---ko 'sau rasavyatiriktavṛttiḥ anyapadārthaḥ? kāvyameveti cet tadapi pūrvameva pratyuktam, tasyasvātmanikriyāvirodhādalaṅkāratvānupapatteḥ / athavā rasasya saṃśrayo rasena saṃśriyate yastasmād / rasasaṃśrayāditi / tathāpi ko 'sāviti vyatiriktatvena vaktavyatāmevā (yāti) / udāharaṇajātamapyasya lakṣaṇasya pūrveṇa samānayogakṣemaprāyamiti (na) pṛthak paryālocyate / rasapeśalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पाठे न किञ्चिदत्रातिरिच्यते । अथ (वस्तुस्वभावरसादि-) प्रतिपादकवाक्योपारूढपदार्थसार्थस्वरूपमलङ्कार्यं रसस्वरूपानुप्रवेशेन विगलितस्वपरिस्पन्दानां द्रव्याणाम् इव कथमलङ्करणं भवतीत्येतदपि चिन्त्यमेव । किञ्च तथाभ्युपगमे ऽपि प्रधानगुणभावविपर्यासः पर्यवस्यतीति न किञ्चिदेतत् । अत्रैव (दूषणान्तरमु) पक्रमते---शब्दार्थासङ्गतेरपि । शब्दार्थासङ्गतेरपि । शब्दार्थयोरभिधानाभिधेययोरसमन्वयाच्च रसवदलङ्कारोपपत्तिर्नास्ति । अत्र च रसो विद्यते (तिष्ठ) ति यस्येति मतुप्प्रत्यये विहिते तस्यालङ्कार इति षष्ठिसमासः क्रियते, रसवांश्चासावलङ्कारश्चेति विशेषणसमासो वा । तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे---रसव्यतिरिक्तं किमन्यत् पदार्थान्तरं विद्यते यस्यासावलङ्कारः । काव्यमेवेति चेत्, तत्रापि तद्व्यतिरिक्तः को ऽसौ पदार्थो यत्र रसवदलङ्कारव्यपदेशः सावकाशतां प्रतिपद्यते ? विशेषातिरिक्तः पदार्थो न कश्चित् परिदृश्यते यस्तद्वानलङ्कार इति व्यवस्थितिमासादयति । तदेवमुक्तलक्षणे मार्गे रसवदलङ्कारस्य शब्दार्थसङ्गतिर्न काचिदस्ति । यदि वा निदर्शनान्तरविषयतया समासद्वितये ऽपि शब्दार्थसङ्गतियोजना विधीयते, यथा तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद् विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवास्थिता मधुकृतां शब्दैर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा

iti pāṭhe na kiñcidatrātiricyate / atha (vastusvabhāvarasādi-) pratipādakavākyopārūḍhapadārthasārthasvarūpamalaṅkāryaṃ rasasvarūpānupraveśena vigalitasvaparispandānāṃ dravyāṇām iva kathamalaṅkaraṇaṃ bhavatītyetadapi cintyameva / kiñca tathābhyupagame 'pi pradhānaguṇabhāvaviparyāsaḥ paryavasyatīti na kiñcidetat / atraiva (dūṣaṇāntaramu) pakramate---śabdārthāsaṅgaterapi / śabdārthāsaṅgaterapi / śabdārthayorabhidhānābhidheyayorasamanvayācca rasavadalaṅkāropapattirnāsti / atra ca raso vidyate (tiṣṭha) ti yasyeti matuppratyaye vihite tasyālaṅkāra iti ṣaṣṭhisamāsaḥ kriyate, rasavāṃścāsāvalaṅkāraśceti viśeṣaṇasamāso vā / tatra pūrvasmin pakṣe---rasavyatiriktaṃ kimanyat padārthāntaraṃ vidyate yasyāsāvalaṅkāraḥ / kāvyameveti cet, tatrāpi tadvyatiriktaḥ ko 'sau padārtho yatra rasavadalaṅkāravyapadeśaḥ sāvakāśatāṃ pratipadyate ? viśeṣātiriktaḥ padārtho na kaścit paridṛśyate yastadvānalaṅkāra iti vyavasthitimāsādayati / tadevamuktalakṣaṇe mārge rasavadalaṅkārasya śabdārthasaṅgatirna kācidasti / yadi vā nidarśanāntaraviṣayatayā samāsadvitaye 'pi śabdārthasaṅgatiyojanā vidhīyate, yathā tanvī meghajalārdrapallavatayā dhautādharevāśrubhiḥ śūnyevābharaṇaiḥ svakālavirahād viśrāntapuṣpodgamā / cintāmaunamivāsthitā madhukṛtāṃ śabdairvinā lakṣyate caṇḍī māmavadhūya pādapatitaṃ jātānutāpeva sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा तरङ्गभ्रूभङ्गा (क्षुभित) विहगश्रेणिरशना विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् । यथाविद्धं याति स्खलितमभिसंधाय बहुशो नदीभावेनेयं ध्रुवमसहना सा परिणता

yathā vā taraṅgabhrūbhaṅgā (kṣubhita) vihagaśreṇiraśanā vikarṣantī phenaṃ vasanamiva saṃrambhaśithilam / yathāviddhaṃ yāti skhalitamabhisaṃdhāya bahuśo nadībhāveneyaṃ dhruvamasahanā sā pariṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रसवत्त्वमलङ्कारश्च प्रकटं प्रतिभासेते । तस्मान्न कथञ्चिदपि तद्विवेकस्य दुरवधानता । तेन रसवतो ऽलङ्कार इति षष्ठीसमासपक्षे शब्दार्थयोर्न किञ्चिदसङ्गतत्वम्, रसपरिपोषपरत्वादलङ्कारस्य तन्निबन्धनमेव रसवत्त्वम् । रसवांश्चासावलङ्कारश्चेति विशेषणसमासपक्षे ऽपि न किञ्चिदसङ्गत्वम् । तथा चैतयोरुदाहरणयोर्लतायाः सरितश्चोद्दीपनविभावत्वेन वल्लभाभावितान्तः करणतया नायकस्य तन्मयत्वेन (निश्चेतन?) मेव पदार्थजातं सकलमवलोकयतः तत्साम्यसमारोपणं तद्धर्माध्यारोपणं चेत्युपमारूपककाव्यालङ्कारयोजनं विना न केनचित् प्रकारेण घटते, तल्लक्षणवाक्यत्वात् । सत्यमेतत्, किन्तु "अलङ्कारऽ-शब्दाभिधानं विना विशेषणसमा (सप) क्षे केवलस्य रसवानिति (अस्य) प्रयोगः प्राप्नोति । रसवानलङ्कार इति चेत् प्रतीतिरभ्युपगम्यते, तदपि युक्ति (युक्ततां नार्हति), रूपकादेरभावात् । रसवतो ऽलङ्कार इति षष्ठीसमासपक्षो ऽपि न सुस्पष्टसमन्वयः । सर्वस्य कस्यचित् काव्यस्य रसवत्त्वमेव । यस्मात्सातिशयत्वनिबन्धनं तथाविधं तद्विदाह्लादकारि काव्यं करणीयमिति तस्यालङ्कार इत्याश्रिते सर्वेषामेव च रूपकादीनां रसवदलङ्कारत्वमेव न्यायोपपन्नतां प्रतिपद्यते । अलङ्कारस्य च यस्यकस्यचित्सर्वस्य रसवत्त्वाद् विशेषणसमासपक्षे ऽप्येषैव वार्त्ता । कीञ्च तदभ्युपगमे ऽपि प्रत्येकमुत्स्खलितलक्षणानां प्रकृतपरिपोषपरतया लब्धात्मनामलङ्कारणां प्रातिस्विकलक्षणाभिहितातिशयव्यतिरिक्तमनेन न किञ्चिदाधिक्यमाधीयते । तस्मात्तत्तल्ल(क्षण) करणवैयर्थ्यमप्रतिवारितप्रसरमेव परापतति । न चैवंविधविषये रसवदलङ्कारव्यवहारस्यावकाशः, तज्ज्ञैस्तथानवगमात्, अलङ्कारान्तराणां च मुख्यतया व्यवस्थानात् । अथवा चेतनपदार्थगोचरतया रसवदलङ्कारस्य, निश्चेतनवस्तुविषयत्वेन चोपमादीनां विषयविभागो व्यवस्थाप्यते, तदपि न विद्वज्जनावर्जनं विदधाति । यस्मादचेतनानामपि रसोद्दीपनसामर्थ्यसमुचितसत्कविसमुल्लिखितसौकुमार्यसरसात्वादुपमादीनां प्रविरलविषयता निर्विषयत्वं वा स्यादिति शृङ्गरादिरसनिस्यन्दसुन्दरस्य सत्कविप्रवाहस्य च नीरसत्वं प्रसज्यत इति प्रतिपादितमेव पूर्वसूरिभिः । यदि वा वैचित्र्यान्तरमनोहारितया रसवदलङ्कारः प्रतिपाद्यते, यथाभियुक्ततरौस्तैरेवाभ्यधायि--- प्रधाने ऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः

atra rasavattvamalaṅkāraśca prakaṭaṃ pratibhāsete / tasmānna kathañcidapi tadvivekasya duravadhānatā / tena rasavato 'laṅkāra iti ṣaṣṭhīsamāsapakṣe śabdārthayorna kiñcidasaṅgatatvam, rasaparipoṣaparatvādalaṅkārasya tannibandhanameva rasavattvam / rasavāṃścāsāvalaṅkāraśceti viśeṣaṇasamāsapakṣe 'pi na kiñcidasaṅgatvam / tathā caitayorudāharaṇayorlatāyāḥ saritaścoddīpanavibhāvatvena vallabhābhāvitāntaḥ karaṇatayā nāyakasya tanmayatvena (niścetana?) meva padārthajātaṃ sakalamavalokayataḥ tatsāmyasamāropaṇaṃ taddharmādhyāropaṇaṃ cetyupamārūpakakāvyālaṅkārayojanaṃ vinā na kenacit prakāreṇa ghaṭate, tallakṣaṇavākyatvāt / satyametat, kintu "alaṅkāra'-śabdābhidhānaṃ vinā viśeṣaṇasamā (sapa) kṣe kevalasya rasavāniti (asya) prayogaḥ prāpnoti / rasavānalaṅkāra iti cet pratītirabhyupagamyate, tadapi yukti (yuktatāṃ nārhati), rūpakāderabhāvāt / rasavato 'laṅkāra iti ṣaṣṭhīsamāsapakṣo 'pi na suspaṣṭasamanvayaḥ / sarvasya kasyacit kāvyasya rasavattvameva / yasmātsātiśayatvanibandhanaṃ tathāvidhaṃ tadvidāhlādakāri kāvyaṃ karaṇīyamiti tasyālaṅkāra ityāśrite sarveṣāmeva ca rūpakādīnāṃ rasavadalaṅkāratvameva nyāyopapannatāṃ pratipadyate / alaṅkārasya ca yasyakasyacitsarvasya rasavattvād viśeṣaṇasamāsapakṣe 'pyeṣaiva vārttā / kīñca tadabhyupagame 'pi pratyekamutskhalitalakṣaṇānāṃ prakṛtaparipoṣaparatayā labdhātmanāmalaṅkāraṇāṃ prātisvikalakṣaṇābhihitātiśayavyatiriktamanena na kiñcidādhikyamādhīyate / tasmāttattalla(kṣaṇa) karaṇavaiyarthyamaprativāritaprasarameva parāpatati / na caivaṃvidhaviṣaye rasavadalaṅkāravyavahārasyāvakāśaḥ, tajjñaistathānavagamāt, alaṅkārāntarāṇāṃ ca mukhyatayā vyavasthānāt / athavā cetanapadārthagocaratayā rasavadalaṅkārasya, niścetanavastuviṣayatvena copamādīnāṃ viṣayavibhāgo vyavasthāpyate, tadapi na vidvajjanāvarjanaṃ vidadhāti / yasmādacetanānāmapi rasoddīpanasāmarthyasamucitasatkavisamullikhitasaukumāryasarasātvādupamādīnāṃ praviralaviṣayatā nirviṣayatvaṃ vā syāditi śṛṅgarādirasanisyandasundarasya satkavipravāhasya ca nīrasatvaṃ prasajyata iti pratipāditameva pūrvasūribhiḥ / yadi vā vaicitryāntaramanohāritayā rasavadalaṅkāraḥ pratipādyate, yathābhiyuktataraustairevābhyadhāyi--- pradhāne 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ / kāvye tasminnalaṅkāro rasādiriti me matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । यत्रान्यो वाक्यार्थः प्राधान्यादलङ्कार्यतया व्यवस्थितस्तस्मिन् तदङ्गतया विनबध्यमानः शृङ्गारादिरलङ्कारतां प्रतिपद्यते । यस्माद् गुणः प्रधानं भावाभिव्यक्तिपूर्वमेवंविधविषये विभूषयति, तस्माद् भूषणविवेकव्यक्तिरुज्जृम्भते, यथा क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतो ऽप्याददान्ॐऽशुकान्तं गृह्णन् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन् यो ऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः सास्त्रनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः

iti / yatrānyo vākyārthaḥ prādhānyādalaṅkāryatayā vyavasthitastasmin tadaṅgatayā vinabadhyamānaḥ śṛṅgārādiralaṅkāratāṃ pratipadyate / yasmād guṇaḥ pradhānaṃ bhāvābhivyaktipūrvamevaṃvidhaviṣaye vibhūṣayati, tasmād bhūṣaṇavivekavyaktirujjṛmbhate, yathā kṣipto hastāvalagnaḥ prasabhamabhihato 'pyādadānoṃ'śukāntaṃ gṛhṇan keśeṣvapāstaścaraṇanipatito nekṣitaḥ saṃbhrameṇa / āliṅgan yo 'vadhūtastripurayuvatibhiḥ sāstranetrotpalābhiḥ kāmīvārdrāparādhaḥ sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सास्त्रनेत्रोत्पलादिशब्दग्म्यवैक्लव्यस्य शाम्भवशराग्निदह्यमानासुरसुन्दरीणां, त्रिपुररिपुप्रभावप्रख्यापनपरस्य प्रयोजकत्वेन करुणो रसः अङ्ग, न पुनरीर्ष्याविप्रलम्भशृङ्गारः, तस्याननुभूयमानत्वात् । तदयमत्र परमार्थः---कविप्रतिभापरिपोषितप्रकर्षगम्यमान-करुणरसोपबृंहित-सौन्दर्यधाराधिरूढो भगवत्प्रभावातिशयः कामपि सहृदयहृदयहारितां प्रतिपद्यते । न च शब्दवाच्यत्वं नाम समानं कामिशराग्नितेजसोः संभवतीति तावतैव तयोस्तथाविधविरुद्धधर्माध्यासादिवरुद्धस्वभावचोरैक्यं कथञ्चिदपि व्यवस्थापयितुं पार्यते, परमेश्वरप्रयत्नेनापि स्वबावस्यान्यथाकर्तुमशक्यत्वात् । न च तथाविधशब्दावाच्यतामात्रादेवं तद्विदां तदनुभवप्रतीतिरस्तिः गुडखण्डादिशब्दाभिधानादपि प्रीतिविषादादेस्तदास्वादप्रसङ्गात् । तदनुभवप्रतीतौ सत्यां रसद्वयसमावेशदोषो ऽप्यनिवार्यतामाचरति । रसद्वयसमावेशादोषो ऽप्यत्र गुणप्रधानभावस्य प्र(योजक इति वक्तुं न पार्यते) । यदि वा भगवत्प्रभावस्य मुख्यत्वे द्वयोरप्येतयोरङ्गत्वाद् भूषणत्वमित्युच्यते तदपि (न) समञ्जसम् । यस्मात् करुणस्य वास्तवत्वादेक एव स्यात् निर्मूलत्वादेव तयोर्भावाभावयोरिव न कथञ्चिदपि साम्योपपत्तिरित्यलमनुचितचर्वणचातुर्यचापलेन । यदि वा निदर्शने ऽस्मिन्ननाश्वसन्तः समाम्नातलक्षणोदाहरणसङ्गतिं सम्यक् समीहमानाः सविमर्षणा उदाहरणान्तरं रसवदलङ्कारस्य व्याचक्षते, यथा किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद्दर्शनं केयं निष्करुण प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तेष्विति ते वदन् प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो बुद्ध्वा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः

atra sāstranetrotpalādiśabdagmyavaiklavyasya śāmbhavaśarāgnidahyamānāsurasundarīṇāṃ, tripuraripuprabhāvaprakhyāpanaparasya prayojakatvena karuṇo rasaḥ aṅga, na punarīrṣyāvipralambhaśṛṅgāraḥ, tasyānanubhūyamānatvāt / tadayamatra paramārthaḥ---kavipratibhāparipoṣitaprakarṣagamyamāna-karuṇarasopabṛṃhita-saundaryadhārādhirūḍho bhagavatprabhāvātiśayaḥ kāmapi sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate / na ca śabdavācyatvaṃ nāma samānaṃ kāmiśarāgnitejasoḥ saṃbhavatīti tāvataiva tayostathāvidhaviruddhadharmādhyāsādivaruddhasvabhāvacoraikyaṃ kathañcidapi vyavasthāpayituṃ pāryate, parameśvaraprayatnenāpi svabāvasyānyathākartumaśakyatvāt / na ca tathāvidhaśabdāvācyatāmātrādevaṃ tadvidāṃ tadanubhavapratītirastiḥ guḍakhaṇḍādiśabdābhidhānādapi prītiviṣādādestadāsvādaprasaṅgāt / tadanubhavapratītau satyāṃ rasadvayasamāveśadoṣo 'pyanivāryatāmācarati / rasadvayasamāveśādoṣo 'pyatra guṇapradhānabhāvasya pra(yojaka iti vaktuṃ na pāryate) / yadi vā bhagavatprabhāvasya mukhyatve dvayorapyetayoraṅgatvād bhūṣaṇatvamityucyate tadapi (na) samañjasam / yasmāt karuṇasya vāstavatvādeka eva syāt nirmūlatvādeva tayorbhāvābhāvayoriva na kathañcidapi sāmyopapattirityalamanucitacarvaṇacāturyacāpalena / yadi vā nidarśane 'sminnanāśvasantaḥ samāmnātalakṣaṇodāharaṇasaṅgatiṃ samyak samīhamānāḥ savimarṣaṇā udāharaṇāntaraṃ rasavadalaṅkārasya vyācakṣate, yathā kiṃ hāsyena na me prayāsyasi punaḥ prāptaścirāddarśanaṃ keyaṃ niṣkaruṇa pravāsarucitā kenāsi dūrīkṛtaḥ / svapnānteṣviti te vadan priyatamavyāsaktakaṇṭhagraho buddhvā roditi riktabāhuvalayastāraṃ ripustrījanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्चिरन्तनैरलङ्कारः समाम्नातः तस्य न तद्भवाः संभवति । यस्मात् कैश्चित्"प्रेयः प्रियतराख्यान"मिति लक्षणं प्रेयसः समाख्यातम् । कैश्चित्तस्योदाहरणमात्रमेव लक्षणं मन्यमानैस्तु(ता) वदेव प्रदर्शितम् । यथा प्रेयो गृहागतं कृष्णमवादीद्विदुरो यथा । कालेनैषा भवेत्प्रीतिस्तवैवागमनात् पुनः

yaścirantanairalaṅkāraḥ samāmnātaḥ tasya na tadbhavāḥ saṃbhavati / yasmāt kaiścit"preyaḥ priyatarākhyāna"miti lakṣaṇaṃ preyasaḥ samākhyātam / kaiścittasyodāharaṇamātrameva lakṣaṇaṃ manyamānaistu(tā) vadeva pradarśitam / yathā preyo gṛhāgataṃ kṛṣṇamavādīdviduro yathā / kālenaiṣā bhavetprītistavaivāgamanāt punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । पूर्वेषां चैतदेवोदाहरणमभिमतम् । तथा च तैरुक्तम्--- अद्य या मम गोविन्द जाता त्वयि गृहागते

iti / pūrveṣāṃ caitadevodāharaṇamabhimatam / tathā ca tairuktam--- adya yā mama govinda jātā tvayi gṛhāgate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । तदेव न क्षोदक्षमतामर्हति । तथा च कालेने (त्यादिनो)च्यते (यत्) तदेव वर्ण्यमानविषयतया वस्तुनः स्वरूपं, तदेवालङ्करणमित्यलङ्कार्यं न किञ्चिदवशिष्यते । तस्यैवोभयमलङ्कार्यत्वमलङ्करणत्वं चेत्ययुक्तियुक्तम् । एकक्रियाविषयं युगपदेकस्यैव वस्तुनः कर्मकरणत्वं नोपपद्यते । यदि दृश्यन्ते तथाविधानि वाक्यानि येषामुभयमपि संभवति--- आत्मानमात्मना वेत्सि सृजस्यात्मानमात्मना । आत्मना कृतिना च त्वमात्मन्येव प्रलीयसे

iti / tadeva na kṣodakṣamatāmarhati / tathā ca kālene (tyādino)cyate (yat) tadeva varṇyamānaviṣayatayā vastunaḥ svarūpaṃ, tadevālaṅkaraṇamityalaṅkāryaṃ na kiñcidavaśiṣyate / tasyaivobhayamalaṅkāryatvamalaṅkaraṇatvaṃ cetyayuktiyuktam / ekakriyāviṣayaṃ yugapadekasyaiva vastunaḥ karmakaraṇatvaṃ nopapadyate / yadi dṛśyante tathāvidhāni vākyāni yeṣāmubhayamapi saṃbhavati--- ātmānamātmanā vetsi sṛjasyātmānamātmanā / ātmanā kṛtinā ca tvamātmanyeva pralīyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि को दोषः स्यादिति चेत्तदपि न सम्यक्, तैरेव तथानभ्युपगमात् । अन्यच्च लैङ्किकमलङ्कार्यालङ्करणव्यवहारं पर्यालोच्य तथाविधत्वसामान्यमात्रं समाश्रित्य पूर्वसूरयः काव्ये प्रवर्तिततद्व्यवहाराः संवृत्ताः । लोके त्रिभुवनान्तरवर्तिपदार्थजातमनन्तं सिद्धविद्याधराद्यलङ्कार्यम्, अलङ्करणानि कटककेयूरादीनि कतिचिदेव, तदेवमेव काव्ये वर्णनाविषयस्य वस्तुनः शरीरमपर्यवसितमलङ्कार्यम्, तथैवालङ्करणान्युपमादीनि कतिचिदेव । वर्णनीयस्य प्रयेः प्रभृतेरलङ्कारत्वे वर्ण्यमानादन्यालङ्करणानामानन्त्यप्रसङ्गः । ततः परिसमाप्त्यभावे संभावनावदभिधादीनामनारम्भः । तस्माल्लौकिकव्यवहारान्यूनानतिरिक्तमेवालङ्कार्यालङ्कारव्यवहारः काव्यविषये ऽपि वाच्यतामर्हति । अत्रैव दूषणान्तरमुपन्यस्यति---"अलङ्कारान्तरे" इति । संसृष्टिसंकरौ स्याताम् । प्रथमः (मं) प्रियतराख्यानमात्रसाधनस्य वर्ण्यमानत्वादलङ्कार्यस्याप्यलङ्करणत्वे सति, अलङ्कारान्तरं रूपकादि यदा विधीयते तदा तस्मिन् विधीयमाने प्रेयसः संसर्गसंकीर्णतानिबन्धने संसृष्टिसङ्करावलङ्कारविशेषौ स्याताम् भवेताम् । प्रेयोभणितयुक्तेषु वाक्येषु तज्ज्ञैर्न संसृष्टिसकरव्यवहारः कदाचिदपि प्रवर्तितपूर्वः तथा प्रतिभासाभावात् । यथा इन्दोर्लक्ष्म स्मरविजयिनः काण्ठमूलं मुरारिः दिङ्नागानां मदजलमषीभाञ्जि गण्डस्थलानि । अद्याप्युर्वोवलयतिलक श्यामलिम्नानु(वि) लिप्ता० न्याभासन्ते वद धवलितं किं यशोभिस्त्वदीयैः

tathāpi ko doṣaḥ syāditi cettadapi na samyak, taireva tathānabhyupagamāt / anyacca laiṅkikamalaṅkāryālaṅkaraṇavyavahāraṃ paryālocya tathāvidhatvasāmānyamātraṃ samāśritya pūrvasūrayaḥ kāvye pravartitatadvyavahārāḥ saṃvṛttāḥ / loke tribhuvanāntaravartipadārthajātamanantaṃ siddhavidyādharādyalaṅkāryam, alaṅkaraṇāni kaṭakakeyūrādīni katicideva, tadevameva kāvye varṇanāviṣayasya vastunaḥ śarīramaparyavasitamalaṅkāryam, tathaivālaṅkaraṇānyupamādīni katicideva / varṇanīyasya prayeḥ prabhṛteralaṅkāratve varṇyamānādanyālaṅkaraṇānāmānantyaprasaṅgaḥ / tataḥ parisamāptyabhāve saṃbhāvanāvadabhidhādīnāmanārambhaḥ / tasmāllaukikavyavahārānyūnānatiriktamevālaṅkāryālaṅkāravyavahāraḥ kāvyaviṣaye 'pi vācyatāmarhati / atraiva dūṣaṇāntaramupanyasyati---"alaṅkārāntare" iti / saṃsṛṣṭisaṃkarau syātām / prathamaḥ (maṃ) priyatarākhyānamātrasādhanasya varṇyamānatvādalaṅkāryasyāpyalaṅkaraṇatve sati, alaṅkārāntaraṃ rūpakādi yadā vidhīyate tadā tasmin vidhīyamāne preyasaḥ saṃsargasaṃkīrṇatānibandhane saṃsṛṣṭisaṅkarāvalaṅkāraviśeṣau syātām bhavetām / preyobhaṇitayukteṣu vākyeṣu tajjñairna saṃsṛṣṭisakaravyavahāraḥ kadācidapi pravartitapūrvaḥ tathā pratibhāsābhāvāt / yathā indorlakṣma smaravijayinaḥ kāṇṭhamūlaṃ murāriḥ diṅnāgānāṃ madajalamaṣībhāñji gaṇḍasthalāni / adyāpyurvovalayatilaka śyāmalimnānu(vi) liptā0 nyābhāsante vada dhavalitaṃ kiṃ yaśobhistvadīyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनौचित्यप्रवृत्तानां कामक्रोधादिकारणात् । भावानां च रसानां च बन्ध ऊर्जस्वि कथ्यते

anaucityapravṛttānāṃ kāmakrodhādikāraṇāt / bhāvānāṃ ca rasānāṃ ca bandha ūrjasvi kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा कामो ऽस्य ववृधे यथा हिमगिरेः सुताम् । संगृहीतुं प्रववृते हठेनापास्य सत्पथम्

tathā kāmo 'sya vavṛdhe yathā himagireḥ sutām / saṃgṛhītuṃ pravavṛte haṭhenāpāsya satpatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । कैश्चिदुदाहरणमेव वक्तव्यत्वाल्लक्षणं मन्यमानैस्तदेव प्रदर्शितम् । यथा वा ऊर्जस्वि कर्णेन यथा पार्थाय पुनरागतः । द्विः सन्दधाति किं कर्णः शल्येत्यहिरपाकृतः

iti / kaiścidudāharaṇameva vaktavyatvāllakṣaṇaṃ manyamānaistadeva pradarśitam / yathā vā ūrjasvi karṇena yathā pārthāya punarāgataḥ / dviḥ sandadhāti kiṃ karṇaḥ śalyetyahirapākṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा अपकर्ताहमस्मीति हृदि ते मास्म भूद्भयम् । विमुखेषु न मे खङ्गः प्रहर्तुं जातु वाञ्छति

yathā vā apakartāhamasmīti hṛdi te māsma bhūdbhayam / vimukheṣu na me khaṅgaḥ prahartuṃ jātu vāñchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । तत्र प्रथमयोर्लक्षणोदाहरणयोस्तावदेतत् पर्यालोचनीयम् किं तदनौचित्यं नाम्, येन (तथा) प्रवृत्तानां रसादीनामुपनिबन्धनमलङ्कारः संपद्यते । यस्मादौचित्यप्रतियोगिना तेन प्रतीयमानानां तेषां (न केवलं) परिपोषपरिहाणिः, प्रत्युत सौकुमार्यविरहः सावकाशतां प्रतिपद्यते । तदिदमुक्तम्--- अनौचित्यादृते नान्यद्रभङ्गस्य कारणम्

iti / tatra prathamayorlakṣaṇodāharaṇayostāvadetat paryālocanīyam kiṃ tadanaucityaṃ nām, yena (tathā) pravṛttānāṃ rasādīnāmupanibandhanamalaṅkāraḥ saṃpadyate / yasmādaucityapratiyoginā tena pratīyamānānāṃ teṣāṃ (na kevalaṃ) paripoṣaparihāṇiḥ, pratyuta saukumāryavirahaḥ sāvakāśatāṃ pratipadyate / tadidamuktam--- anaucityādṛte nānyadrabhaṅgasya kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् कथमनौचित्यपरिम्लानः कामादिकारणकल्पनोपसंहतवृत्तिरलङ्कारताव भासतां प्रयास्यति ? तथा च तथाविधे विषये वर्णनीयान्तरसमानतया रसवत्तां परिकल्पयन्तः सत्कवयो नितान्तं (वि) राजन्ते । यथा पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रा- दगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः । कमपरवशं न विप्रकुर्युः विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः

tat kathamanaucityaparimlānaḥ kāmādikāraṇakalpanopasaṃhatavṛttiralaṅkāratāva bhāsatāṃ prayāsyati ? tathā ca tathāvidhe viṣaye varṇanīyāntarasamānatayā rasavattāṃ parikalpayantaḥ satkavayo nitāntaṃ (vi) rājante / yathā paśupatirapi tānyahāni kṛcchrā- dagamayadadrisutāsamāgamotkaḥ / kamaparavaśaṃ na viprakuryuḥ vibhumapi taṃ yadamī spṛśanti bhāvāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतदवसरापतितमस्माभिः पर्यालोचितम् । ननु भतनयनिपुणमानसानां परमार्थविदां तत्रभवतां (अस्मिन्विषये) वयं विवदामहे, यो ऽयमत्रोदाहृतः स भगवान् रसाभासविषयतया वर्णनीयतामर्हति न वेति ? किमौचित्यानौचित्यपरिकल्पनेन । सर्वथा यथा तत्रभवद्भ्यः प्रतिभासते तत्तथैवास्ताम् । तथापि तथाविधस्तदीयश्चित्तवृत्तिविशेषः प्राधान्येन वर्ण्यमानत्वात् अलङ्कार्यतां नातिक्रामति । "द्विः सन्दधाति" इत्यादौ वीरस्य वक्तुर्लोकोत्तरपौरुषाभिधानव्यसनिनः सहजोत्साहोत्सिक्तचित्तवृत्त्यतिशयव्यतिरेकेण न किञ्चिदन्यन्मुक्यतया वाक्यार्थतामुपनीतम् । तथाहि---सायकसन्धानक्रियाभ्यावृत्तिगणनमकस्मादपि स्वपरिस्पन्दतिरस्कारकारणं मन्यमानः किमित्यनेन परिहरति । कर्ण इत्यभिमानप्रतीतिः (प्रधानं पुरुषवक्रभावोपबृंहितं) रूढिवैचित्र्ययोगिनः शल्येत्यामन्त्रणपदस्याभिप्रायः । पार्थायेति सामान्यस्य कस्यचिदाकारान्तरशब्द(र?) प्रतीकारस्य शत्रोः कृते तत्प्रतिघातसमर्थोपाध्यन्तरोपकरणं कदाचित्संभाव्येतापि इति प्रकरणात् प्रतीयते । आगत इति तत्प्रतिनिय-तार्थं)मनार्थं) प्रयत्नेनाभिमानेनान्यो ऽपि स्वयमागतः सन् अपाकृत इत्यभिमानोत्कर्षप्रतीतिः प्रकरणाद्गम्यते । उदाहरणमेवोर्जितम् । तदेवमयं प्रधानचेतनलक्षणोपकृतातिशयविशिष्टचित्तवृत्तिविशेषः वस्तुस्वभाव एव मुख्यतया वर्ण्यमानत्वातलङ्कार्यो न पुनरलङ्कारः । तदिदमुक्तम्--- उदारस्वपरिस्पन्दसुन्दरत्वेन वर्णनम् । वस्तुनो वक्रशब्दैकगोचरत्वेन वक्रिता ॥ इति । तस्मादेवंविधस्य चित्तवृत्तिविशेषत्वात् रसभावतदाभासानां यथायोगमेकतमस्मिन् विवक्षावशादन्तर्भावः संभवतीत्यलङ्कार्यत्वमेव युक्तम् न त्वलङ्कारभाव इति । तस्मान्न रसवदाद्यभिहितदूषणपात्रतामतिक्रामति । तदेतदुक्तमत्र सर्वमेव योजनीयम् । तद्वद्"अपकर्ताहमस्मि" इत्यपरमुदाहरणमनेनैव न्यायेन समानयोगक्षेमप्रायमिति गतार्थमेव । एवमुदात्तस्योभयप्रकारस्याप्यलङ्कार्यतैव युक्तिमती न पुनरलङ्करणत्वं, तत्र प्रथमस्य तावल्लक्षणवाक्यमेव दुरधिगमसमन्वयम् उदात्तमृद्धिमद्वस्तु इति । अत्र यद्वस्तु तदुदात्तम्, अलकरणं कीदृशमित्याकाङ्क्षायाम् ऋद्धिमदित्यनेन यदि विशेष्यते तत्तदेव संपदुपेतं वस्तु वर्ण्यमानमलङ्कार्यं तदेवालङ्करणमिति स्वात्मनि क्रियाविरोधलक्षणस्य दोषस्य दुर्निवारत्वात् स्वरूपादतिरिक्तस्य वस्त्वन्तरस्याप्रतिभासनात् ऊर्जस्विवदुदात्ते ऽ(पि भूष)णभावानुपपत्तिः । अथवा ऋद्धिमद्वस्तु यस्मिन् यस्येत्यपि व्याख्यानं क्रियते, तथापि तदन्यपदार्थलक्षणं वस्तु वक्तव्यमेव यत्समासार्थोपनीतम् । तत्काव्यमेव तथाविधं भविष्यतीति चेत्तदपि न किञ्चिदेव, यस्मात् काव्यस्यालङ्कार इति प्रसिद्धिर्न पुनः काव्यमेवालङ्करणमिति । यदि वा ऋद्धिमद्वस्तु यस्मिन् यस्य वा इत्यसावलङ्कारः (एव) समासार्थेनोपनीयते तथापि वर्णनीयादलङ्करणमतिरिक्तमलङ्करणकल्पमन्यदत्र (न किं) चिदेवोपलभ्यते इत्युभयथापि शब्दार्थासंगतिलक्षणो दोषः संप्राप्तावसरः संपद्यते । किं चोदात्तस्यालङ्करणत्वे सति, अलङ्करणान्तरविधानात् तदपेक्षानिबन्धनस्य संसृष्टिसंकरव्यपदेशस्याप्रसिद्धेरन्यस्मिन् विषये वर्णनीयान्तरे रूपकादिवत् तद्विरुद्धस्य समृद्धिरहितस्य वर्णनीयान्तरस्य चालङ्कारत्वप्रसंगात् उदात्तस्य न कथञ्चिदपि भूषणत्वोपपत्तिरस्ति । तथा द्वितीयस्याप्युदात्तप्रकारस्यालङ्कार्यत्वमेवोपपन्नं, न पुनरलङ्कारभावः । तथा चैतस्य लक्षणम्--- "॥॥॥॥॥चरितं च महात्मनाम् । उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृत्तत्वमागतम्"

tadetadavasarāpatitamasmābhiḥ paryālocitam / nanu bhatanayanipuṇamānasānāṃ paramārthavidāṃ tatrabhavatāṃ (asminviṣaye) vayaṃ vivadāmahe, yo 'yamatrodāhṛtaḥ sa bhagavān rasābhāsaviṣayatayā varṇanīyatāmarhati na veti ? kimaucityānaucityaparikalpanena / sarvathā yathā tatrabhavadbhyaḥ pratibhāsate tattathaivāstām / tathāpi tathāvidhastadīyaścittavṛttiviśeṣaḥ prādhānyena varṇyamānatvāt alaṅkāryatāṃ nātikrāmati / "dviḥ sandadhāti" ityādau vīrasya vakturlokottarapauruṣābhidhānavyasaninaḥ sahajotsāhotsiktacittavṛttyatiśayavyatirekeṇa na kiñcidanyanmukyatayā vākyārthatāmupanītam / tathāhi---sāyakasandhānakriyābhyāvṛttigaṇanamakasmādapi svaparispandatiraskārakāraṇaṃ manyamānaḥ kimityanena pariharati / karṇa ityabhimānapratītiḥ (pradhānaṃ puruṣavakrabhāvopabṛṃhitaṃ) rūḍhivaicitryayoginaḥ śalyetyāmantraṇapadasyābhiprāyaḥ / pārthāyeti sāmānyasya kasyacidākārāntaraśabda(ra?) pratīkārasya śatroḥ kṛte tatpratighātasamarthopādhyantaropakaraṇaṃ kadācitsaṃbhāvyetāpi iti prakaraṇāt pratīyate / āgata iti tatpratiniya-tārthaṃ)manārthaṃ) prayatnenābhimānenānyo 'pi svayamāgataḥ san apākṛta ityabhimānotkarṣapratītiḥ prakaraṇādgamyate / udāharaṇamevorjitam / tadevamayaṃ pradhānacetanalakṣaṇopakṛtātiśayaviśiṣṭacittavṛttiviśeṣaḥ vastusvabhāva eva mukhyatayā varṇyamānatvātalaṅkāryo na punaralaṅkāraḥ / tadidamuktam--- udārasvaparispandasundaratvena varṇanam / vastuno vakraśabdaikagocaratvena vakritā // iti / tasmādevaṃvidhasya cittavṛttiviśeṣatvāt rasabhāvatadābhāsānāṃ yathāyogamekatamasmin vivakṣāvaśādantarbhāvaḥ saṃbhavatītyalaṅkāryatvameva yuktam na tvalaṅkārabhāva iti / tasmānna rasavadādyabhihitadūṣaṇapātratāmatikrāmati / tadetaduktamatra sarvameva yojanīyam / tadvad"apakartāhamasmi" ityaparamudāharaṇamanenaiva nyāyena samānayogakṣemaprāyamiti gatārthameva / evamudāttasyobhayaprakārasyāpyalaṅkāryataiva yuktimatī na punaralaṅkaraṇatvaṃ, tatra prathamasya tāvallakṣaṇavākyameva duradhigamasamanvayam udāttamṛddhimadvastu iti / atra yadvastu tadudāttam, alakaraṇaṃ kīdṛśamityākāṅkṣāyām ṛddhimadityanena yadi viśeṣyate tattadeva saṃpadupetaṃ vastu varṇyamānamalaṅkāryaṃ tadevālaṅkaraṇamiti svātmani kriyāvirodhalakṣaṇasya doṣasya durnivāratvāt svarūpādatiriktasya vastvantarasyāpratibhāsanāt ūrjasvivadudātte '(pi bhūṣa)ṇabhāvānupapattiḥ / athavā ṛddhimadvastu yasmin yasyetyapi vyākhyānaṃ kriyate, tathāpi tadanyapadārthalakṣaṇaṃ vastu vaktavyameva yatsamāsārthopanītam / tatkāvyameva tathāvidhaṃ bhaviṣyatīti cettadapi na kiñcideva, yasmāt kāvyasyālaṅkāra iti prasiddhirna punaḥ kāvyamevālaṅkaraṇamiti / yadi vā ṛddhimadvastu yasmin yasya vā ityasāvalaṅkāraḥ (eva) samāsārthenopanīyate tathāpi varṇanīyādalaṅkaraṇamatiriktamalaṅkaraṇakalpamanyadatra (na kiṃ) cidevopalabhyate ityubhayathāpi śabdārthāsaṃgatilakṣaṇo doṣaḥ saṃprāptāvasaraḥ saṃpadyate / kiṃ codāttasyālaṅkaraṇatve sati, alaṅkaraṇāntaravidhānāt tadapekṣānibandhanasya saṃsṛṣṭisaṃkaravyapadeśasyāprasiddheranyasmin viṣaye varṇanīyāntare rūpakādivat tadviruddhasya samṛddhirahitasya varṇanīyāntarasya cālaṅkāratvaprasaṃgāt udāttasya na kathañcidapi bhūṣaṇatvopapattirasti / tathā dvitīyasyāpyudāttaprakārasyālaṅkāryatvamevopapannaṃ, na punaralaṅkārabhāvaḥ / tathā caitasya lakṣaṇam--- "..........caritaṃ ca mahātmanām / upalakṣaṇatāṃ prāptaṃ netivṛttatvamāgatam"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । तत्र वाक्यार्थपरमार्थविद्भिरेवं पर्यालोच्यताम्, यन्महानुभावानां व्यवहारस्य लक्षणमात्रवृत्तेरन्वयः प्रस्तुते वाक्यार्थे कश्चिचत् विद्यते न वेति । तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे तत्र तदलीनत्वात् पृथगभिधेयस्यापि पदार्थान्तरवत् तदवयवत्वेनैव व्यपदेशोन्याय्यः,पाण्यादेरिव शरीरे, न पुनरेवालङ्कारभावो ऽपि इति । द्वितीयस्मिन् पक्षे तदन्वयाभावादेव वाक्यान्तरवर्तिपदार्थवत् तत्र तस्य सत्तैव न संभवति इति न पुनरलङ्कारचर्चा । ननु च रूपकादेरलङ्कारस्यापि तत्रान्वयो विद्यते, ततस्तस्यापि तदन्वितत्वात् अलङ्कारता निवर्तते । सत्यमेतत्, किं तु तदन्वितस्य द्वैविध्यं विद्यते, अपकर्षान्तरवत् प्रस्तुततात्पर्याङ्गभावेन, विभूषणान्तरवत् तदुपशोभाकारित्वमात्रेणैव च । तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे युक्तरुक्तैव । तद्विच्छत्तिविधायित्वमात्रे महापुरुषचरितस्य दूषणानीति न दुष्परिहारण्येव । तद्विरुद्धवृत्तेर्वर्णनीयान्तरस्यालङ्कारत्वप्रसङ्गः । अलङ्कारान्तरसंनिधाने तदपेक्षानिबन्धनसंसृष्टिसंकरव्यपदेशयोग्यता, विषयान्तरे ऽप्यलङ्कारान्तरवत् प्रवर्तनं चेति । यदपि समञ्जसोदाहरणबन्धनव्यसनितया पूर्वसूरिभिरत्रादरप्रथनपूर्वकं प्रतिष्ठितम्, तदपि प्रस्तुततात्पर्यपरायत्तवृत्तित्वादेव (सहृदयभाव) नां प्रति मनागपि न पात्रतां प्रतिपद्यते । यथा नेथा कुन्थपृथक् तर्जरत्ता॥। ॥।मस्थापत्तेः विच्छित्ति॥।(?)

iti / tatra vākyārthaparamārthavidbhirevaṃ paryālocyatām, yanmahānubhāvānāṃ vyavahārasya lakṣaṇamātravṛtteranvayaḥ prastute vākyārthe kaścicat vidyate na veti / tatra pūrvasmin pakṣe tatra tadalīnatvāt pṛthagabhidheyasyāpi padārthāntaravat tadavayavatvenaiva vyapadeśonyāyyaḥ,pāṇyāderiva śarīre, na punarevālaṅkārabhāvo 'pi iti / dvitīyasmin pakṣe tadanvayābhāvādeva vākyāntaravartipadārthavat tatra tasya sattaiva na saṃbhavati iti na punaralaṅkāracarcā / nanu ca rūpakāderalaṅkārasyāpi tatrānvayo vidyate, tatastasyāpi tadanvitatvāt alaṅkāratā nivartate / satyametat, kiṃ tu tadanvitasya dvaividhyaṃ vidyate, apakarṣāntaravat prastutatātparyāṅgabhāvena, vibhūṣaṇāntaravat tadupaśobhākāritvamātreṇaiva ca / tatra pūrvasmin pakṣe yuktaruktaiva / tadvicchattividhāyitvamātre mahāpuruṣacaritasya dūṣaṇānīti na duṣparihāraṇyeva / tadviruddhavṛttervarṇanīyāntarasyālaṅkāratvaprasaṅgaḥ / alaṅkārāntarasaṃnidhāne tadapekṣānibandhanasaṃsṛṣṭisaṃkaravyapadeśayogyatā, viṣayāntare 'pyalaṅkārāntaravat pravartanaṃ ceti / yadapi samañjasodāharaṇabandhanavyasanitayā pūrvasūribhiratrādaraprathanapūrvakaṃ pratiṣṭhitam, tadapi prastutatātparyaparāyattavṛttitvādeva (sahṛdayabhāva) nāṃ prati manāgapi na pātratāṃ pratipadyate / yathā nethā kunthapṛthak tarjarattā... ...masthāpatteḥ vicchitti...(?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महेन्द्रकन्दरक्वणत्कर्णेषु टङ्कान्विताः ते नीला॥।शेखरशरक्षेपैकवीथीभुवा॥। दुर्गा अविगाहिताः शशिरुचा कीर्त्या वसन्त्यास्तव (?)

mahendrakandarakvaṇatkarṇeṣu ṭaṅkānvitāḥ te nīlā...śekharaśarakṣepaikavīthībhuvā... durgā avigāhitāḥ śaśirucā kīrtyā vasantyāstava (?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाचायमत्राभिप्रायो यदस्खलितैः लैखमहापुरुषपुरुष (प्रभृतिः सकलसंचारितचरितापसरणं संरंभमात्मसात्कृते च कार्ये तदतिरिक्तवृत्तान्तपुरुषान्तरव्यतिरेकेण न कस्यचिदन्यस्य निःसामान्यवृत्तेरपि प्रकाशते । तस्मात्तथाविधमहासत्त्वापदानमहमुदितेष्वपि तेषु प्रदेशेषु भवतः परं प्रतापः प्रथितुं प्रगल्भत इति ?) एवं समाहितस्याप्यलङ्कार्यत्वमेव न्याय्यम् न पुनरलङ्करणभावः । तदाह---"तथा समाहितस्यापि" । "तथा"---तेनैव प्रकारेण पूर्वोक्तेनसमाहिताभिधानस्य चालङ्कारस्य "भुषणत्वम्" अलङ्करणत्वं न विद्यते नास्तीत्यर्थः । तथाहि तस्येदं लक्षणम्--- रसभावतदाभासप्रशमो ऽविदितक्रमः (?) अन्यानुभावनिश्शून्यरूपो यस्तत्समाहितम्

tathācāyamatrābhiprāyo yadaskhalitaiḥ laikhamahāpuruṣapuruṣa (prabhṛtiḥ sakalasaṃcāritacaritāpasaraṇaṃ saṃraṃbhamātmasātkṛte ca kārye tadatiriktavṛttāntapuruṣāntaravyatirekeṇa na kasyacidanyasya niḥsāmānyavṛtterapi prakāśate / tasmāttathāvidhamahāsattvāpadānamahamuditeṣvapi teṣu pradeśeṣu bhavataḥ paraṃ pratāpaḥ prathituṃ pragalbhata iti ?) evaṃ samāhitasyāpyalaṅkāryatvameva nyāyyam na punaralaṅkaraṇabhāvaḥ / tadāha---"tathā samāhitasyāpi" / "tathā"---tenaiva prakāreṇa pūrvoktenasamāhitābhidhānasya cālaṅkārasya "bhuṣaṇatvam" alaṅkaraṇatvaṃ na vidyate nāstītyarthaḥ / tathāhi tasyedaṃ lakṣaṇam--- rasabhāvatadābhāsapraśamo 'viditakramaḥ (?) anyānubhāvaniśśūnyarūpo yastatsamāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसभावतदाभासानां प्रशमव्यपदेशविषयो दशाविशेषः, तदनन्तररसावतारतरङ्गवर्जितो निजव्यञ्जकव्यापारविरामविश्रान्तविभ्रमः प्रथमपरिस्पन्दैः परिसमाप्तेः उत्तरसमुदायादनभिव्यक्तेरसंवेद्यमानक्रमः सन्ध्यासमयनिभसंनिवेशविशेषः सत्कविभिरपि कथञ्चिदुन्नेयवृत्ति (र) निमित्तमनोहरः समाहितमलङ्करणम् । तथा अक्ष्णोः स्फुटाश्रुकलुषो ऽरुणिमा विलीनः शान्तं च सार्धमधरस्फुरणं भ्रुकुट्या । भावान्तरस्य (तव) गण्डगतो ऽपि कोपो नोद्गाढवासनतया प्रसरं ददाति

rasabhāvatadābhāsānāṃ praśamavyapadeśaviṣayo daśāviśeṣaḥ, tadanantararasāvatārataraṅgavarjito nijavyañjakavyāpāravirāmaviśrāntavibhramaḥ prathamaparispandaiḥ parisamāpteḥ uttarasamudāyādanabhivyakterasaṃvedyamānakramaḥ sandhyāsamayanibhasaṃniveśaviśeṣaḥ satkavibhirapi kathañcidunneyavṛtti (ra) nimittamanoharaḥ samāhitamalaṅkaraṇam / tathā akṣṇoḥ sphuṭāśrukaluṣo 'ruṇimā vilīnaḥ śāntaṃ ca sārdhamadharasphuraṇaṃ bhrukuṭyā / bhāvāntarasya (tava) gaṇḍagato 'pi kopo nodgāḍhavāsanatayā prasaraṃ dadāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदपि न संपत् (सम्यक्) समाहितम् । यस्माद्रसादिविशेषस्य सतस्तस्य स्वरूपलोभः । तेषां च चित्तवृत्तिविशेषत्वात् भूषणत्वे निपिद्धस्यापि तदेकरूपत्वात् कथं तदुपपद्यते । किं च प्रधानचेतनस्वरूपत्वात् वर्णनीयस्वभावभूतस्य (तदन्यविधस्य) अर्थात्मनः सहजव्यञ्जकासहिष्णोः व्यतिरिक्तपदार्थान्तरसंपर्कसहत्वं स्वच्छस्वभावत्वादेव न कथञ्चिदपि समञ्जसतां समासादयतीत्येवं स्वरूपादतिरिक्तपदार्थान्तरस्याप्रतिभासनादित्यादि यथासंभवमनिवार्यम् । यदपि कैश्चित्प्रकारान्तरेण समाहिताख्यमलकरणमाख्यातं तस्यापि तथैव भूषणत्वं न विद्यते, तदभिधत्ते--- "तथा समाहितस्यापि प्रकारद्वयशोभिनः"

tadapi na saṃpat (samyak) samāhitam / yasmādrasādiviśeṣasya satastasya svarūpalobhaḥ / teṣāṃ ca cittavṛttiviśeṣatvāt bhūṣaṇatve nipiddhasyāpi tadekarūpatvāt kathaṃ tadupapadyate / kiṃ ca pradhānacetanasvarūpatvāt varṇanīyasvabhāvabhūtasya (tadanyavidhasya) arthātmanaḥ sahajavyañjakāsahiṣṇoḥ vyatiriktapadārthāntarasaṃparkasahatvaṃ svacchasvabhāvatvādeva na kathañcidapi samañjasatāṃ samāsādayatītyevaṃ svarūpādatiriktapadārthāntarasyāpratibhāsanādityādi yathāsaṃbhavamanivāryam / yadapi kaiścitprakārāntareṇa samāhitākhyamalakaraṇamākhyātaṃ tasyāpi tathaiva bhūṣaṇatvaṃ na vidyate, tadabhidhatte--- "tathā samāhitasyāpi prakāradvayaśobhinaḥ"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तेन प्रकारेण अनेन चापरेणेति द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां शोभमानस्य समाहितस्यालङ्करणत्वं न सभवति । तथाचास्य लक्षणोदाहरणे--- किञ्चिदारभमाणस्य कार्यं दैववशात् पुन । तत्साधनसमापत्तिर्यत्तमाहुः समाहितम्

pūrvoktena prakāreṇa anena cāpareṇeti dvābhyāṃ prakārābhyāṃ śobhamānasya samāhitasyālaṅkaraṇatvaṃ na sabhavati / tathācāsya lakṣaṇodāharaṇe--- kiñcidārabhamāṇasya kāryaṃ daivavaśāt puna / tatsādhanasamāpattiryattamāhuḥ samāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । स्पष्टार्थमिदं वाक्यम् । मानमस्या निराकर्तुं पादयोर्मे पतिप्यतः । उपकाराय दिष्टयैतदुदीर्णं घनगर्जितम्

iti / spaṣṭārthamidaṃ vākyam / mānamasyā nirākartuṃ pādayorme patipyataḥ / upakārāya diṣṭayaitadudīrṇaṃ ghanagarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पूर्वस्य पूर्वस्य वस्तुनः प्रधानं समर्थनमुत्तरत्र समाहित (मिति) यदुच्यते तदास्तां, समाहितशब्दवाच्यत्वे न केनचित् (निवार्)यते । अलङ्करणत्वं पुनर्द्धयोरपि सरसवृत्तत्वात् गुणप्रधानभावस्याभावान्न किञ्चिदुपपद्यते । द्वयोरपि वस्तुधर्मतया वर्णनीयत्वमेव समानं (तदर्थं घनगर्जितमु)दीर्णमिवेति प्रतीतावुत्प्रेक्षा भविष्यति इत्यलमतिप्रसङ्गेन । तदेवं चेतनाचेतनपदार्थभेदभिन्नं स्वाभाविकसौकुमार्यमनोहरं वस्तुनः स्वरूपं प्रतिपादितम् । इदानीं तदेव कविप्रतिभोल्लिखितलोकोत्तरातिशयशालितया नवनर्मितं मनोज्ञतामुपनीयमानमालोच्यते । तथाविधभूषणविन्यासविहितसौन्दर्यातिशयव्यतिरेकेण भूष्यत्वनिमित्तभूतं न तद्विदाह्लादकारितायाः कारणम् । प्रसिद्धो वस्तुधर्मो यो न विच्छित्त्याश्रयो भवेत् । तदेवं कविमुख्यानां वर्णनायोगमास्थितः

atra pūrvasya pūrvasya vastunaḥ pradhānaṃ samarthanamuttaratra samāhita (miti) yaducyate tadāstāṃ, samāhitaśabdavācyatve na kenacit (nivār)yate / alaṅkaraṇatvaṃ punarddhayorapi sarasavṛttatvāt guṇapradhānabhāvasyābhāvānna kiñcidupapadyate / dvayorapi vastudharmatayā varṇanīyatvameva samānaṃ (tadarthaṃ ghanagarjitamu)dīrṇamiveti pratītāvutprekṣā bhaviṣyati ityalamatiprasaṅgena / tadevaṃ cetanācetanapadārthabhedabhinnaṃ svābhāvikasaukumāryamanoharaṃ vastunaḥ svarūpaṃ pratipāditam / idānīṃ tadeva kavipratibhollikhitalokottarātiśayaśālitayā navanarmitaṃ manojñatāmupanīyamānamālocyate / tathāvidhabhūṣaṇavinyāsavihitasaundaryātiśayavyatirekeṇa bhūṣyatvanimittabhūtaṃ na tadvidāhlādakāritāyāḥ kāraṇam / prasiddho vastudharmo yo na vicchittyāśrayo bhavet / tadevaṃ kavimukhyānāṃ varṇanāyogamāsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य लोकोत्तरोत्कर्षलेखालगितवृत्तिभिः । गुणैः (श्च) भासमानस्य नवत्वमुपपद्यते

tasya lokottarotkarṣalekhālagitavṛttibhiḥ / guṇaiḥ (śca) bhāsamānasya navatvamupapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा रसः काव्यस्य रसवत्तां तद्विदाह्लादं च विदधात्येवमुपमादिरप्युभ्यं निष्पादयन् रसवदलङ्कारः संपद्यते । यथा उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरो ऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम्

yathā rasaḥ kāvyasya rasavattāṃ tadvidāhlādaṃ ca vidadhātyevamupamādirapyubhyaṃ niṣpādayan rasavadalaṅkāraḥ saṃpadyate / yathā upoḍharāgeṇa vilolatārakaṃ tathā gṛhītaṃ śaśinā niśāmukham / yathā samastaṃ timirāṃśukaṃ tayā puro 'pi rāgādgalitaṃ na lakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र स्वावसरसमुचितसुकुमारस्वरूपयोर्निशाशशिनोर्वर्णनीयत्वं प्राधान्येन वाक्यार्थशरीरम् । तत्कान्तिकारितया रूपकालङ्कारः समारोपितकान्तवृत्तान्तः कविनोपनिबद्धः । स च श्लेषच्छायामनोज्ञविशेषणवक्रभावात् विशिष्टलिङ्गसामर्थ्याच्च सुतरां समुद्भासमानः काव्यस्य सरसतां समुल्लासयन् तद्विदामाह्लादमादधानः स्वयमेव रसवदलङ्कारतां समासादितवान् । यथा विलासिनीवल्लभादिशब्दाभिधान(मन्तरेणापि) तत्स्वरूपसमर्पणसामर्थ्यरूपकस्य सम्भवति तथैकदेशविवर्तिरूपकविचारावसरे सुतरां समुन्मीलयिष्यामः । न चात्र पूर्वोक्तानि दूषणानि (संसृष्टिसंकरादीनि) प्रभवितुं शक्नुवन्ति । "तथा चान्यत्र दर्शनात्" इति विषयान्तरे परिदृश्यमानत्वादनेनैवोदाहरणेन (तत्) परिहृतम् । "स्वरूपादतिरिक्तस्य परस्याप्रतिभासनात्" इत्यलङ्कार्यालङ्करणयोरपृथग्भावस्य अलङ्कार्यत्वे स्वात्मनि क्रियाविरोधात्तस्यैवालङ्करणत्वानुपपत्तिरुदाहरणान्तरैः परिहृता । यथा चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकरचः । करं व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती

atra svāvasarasamucitasukumārasvarūpayorniśāśaśinorvarṇanīyatvaṃ prādhānyena vākyārthaśarīram / tatkāntikāritayā rūpakālaṅkāraḥ samāropitakāntavṛttāntaḥ kavinopanibaddhaḥ / sa ca śleṣacchāyāmanojñaviśeṣaṇavakrabhāvāt viśiṣṭaliṅgasāmarthyācca sutarāṃ samudbhāsamānaḥ kāvyasya sarasatāṃ samullāsayan tadvidāmāhlādamādadhānaḥ svayameva rasavadalaṅkāratāṃ samāsāditavān / yathā vilāsinīvallabhādiśabdābhidhāna(mantareṇāpi) tatsvarūpasamarpaṇasāmarthyarūpakasya sambhavati tathaikadeśavivartirūpakavicārāvasare sutarāṃ samunmīlayiṣyāmaḥ / na cātra pūrvoktāni dūṣaṇāni (saṃsṛṣṭisaṃkarādīni) prabhavituṃ śaknuvanti / "tathā cānyatra darśanāt" iti viṣayāntare paridṛśyamānatvādanenaivodāharaṇena (tat) parihṛtam / "svarūpādatiriktasya parasyāpratibhāsanāt" ityalaṅkāryālaṅkaraṇayorapṛthagbhāvasya alaṅkāryatve svātmani kriyāvirodhāttasyaivālaṅkaraṇatvānupapattirudāharaṇāntaraiḥ parihṛtā / yathā calāpāṅgāṃ dṛṣṭiṃ spṛśasi bahuśo vepathumatīṃ rahasyākhyāyīva svanasi mṛdu karṇāntikaracaḥ / karaṃ vyādhunvatyāḥ pibasi ratisarvasvamadharaṃ vayaṃ tattvānveṣānmadhukara hatāstvaṃ khalu kṛtī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परमार्थः---प्रधानवृत्तेः शृङ्गारस्य भ्रमरसमारोपितकान्तवृत्तान्तो (रूपकं) रसवदलङ्कारः शोभातिशयमाहितवात् । यथा वा कपोले पत्राली

atra paramārthaḥ---pradhānavṛtteḥ śṛṅgārasya bhramarasamāropitakāntavṛttānto (rūpakaṃ) rasavadalaṅkāraḥ śobhātiśayamāhitavāt / yathā vā kapole patrālī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादौ । तदेवमनेन न्यानेन "क्षिप्तो हस्तावलग्न"

ityādau / tadevamanena nyānena "kṣipto hastāvalagna"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यत्र रसवदलङ्कारप्रत्याख्यानमयुक्तम् । सत्यमेतत्, कितुं विप्रलम्भशृङ्गार (स्याङ्ग) ता तत्र निवार्यते, शेषस्य पुनस्तत्तुल्यवृत्तान्ततया रसवदलङ्कारत्वमनिवार्यमेव । न चालङ्कारान्तरे सति रसवदपेक्षानिबन्धनः संसृष्टिसंकरव्यपदेशप्रसङ्गः प्रत्याख्येयतां प्रतिपद्यते । यथा अङ्गुलीभिरिव केशसंचयं संनिगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । सुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी

ityatra rasavadalaṅkārapratyākhyānamayuktam / satyametat, kituṃ vipralambhaśṛṅgāra (syāṅga) tā tatra nivāryate, śeṣasya punastattulyavṛttāntatayā rasavadalaṅkāratvamanivāryameva / na cālaṅkārāntare sati rasavadapekṣānibandhanaḥ saṃsṛṣṭisaṃkaravyapadeśaprasaṅgaḥ pratyākhyeyatāṃ pratipadyate / yathā aṅgulībhiriva keśasaṃcayaṃ saṃnigṛhya timiraṃ marīcibhiḥ / suḍmalīkṛtasarojalocanaṃ cumbatīva rajanīmukhaṃ śaśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रसवदलङ्कारस्य रूपकादीनां च संनिपातः सुतरां समुद्भासते । तत्र "चुम्बतीव रजनीमुखं शशी"ति उत्प्रेक्षालक्षणस्य रसवदलङ्कारस्य प्राधान्येनोपनिबन्धः । तदङ्गत्वेनोपमादीनाम् । केवलस्य प्रस्तुततरसपरिपोषापरिनिष्पत्तेः । ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम् । प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार

atra rasavadalaṅkārasya rūpakādīnāṃ ca saṃnipātaḥ sutarāṃ samudbhāsate / tatra "cumbatīva rajanīmukhaṃ śaśī"ti utprekṣālakṣaṇasya rasavadalaṅkārasya prādhānyenopanibandhaḥ / tadaṅgatvenopamādīnām / kevalasya prastutatarasaparipoṣāpariniṣpatteḥ / aindraṃ dhanuḥ pāṇḍupayodhareṇa śaraddadhānārdranakhakṣatābham / prasādayantī sakalaṅkaminduṃ tāpaṃ raverabhyadhikaṃ cakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । अत्र समयसंभवः पदार्थस्वभावः तद्वाचकेवादिशब्दाभिधानं विना प्रतीयमानोत्प्रेक्षालक्षणेन रसवदलङ्कारएम कविनाकामपिकमनीयतामधिरोपितः ; प्रतीत्यन्तरमनोहारिणां सकलङ्कादीनां वाचकानामुपनिबन्धात्, पाण्डुपयोधरेणार्द्रनखक्षताभमैन्द्रं धनुः दधानेति श्लेषोपमयोश्च तदानुगुण्येन विनिवेशनात् (च) । एवं सकलङ्कमपि प्रसादयन्ती परस्याभ्यधिकं तापं चकारेत्येवंरूपः प्रकारो हि रूपकालङ्कारनिबन्धनः प्रकटाङ्गनावृत्तान्तसमारोप (रमणीयः) सुतरां समन्वयं समासादितवान् । अत्रापि प्रतीयमानवृत्तेः रसवदलङ्कारस्य प्रधान्यं, तदङ्गत्वमुपमादीनामिति पूर्ववदेव सङ्गतिः । यत्रापि प्रथमोद्भेदमनोहररत्यादिवदाचरणमलङ्काराणां तत्राप्ययमेव समन्वयः सहृदयैः स्वयमनुसन्धेयः । यथा लग्नद्विरेफाञ्जनभक्तिचित्रं मुखे मधुश्रीस्तिलकं निवेश्य । रागेण बालारुणकोमलेन चुतप्रवालोष्ठमलञ्चकार

iti / atra samayasaṃbhavaḥ padārthasvabhāvaḥ tadvācakevādiśabdābhidhānaṃ vinā pratīyamānotprekṣālakṣaṇena rasavadalaṅkāraema kavinākāmapikamanīyatāmadhiropitaḥ ; pratītyantaramanohāriṇāṃ sakalaṅkādīnāṃ vācakānāmupanibandhāt, pāṇḍupayodhareṇārdranakhakṣatābhamaindraṃ dhanuḥ dadhāneti śleṣopamayośca tadānuguṇyena viniveśanāt (ca) / evaṃ sakalaṅkamapi prasādayantī parasyābhyadhikaṃ tāpaṃ cakāretyevaṃrūpaḥ prakāro hi rūpakālaṅkāranibandhanaḥ prakaṭāṅganāvṛttāntasamāropa (ramaṇīyaḥ) sutarāṃ samanvayaṃ samāsāditavān / atrāpi pratīyamānavṛtteḥ rasavadalaṅkārasya pradhānyaṃ, tadaṅgatvamupamādīnāmiti pūrvavadeva saṅgatiḥ / yatrāpi prathamodbhedamanohararatyādivadācaraṇamalaṅkārāṇāṃ tatrāpyayameva samanvayaḥ sahṛdayaiḥ svayamanusandheyaḥ / yathā lagnadvirephāñjanabhakticitraṃ mukhe madhuśrīstilakaṃ niveśya / rāgeṇa bālāruṇakomalena cutapravāloṣṭhamalañcakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र समारोपितनायिकावृत्तान्तस्य श्लेषच्छायासहायस्य रूप (कस्य तद्वदा) चरणात् रसवदलङ्कारत्वम् । यदपि नीरसप्रायं पदार्थजातं तदपि सर्वमनेनैव सरसतामुपपद्यते । यथा "बालेन्दुवक्राणि"

atra samāropitanāyikāvṛttāntasya śleṣacchāyāsahāyasya rūpa (kasya tadvadā) caraṇāt rasavadalaṅkāratvam / yadapi nīrasaprāyaṃ padārthajātaṃ tadapi sarvamanenaiva sarasatāmupapadyate / yathā "bālenduvakrāṇi"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । तदेवमयं सकलकाव्योपनिषद्भूतः काष्ठकुड्योपमानां पदार्थानामलङ्काराणां किमपि स्फुरितं समर्थयंश्चेतनचमत्कारकारितायाः कारणतां प्रतिपद्यते । अयं स रसवन्नाम सर्वालङ्करणाग्रणीः । चूडामणिरिवाभाति कायोत्कर्षैककारणम्

iti / tadevamayaṃ sakalakāvyopaniṣadbhūtaḥ kāṣṭhakuḍyopamānāṃ padārthānāmalaṅkārāṇāṃ kimapi sphuritaṃ samarthayaṃścetanacamatkārakāritāyāḥ kāraṇatāṃ pratipadyate / ayaṃ sa rasavannāma sarvālaṅkaraṇāgraṇīḥ / cūḍāmaṇirivābhāti kāyotkarṣaikakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कविकौशलसर्वस्वमद्योद्धाटितमञ्जसा । विपश्चितां विचारस्य गोचरत्वं गमिष्यति

kavikauśalasarvasvamadyoddhāṭitamañjasā / vipaścitāṃ vicārasya gocaratvaṃ gamiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्तरश्लोकौ । एवं नीरसानां पदार्थानां सरसतां समुल्लासयितुं रसवदलङ्कारं समासादितवान् । इदानीं स्वरूपमात्रेणैवावस्थितानां वस्तूनां कमप्यातिशयमुद्दीपयितुं दीपकालङ्कारमुपक्रमते । तच्च प्राचीनाचार्यैरादिदीपकं मध्यदीपकम् अन्तदीपकमिति दीप्यमानपदापेक्षया वाक्यस्यादौ मध्ये ऽन्ते च व्यवस्थितं, दीपयतीति क्रियापदमेव दीपकाख्यमलङ्करणमाख्यात्म् । यथा मदो जनयति प्रीतिं सानङ्गं मानभङ्गुरम् । स प्रियासङ्गमोत्कण्ठां सासह्यां मनसः शुचम्

ityantaraślokau / evaṃ nīrasānāṃ padārthānāṃ sarasatāṃ samullāsayituṃ rasavadalaṅkāraṃ samāsāditavān / idānīṃ svarūpamātreṇaivāvasthitānāṃ vastūnāṃ kamapyātiśayamuddīpayituṃ dīpakālaṅkāramupakramate / tacca prācīnācāryairādidīpakaṃ madhyadīpakam antadīpakamiti dīpyamānapadāpekṣayā vākyasyādau madhye 'nte ca vyavasthitaṃ, dīpayatīti kriyāpadameva dīpakākhyamalaṅkaraṇamākhyātm / yathā mado janayati prītiṃ sānaṅgaṃ mānabhaṅguram / sa priyāsaṅgamotkaṇṭhāṃ sāsahyāṃ manasaḥ śucam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मालिनीरंशुकभृतः स्त्रियो ऽलङ्कुरुते मधुः । हारीतशुकवाचश्च भूधराणामुपत्यकाः

mālinīraṃśukabhṛtaḥ striyo 'laṅkurute madhuḥ / hārītaśukavācaśca bhūdharāṇāmupatyakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चीरीमतीररण्यानीः सरितः शुष्यदम्भसः । प्रवासिनां च चेतांसि शुचिरन्तं निनीषति

cīrīmatīraraṇyānīḥ saritaḥ śuṣyadambhasaḥ / pravāsināṃ ca cetāṃsi śucirantaṃ ninīṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र क्रियापदानां दीपकत्वं प्रकाशकत्वम्, यस्यमात् क्रियापदैरेव प्रकाश्यन्ते स्वसंबन्धितया ख्याप्यन्ते । तदेवं सर्वस्य कस्यचिद्दीपकव्यतिरेकिणो ऽपि क्रियापदस्यैकरूपत्वात् दीपकाद्वैतं प्रसज्यते । किं च शोभातिशयकारित्वस्य युक्तशून्यत्वे अलङ्करणत्वानुपपत्तिः । अन्यच्चास्तां तावत्क्रिया । एवं यस्य कस्यचिद्वाक्यवर्तिनः कदस्य संबन्धितया पदान्तरद्योतनं स्वभाव एव । परस्परान्वयसंबन्धनिबन्धनत्वात् वाक्यार्थस्वरूपस्येति पुनरपि दीपकवैश्वरूप्यमायातम् । आदौ मध्ये चान्ते वा व्यवस्थितं क्रियापदमतिशयमासादयति येनालङ्कारतां प्रतिपद्यते (इति चेत्) तेषां च वाक्यादीनां परस्परं तथाविधः कः स्वरूपातिरेकः (विशेषः) संभवति क्रियापदप्रकारभेदनिबन्धनं वाक्यस्य यदादिमध्यान्तं तदेतदर्थकवाक्यादिष्वपि संभवतीत्येवमपि दीपकप्रकारानन्त्यप्रसङ्गः । दीपकालङ्कारविहितवाक्यान्तर्वर्तिनः क्रियापदस्य भ्वादिव्यतिरिक्तत्वमेव काव्यत्वव्यपदेशः । यदि वा समानविभक्तीनां बहूनां कारकाणामेकं क्रियापदं प्रकाशकं दीपकमित्युच्यते, तत्रापि काव्यच्छायातिशयकारितायाः किं निबन्धनमिति वक्तव्यमेव । प्रस्तुताप्रस्तुतविषयसामर्थ्यसंप्राप्तप्रतीयमानवृत्तिसाम्यमेव नान्यत्किञ्चिदित्यभियुक्ततरैः प्रतिपादितमेव । यथा आदिमध्यान्तविषयाः प्राधान्येतरयोगिनः । अन्तर्गतोपमाधर्मा यत्र तद्दीपकं विदुः

atra kriyāpadānāṃ dīpakatvaṃ prakāśakatvam, yasyamāt kriyāpadaireva prakāśyante svasaṃbandhitayā khyāpyante / tadevaṃ sarvasya kasyaciddīpakavyatirekiṇo 'pi kriyāpadasyaikarūpatvāt dīpakādvaitaṃ prasajyate / kiṃ ca śobhātiśayakāritvasya yuktaśūnyatve alaṅkaraṇatvānupapattiḥ / anyaccāstāṃ tāvatkriyā / evaṃ yasya kasyacidvākyavartinaḥ kadasya saṃbandhitayā padāntaradyotanaṃ svabhāva eva / parasparānvayasaṃbandhanibandhanatvāt vākyārthasvarūpasyeti punarapi dīpakavaiśvarūpyamāyātam / ādau madhye cānte vā vyavasthitaṃ kriyāpadamatiśayamāsādayati yenālaṅkāratāṃ pratipadyate (iti cet) teṣāṃ ca vākyādīnāṃ parasparaṃ tathāvidhaḥ kaḥ svarūpātirekaḥ (viśeṣaḥ) saṃbhavati kriyāpadaprakārabhedanibandhanaṃ vākyasya yadādimadhyāntaṃ tadetadarthakavākyādiṣvapi saṃbhavatītyevamapi dīpakaprakārānantyaprasaṅgaḥ / dīpakālaṅkāravihitavākyāntarvartinaḥ kriyāpadasya bhvādivyatiriktatvameva kāvyatvavyapadeśaḥ / yadi vā samānavibhaktīnāṃ bahūnāṃ kārakāṇāmekaṃ kriyāpadaṃ prakāśakaṃ dīpakamityucyate, tatrāpi kāvyacchāyātiśayakāritāyāḥ kiṃ nibandhanamiti vaktavyameva / prastutāprastutaviṣayasāmarthyasaṃprāptapratīyamānavṛttisāmyameva nānyatkiñcidityabhiyuktataraiḥ pratipāditameva / yathā ādimadhyāntaviṣayāḥ prādhānyetarayoginaḥ / antargatopamādharmā yatra taddīpakaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदाहृतं च ग्रन्थान्तरे यथा चङ्कम्मन्ति करीन्दा दिसागअमअगन्धहारिअहिअआ । दुःख बणे च कैणो भणिइविसममहाकैमग्गे

udāhṛtaṃ ca granthāntare yathā caṅkammanti karīndā disāgaamaagandhahāriahiaā / duḥkha baṇe ca kaiṇo bhaṇiivisamamahākaimagge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्टं पुनर्वार्तामात्रमेव, यथा गतो ऽस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः

śiṣṭaṃ punarvārtāmātrameva, yathā gato 'stamarko bhātīnduryānti vāsāya pakṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमिति । "द्विविधं परिदृश्यते" = द्विप्रकारमवलोक्यते लक्ष्ये विभाव्यते । कथं ?"केवलं" = असहायं, "पङ्क्तिसंस्थं वा " पङ्क्तौ व्यवस्थितं तत्तुल्यकक्षायां सहायान्तरोपरचितायां वर्तमानम् । कथम् ? "एकं" (भूयसा) बहूनां पदार्थानामेकं "प्रकाशकं" दीपकं केवलमित्युच्यते । यथा वा असारं संसारम्

ekamiti / "dvividhaṃ paridṛśyate" = dviprakāramavalokyate lakṣye vibhāvyate / kathaṃ ?"kevalaṃ" = asahāyaṃ, "paṅktisaṃsthaṃ vā " paṅktau vyavasthitaṃ tattulyakakṣāyāṃ sahāyāntaroparacitāyāṃ vartamānam / katham ? "ekaṃ" (bhūyasā) bahūnāṃ padārthānāmekaṃ "prakāśakaṃ" dīpakaṃ kevalamityucyate / yathā vā asāraṃ saṃsāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । अत्र "विधातुं व्यवसितः" कर्ता संसारादीनामसारत्वप्रभृतीन् धर्मान् उद्योतयन् दीपकालङ्कारतामवाप्तवान् । पङ्क्तिसंस्थं (?) "भूयांसि" = बहूनि वस्तूनि दीपकानि "भूयसां" प्रभूतानां वर्णनीयानां "सन्ति वा क्वचित्" भवन्ति वा कस्मिंश्चिद्विषये । यथा कैकेसरी वअणाणा मोतिअरअणाणा आइवेअटिओ । ठाणाठाण जाणै कुसुमाण अ जीणमालारो

ityādi / atra "vidhātuṃ vyavasitaḥ" kartā saṃsārādīnāmasāratvaprabhṛtīn dharmān udyotayan dīpakālaṅkāratāmavāptavān / paṅktisaṃsthaṃ (?) "bhūyāṃsi" = bahūni vastūni dīpakāni "bhūyasāṃ" prabhūtānāṃ varṇanīyānāṃ "santi vā kvacit" bhavanti vā kasmiṃścidviṣaye / yathā kaikesarī vaaṇāṇā motiaraaṇāṇā āiveaṭio / ṭhāṇāṭhāṇa jāṇai kusumāṇa a jīṇamālāro

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कविकेसरी वचनानां मौक्तिकरत्नानामादिवैकटिकः । स्थानास्थानं जानाति कुसुमानां च जीर्णमालाकारः ॥ इति छाया । चिरन्तनैरेतदेवोदाहृतं, तच्चायुक्तमिति पूर्वपक्षतां प्रापितमिदानीं किमेतस्याप्यतिरिक्तत्वमायाति, येन सिद्धान्तसिद्धमनुपादेयतामधितिष्ठति ? युक्तमुक्तम् । किं तु तैर्वाक्यैकदेशवृत्ति क्रियापदं कारकाणि बहूनि स्वसंबन्धितया प्रकाशयदेकं दीपकमित्यभिहितम्, (वयं)पुनस्तान्येव कारकाणि वर्णनीयानां वस्तूनां कमप्यतिशयं प्रकाशयन्ति बहूनि दीपकानीति ब्रूमः । तथा च "स्थानास्थानं जानाति" इत्यस्यायमभिप्रायः । प्रस्तुतवस्तुशोभातिशयावहं कमप्यवकाशविशेषं वेत्तीति । किमुक्तं भवति ? कविकेसरी पदानामुपनिबन्धविदग्धतया कमपि छायातिशयमुत्पादयति, मौक्तिकरत्नानां चादिवैकटिकः, कुसुमानां च जीर्णमालाकार इति । यद्यपि पदानां केसरिप्रभृतीनां च सजातीयापेक्षया परस्परप्रतीयमानवृत्तिसाम्यं समुद्भासते, तथापि प्राधान्याद्दीपकं तात्पर्यपर्यवसितम् । वाक्यार्थेन साम्यं पुनः नात्र परिभासते । यथा वा चन्द्रमऊएहिंणिसा णलिनी कमलेहिं कुसुमगुच्छेहिं लआ । हंसेहिं सारअसोहा कव्वकहा सज्जनेहिं करै गरुरि

kavikesarī vacanānāṃ mauktikaratnānāmādivaikaṭikaḥ / sthānāsthānaṃ jānāti kusumānāṃ ca jīrṇamālākāraḥ // iti chāyā / cirantanairetadevodāhṛtaṃ, taccāyuktamiti pūrvapakṣatāṃ prāpitamidānīṃ kimetasyāpyatiriktatvamāyāti, yena siddhāntasiddhamanupādeyatāmadhitiṣṭhati ? yuktamuktam / kiṃ tu tairvākyaikadeśavṛtti kriyāpadaṃ kārakāṇi bahūni svasaṃbandhitayā prakāśayadekaṃ dīpakamityabhihitam, (vayaṃ)punastānyeva kārakāṇi varṇanīyānāṃ vastūnāṃ kamapyatiśayaṃ prakāśayanti bahūni dīpakānīti brūmaḥ / tathā ca "sthānāsthānaṃ jānāti" ityasyāyamabhiprāyaḥ / prastutavastuśobhātiśayāvahaṃ kamapyavakāśaviśeṣaṃ vettīti / kimuktaṃ bhavati ? kavikesarī padānāmupanibandhavidagdhatayā kamapi chāyātiśayamutpādayati, mauktikaratnānāṃ cādivaikaṭikaḥ, kusumānāṃ ca jīrṇamālākāra iti / yadyapi padānāṃ kesariprabhṛtīnāṃ ca sajātīyāpekṣayā parasparapratīyamānavṛttisāmyaṃ samudbhāsate, tathāpi prādhānyāddīpakaṃ tātparyaparyavasitam / vākyārthena sāmyaṃ punaḥ nātra paribhāsate / yathā vā candramaūehiṃṇisā ṇalinī kamalehiṃ kusumagucchehiṃ laā / haṃsehiṃ sāraasohā kavvakahā sajjanehiṃ karai garuri

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदपरं पङ्क्तिसंस्थं नाम (अवस्थाभेद) कारणात् "त्रिप्रकारं" त्रयः प्रकाराः प्रभेदाः यस्येति विग्रहः । तत्र प्रथमस्तावत् अनन्तरोक्तो भूयांसि भूयसां क्वचिद्भवन्तीति । द्वितीयो "दीपकं दीपयत्यन्यत्तदन्यत्" इति (यद) न्यस्यातिशयोत्पादकत्वेन दीपकम् । यद्विहितं तत्कर्मभूतमन्यत् कर्तृभूतम् । "दीपयति" = प्रकाशयति, "तदुप्यन्यद्दीपयति" इति । द्वितीयदीपकप्रकारो यथा--- क्षोणीमण्डलमण्डनं नृपतयस्तेषां श्रियो भूषणं ताः शोभां गमयत्यचापलमिदं प्रगल्भ्यतो राजते । तद्भूष्यं नयवर्त्मना तदपि चेत् शौर्यक्रियालङ्कृतं बिभ्राणं यदियत्तया त्रिभुवनं छेत्तुं व्यवस्येदपि

tadaparaṃ paṅktisaṃsthaṃ nāma (avasthābheda) kāraṇāt "triprakāraṃ" trayaḥ prakārāḥ prabhedāḥ yasyeti vigrahaḥ / tatra prathamastāvat anantarokto bhūyāṃsi bhūyasāṃ kvacidbhavantīti / dvitīyo "dīpakaṃ dīpayatyanyattadanyat" iti (yada) nyasyātiśayotpādakatvena dīpakam / yadvihitaṃ tatkarmabhūtamanyat kartṛbhūtam / "dīpayati" = prakāśayati, "tadupyanyaddīpayati" iti / dvitīyadīpakaprakāro yathā--- kṣoṇīmaṇḍalamaṇḍanaṃ nṛpatayasteṣāṃ śriyo bhūṣaṇaṃ tāḥ śobhāṃ gamayatyacāpalamidaṃ pragalbhyato rājate / tadbhūṣyaṃ nayavartmanā tadapi cet śauryakriyālaṅkṛtaṃ bibhrāṇaṃ yadiyattayā tribhuvanaṃ chettuṃ vyavasyedapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोत्तरोत्तराणि पूर्वपूर्वपददीपकानि मालायां कविनोपनिबद्धानि । यथा वा शुचि भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलङ्क्रिया । प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभषणः

atrottarottarāṇi pūrvapūrvapadadīpakāni mālāyāṃ kavinopanibaddhāni / yathā vā śuci bhūṣayati śrutaṃ vapuḥ praśamastasya bhavatyalaṅkriyā / praśamābharaṇaṃ parākramaḥ sa nayāpāditasiddhibhaṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च चारुता वपुरभूषयदासां तामनूननवयौवनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदो दयितसंगमभूषः

yathā ca cārutā vapurabhūṣayadāsāṃ tāmanūnanavayauvanayogaḥ / taṃ punarmakaraketanalakṣmīstāṃ mado dayitasaṃgamabhūṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयप्रकारो ऽत्रैव श्लोकार्धे दीपकशब्दस्थाने दीपितमिति पाठान्तरं विधाय व्याख्येयः । तदयमत्रार्थो य "द्दीपितं" यदन्येन केनचिदुत्पादितातिशयसं (पन्नं) वस्तु तत्कर्तृभूतमन्यत् दीपयत् उत्तेजयत् तदन्यदिति । यथा "मदो जनयति प्रीतिं सानङ्गं मानभङ्गुरम्"

tṛtīyaprakāro 'traiva ślokārdhe dīpakaśabdasthāne dīpitamiti pāṭhāntaraṃ vidhāya vyākhyeyaḥ / tadayamatrārtho ya "ddīpitaṃ" yadanyena kenacidutpāditātiśayasaṃ (pannaṃ) vastu tatkartṛbhūtamanyat dīpayat uttejayat tadanyaditi / yathā "mado janayati prītiṃ sānaṅgaṃ mānabhaṅguram"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादेव च सहृदयहृदयसंवादमाहात्म्यात् "मुखमिन्दुः" इत्यादि न केवलं रूपकं, यावत् "किं तारुण्यतरोः" इत्येवमाद्यपि । एवं रूपकसामान्यलक्षणस्वरूपमुल्लिख्य प्रकारपर्यालोचनेन तदेवोन्मीलयति--- "समस्तवस्तुविषयम्" इति । समस्तवस्तुविषयो यस्य तत्तथोक्तं; तदयमत्र वा (क्यार्)थः---यद् सर्वाण्येव प्राधान्येन वाच्यतया सकलवाक्योपारूढान्यभिधेयानि अलङ्कार्यतया सुन्दरस्वपरिस्पन्दसमर्पणेन गोचरो यस्येति तत् । विशेषणानां विशेष्यायत्तत्वात् अस्वातन्त्रयेण पृथगलङ्कार्यत्वाभावात्तेषामविषयत्वात् । यथा तडिद्वलयकक्ष्याणां बलाकामालभारिणाम् । पयोमुचां ध्वनिर्धोरो दुनोति मम तां प्रियाम्

tasmādeva ca sahṛdayahṛdayasaṃvādamāhātmyāt "mukhaminduḥ" ityādi na kevalaṃ rūpakaṃ, yāvat "kiṃ tāruṇyataroḥ" ityevamādyapi / evaṃ rūpakasāmānyalakṣaṇasvarūpamullikhya prakāraparyālocanena tadevonmīlayati--- "samastavastuviṣayam" iti / samastavastuviṣayo yasya tattathoktaṃ; tadayamatra vā (kyār)thaḥ---yad sarvāṇyeva prādhānyena vācyatayā sakalavākyopārūḍhānyabhidheyāni alaṅkāryatayā sundarasvaparispandasamarpaṇena gocaro yasyeti tat / viśeṣaṇānāṃ viśeṣyāyattatvāt asvātantrayeṇa pṛthagalaṅkāryatvābhāvātteṣāmaviṣayatvāt / yathā taḍidvalayakakṣyāṇāṃ balākāmālabhāriṇām / payomucāṃ dhvanirdhoro dunoti mama tāṃ priyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । अत्र विद्युद्वलयस्य कक्ष्यात्वेन, बलाकानां तन्मालात्वेन रूपणं विद्यते; पयोमुचां पुनर्दन्तिभावेन नास्तीत्येक (देश) विवर्तिरूपकमलङ्कारः । तदत्यर्थं युक्तियुक्तम् । यस्मादलङ्कारणस्यालङ्कार्यशोभातिशयोत्पादनमेव प्रयोजनं नान्यत्किञ्चिदिति । तदुक्तरूपकप्रिकारापेक्षया किञ्चिद्विलक्षणमेतेन यदि संपाद्यते तदेतस्य रूपकप्रकारान्तरत्वोपपत्तिः स्यात् । तदेतदास्तां तावत् ;प्रत्युत कक्ष्यादिरूपणोचितमुख्यवस्तुविषये विघटमानत्वादलङ्कारदोषत्वं दुर्निवारतामवम्बते । तस्मादन्यथैवैतदस्माभिः समाधीयते । रूपकालङ्कारस्य परमार्थस्तावदयं, यत्प्रसिद्धसौन्दर्यातिशयपदार्थसौकुमार्यनिबन्धनं वर्णनीयस्य वस्तुनः साम्यसमुल्लिखितं स्वरूपसमर्पणग्रहणसामर्थ्यमविसंवादि । तेन मुखमिन्दुरित्यत्र मुखमेवेन्दुःसंपद्यते तेन रूपेण विवर्तते । तदेवमयमलङ्कारः (पदपूर्वार्धवक्रतानिबन्धनः प) दार्थमात्रवृत्ति) "अलङ्कारोपसंस्कार-"इत्यादिना पर्यायवक्रभावान्तर्भावात् वाक्यवक्रभावविचारावसरे वक्तव्यतामेव कदाचिन्नाधिगच्छेदिति । द्वैविध्यमस्योपपादयति---(समस्तवस्तुविषयं एकदेशविवर्ति चेति) सर्वे वाक्योपयोगिनः पदार्थाः (प्रत्येकं) विभूष्यतया विषया यस्येति प्रत्येकं यथायोगमेतस्मिन्नुपनिबध्यमाने समस्ते ऽपि वर्तन्तेरूपान्तरेणावतिष्ठन्ति । यथा मृदुतनुलतावसन्तः सुन्दरवदनेन्दुबिम्बसितपक्षः । मन्मथमातङ्गमदो जयत्यहो तरुणतारम्भः

iti / atra vidyudvalayasya kakṣyātvena, balākānāṃ tanmālātvena rūpaṇaṃ vidyate; payomucāṃ punardantibhāvena nāstītyeka (deśa) vivartirūpakamalaṅkāraḥ / tadatyarthaṃ yuktiyuktam / yasmādalaṅkāraṇasyālaṅkāryaśobhātiśayotpādanameva prayojanaṃ nānyatkiñciditi / taduktarūpakaprikārāpekṣayā kiñcidvilakṣaṇametena yadi saṃpādyate tadetasya rūpakaprakārāntaratvopapattiḥ syāt / tadetadāstāṃ tāvat ;pratyuta kakṣyādirūpaṇocitamukhyavastuviṣaye vighaṭamānatvādalaṅkāradoṣatvaṃ durnivāratāmavambate / tasmādanyathaivaitadasmābhiḥ samādhīyate / rūpakālaṅkārasya paramārthastāvadayaṃ, yatprasiddhasaundaryātiśayapadārthasaukumāryanibandhanaṃ varṇanīyasya vastunaḥ sāmyasamullikhitaṃ svarūpasamarpaṇagrahaṇasāmarthyamavisaṃvādi / tena mukhamindurityatra mukhamevenduḥsaṃpadyate tena rūpeṇa vivartate / tadevamayamalaṅkāraḥ (padapūrvārdhavakratānibandhanaḥ pa) dārthamātravṛtti) "alaṅkāropasaṃskāra-"ityādinā paryāyavakrabhāvāntarbhāvāt vākyavakrabhāvavicārāvasare vaktavyatāmeva kadācinnādhigacchediti / dvaividhyamasyopapādayati---(samastavastuviṣayaṃ ekadeśavivarti ceti) sarve vākyopayoginaḥ padārthāḥ (pratyekaṃ) vibhūṣyatayā viṣayā yasyeti pratyekaṃ yathāyogametasminnupanibadhyamāne samaste 'pi vartanterūpāntareṇāvatiṣṭhanti / yathā mṛdutanulatāvasantaḥ sundaravadanendubimbasitapakṣaḥ / manmathamātaṅgamado jayatyaho taruṇatārambhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव प्रकारान्तरं विचारयति--- "एकदेशविवर्ति च" इति । अत्र पूर्वाचार्यैर्व्याख्यातम्---यथा यदेकदेशेन विवर्तते विघटते विशेषेण वा वर्तते तत्तथोक्तमिति । उभयथाप्येतदुक्तं भवति---यद्वाक्यस्य कस्मिंश्चिदेव स्थाने स्वपरिस्पन्दसमर्पणात्मकं रूपणमादधाति । क्वचिदेवेति तदेकदेशविवर्तिरूपकम् । यथा हिमाचलसुतावल्लीगाढालिङ्गितमूर्तये । संसारमरुमार्गैककल्पवृक्षाय ते नमः

atraiva prakārāntaraṃ vicārayati--- "ekadeśavivarti ca" iti / atra pūrvācāryairvyākhyātam---yathā yadekadeśena vivartate vighaṭate viśeṣeṇa vā vartate tattathoktamiti / ubhayathāpyetaduktaṃ bhavati---yadvākyasya kasmiṃścideva sthāne svaparispandasamarpaṇātmakaṃ rūpaṇamādadhāti / kvacideveti tadekadeśavivartirūpakam / yathā himācalasutāvallīgāḍhāliṅgitamūrtaye / saṃsāramarumārgaikakalpavṛkṣāya te namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वाच्यं समस्तवस्तुविषयं रूपकं पूर्वमेवोदाहृतम् । सामर्थ्यलभ्यं तद् (तु) एकदेशविवर्ति तदेव "उपोढरागेणे"त्यादि । प्रतीयमानं यथा लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुखे ऽस्मिन् स्मेरे ऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि । क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जल (ड) राशिरयं पयोधिः

tatra vācyaṃ samastavastuviṣayaṃ rūpakaṃ pūrvamevodāhṛtam / sāmarthyalabhyaṃ tad (tu) ekadeśavivarti tadeva "upoḍharāgeṇe"tyādi / pratīyamānaṃ yathā lāvaṇyakāntiparipūritadiṅmukhe 'smin smere 'dhunā tava mukhe taralāyatākṣi / kṣobhaṃ yadeti na manāgapi tena manye suvyaktameva jala (ḍa) rāśirayaṃ payodhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेव रूपकाख्यमलङ्करणं "काञ्चित्" = अलौकिकीं "वक्रभावरहस्यतां" वक्रत्वपरमार्थतां कवयो "नयन्ति" (प्रापयन्ति) । तत्रोपनिबन्धनवक्रताविच्छित्त्यन्तराधिरूढायाः रमणीयता(याः) तदेव तत्त्वं परं प्रतिभासते । कीदृशम् ?"अलङ्कारान्तरोल्लेखसहायम्"---अलङ्कारान्तरस्य" = अन्यस्य ससन्देहोत्प्रेक्षाप्रभृतेः, "उल्लेखः", समुद्भेदः, (तत्र)"सहयः"काव्यशोभोत्पादने सहकारी यस्य (तत्तथोक्तम्) । कस्मान्नयन्ति---"प्रतिभावशात्"---स्वशक्तेरायत्तत्वात् । तथाविधे लोकातिक्रान्तकान्तिगोचरे विषये तस्योपनिबन्धो विधीयते । यत्र तथाप्रसिद्ध्यभावात् सिद्धव्यवहारावतरणं साहसमिवावभासते । विभूषणान्तरसहायस्य पुनरुल्लेखत्वेन विधीयमानत्वात् सहृदयहृदयसंवादसुन्दरी परा प्रौढिरुत्पद्यते । यथा निर्मोकमुक्तिरिव गगनोरगस्य लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टपविटस्य

etadeva rūpakākhyamalaṅkaraṇaṃ "kāñcit" = alaukikīṃ "vakrabhāvarahasyatāṃ" vakratvaparamārthatāṃ kavayo "nayanti" (prāpayanti) / tatropanibandhanavakratāvicchittyantarādhirūḍhāyāḥ ramaṇīyatā(yāḥ) tadeva tattvaṃ paraṃ pratibhāsate / kīdṛśam ?"alaṅkārāntarollekhasahāyam"---alaṅkārāntarasya" = anyasya sasandehotprekṣāprabhṛteḥ, "ullekhaḥ", samudbhedaḥ, (tatra)"sahayaḥ"kāvyaśobhotpādane sahakārī yasya (tattathoktam) / kasmānnayanti---"pratibhāvaśāt"---svaśakterāyattatvāt / tathāvidhe lokātikrāntakāntigocare viṣaye tasyopanibandho vidhīyate / yatra tathāprasiddhyabhāvāt siddhavyavahārāvataraṇaṃ sāhasamivāvabhāsate / vibhūṣaṇāntarasahāyasya punarullekhatvena vidhīyamānatvāt sahṛdayahṛdayasaṃvādasundarī parā prauḍhirutpadyate / yathā nirmokamuktiriva gaganoragasya līlālalāṭikāmiva triviṣṭapaviṭasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । अत्र कविप्रतिभाप्रतिभासस्यायमभिप्रायः---यत् लोकोत्तरसौन्दर्यातिशयश्लाघितया वर्णनीयस्य वस्तुनः प्रकारान्तरेणाभिधातुमशक्यत्वम् । एवंविधया रूपकालङ्काररेखयापि तथा प्रसिद्ध्यभावादेव निष्कम्पतया व्यवहर्तुं न युज्यते । तस्मादस्माकमेवंस्वरूपमेवेदं वर्णनीयंवस्तु प्रतिभातीत्यलङ्कारान्तरमुत्प्रेक्षालक्षणमत्र सहायत्वेनोल्लिखितम् । यथा वा "किं तारुण्यतरोः"

iti / atra kavipratibhāpratibhāsasyāyamabhiprāyaḥ---yat lokottarasaundaryātiśayaślāghitayā varṇanīyasya vastunaḥ prakārāntareṇābhidhātumaśakyatvam / evaṃvidhayā rūpakālaṅkārarekhayāpi tathā prasiddhyabhāvādeva niṣkampatayā vyavahartuṃ na yujyate / tasmādasmākamevaṃsvarūpamevedaṃ varṇanīyaṃvastu pratibhātītyalaṅkārāntaramutprekṣālakṣaṇamatra sahāyatvenollikhitam / yathā vā "kiṃ tāruṇyataroḥ"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । अत्राप्ययमेव न्यायो ऽनुसन्धेयः । केवलमनेन कविना सर्वातिशायितया वर्णनीयस्य प्रकारान्तरस्य प्रस्तुतसौकुमार्यसमर्पणसामर्थ्यासंभवादेवंस्वरूपस्य रूपकस्य मुखेन्दुरित्यादिवदप्रसिद्धेः । केवलस्योपनिबन्धे "चकितत्वादेवंविधं किमतद्वस्तु स्यादिति सन्दिह्यते मम चेतसा" इति विच्छित्त्या ससन्देहालङ्कारसहायमेतदेवोपनिबद्धमिति चेतस्विनां स्वसंवेदनमेवात्र प्रमाणम् । रूपकरूपङ्क नाम--- "भ्रूलतानर्तकी"

ityādi / atrāpyayameva nyāyo 'nusandheyaḥ / kevalamanena kavinā sarvātiśāyitayā varṇanīyasya prakārāntarasya prastutasaukumāryasamarpaṇasāmarthyāsaṃbhavādevaṃsvarūpasya rūpakasya mukhendurityādivadaprasiddheḥ / kevalasyopanibandhe "cakitatvādevaṃvidhaṃ kimatadvastu syāditi sandihyate mama cetasā" iti vicchittyā sasandehālaṅkārasahāyametadevopanibaddhamiti cetasvināṃ svasaṃvedanamevātra pramāṇam / rūpakarūpaṅka nāma--- "bhrūlatānartakī"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रस्तुतेत्यादि । "अप्रस्तुतप्रशंसेति (कथितासाव) लङ्कृतिः" "अप्रस्तुतप्रशंसेति" नाम्नासौ कथितालङ्कारविद्भिरलङ्कृतिः । कीदृशी---"यत्रऽ-यस्याम्"अप्रस्तुतो ऽपिऽ---अविवक्षितः (अपि) पदार्थः "वर्णनीयताम् प्राप्यते"---वर्णनाविषयः संपद्यते । किं कुर्वन् ?"प्रस्तुतस्यऽ-विवक्षितस्यार्थस्य "विच्छित्तिम्ऽ-उपशोभाम् "अवतारयन्ऽ-समुल्लासयन् । द्विविधो हि तत्त्वभूतः पदार्थः संभवति । वाक्यान्तर्भूतपदमात्रसिद्धोर्ऽथः सकलवाक्यव्यापककार्यो विविधस्वपरिस्पन्दातिशयत्वविशिष्टप्राधान्येन वर्तमानश्च । तदुभयरूपमपि प्रस्तुतं प्रतीयमानतया चेतसि निधाय पदार्थान्तरमप्रस्तुतं तद्विच्छित्तिसंपत्तये वर्णनीयतामस्यामलङ्कृतौ कवयः प्रापयन्ति । किं कृत्वा ? "तत्साम्यमाश्रिताय"--"तत्"---अनन्तरोक्तं रूपकालङ्कारोपकारि "साम्यं"---समत्वं, आश्रित्य---निमित्तीकृत्य, "संबन्धान्तरमेव वा " "संबन्धान्तरम्"---अपरं वा (संबन्धं) निमित्तभावादि संश्रित्य । "वाक्यार्थः"---असत्य (भू) तो वा परस्परान्वितपदसमुदायलक्षणवाक्यकार्यभूतः । साम्यं संबन्धान्तरं वा समाश्रित्याप्रस्तुतं प्रस्तुतशोभायै वर्णनीयतां यत्र नयन्तीति । तत्र साम्यसमाश्रयणाद्वाक्यान्तर्भूताप्रस्तुतपदार्थप्रशंसोदाहरणं यथा लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते । उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदणडाः इति । अत्र साम्यसमाश्रयणात् वाक्यान्तर्भूताप्रस्तुत (प्रशंसया) कविविवक्षितमुख्यपदार्थः प्रतीयते । सकलवाक्यव्यापकाप्रस्तुतार्थप्रशंसोदाहरणं यथा--- छाया नात्मन एव या कथमसावन्यस्य निष्प्रग्रहा ग्रीष्मोष्मापदि शीतलस्तलक्षुवि स्पर्शो ऽनिलादेः कुतः । वार्ता वर्षशते गते किल फलं भावीति वार्तेव सा द्राघिम्णा मुषिताः कियच्चिरमहो तालेन बाला वयम्

aprastutetyādi / "aprastutapraśaṃseti (kathitāsāva) laṅkṛtiḥ" "aprastutapraśaṃseti" nāmnāsau kathitālaṅkāravidbhiralaṅkṛtiḥ / kīdṛśī---"yatra'-yasyām"aprastuto 'pi'---avivakṣitaḥ (api) padārthaḥ "varṇanīyatām prāpyate"---varṇanāviṣayaḥ saṃpadyate / kiṃ kurvan ?"prastutasya'-vivakṣitasyārthasya "vicchittim'-upaśobhām "avatārayan'-samullāsayan / dvividho hi tattvabhūtaḥ padārthaḥ saṃbhavati / vākyāntarbhūtapadamātrasiddhor'thaḥ sakalavākyavyāpakakāryo vividhasvaparispandātiśayatvaviśiṣṭaprādhānyena vartamānaśca / tadubhayarūpamapi prastutaṃ pratīyamānatayā cetasi nidhāya padārthāntaramaprastutaṃ tadvicchittisaṃpattaye varṇanīyatāmasyāmalaṅkṛtau kavayaḥ prāpayanti / kiṃ kṛtvā ? "tatsāmyamāśritāya"--"tat"---anantaroktaṃ rūpakālaṅkāropakāri "sāmyaṃ"---samatvaṃ, āśritya---nimittīkṛtya, "saṃbandhāntarameva vā " "saṃbandhāntaram"---aparaṃ vā (saṃbandhaṃ) nimittabhāvādi saṃśritya / "vākyārthaḥ"---asatya (bhū) to vā parasparānvitapadasamudāyalakṣaṇavākyakāryabhūtaḥ / sāmyaṃ saṃbandhāntaraṃ vā samāśrityāprastutaṃ prastutaśobhāyai varṇanīyatāṃ yatra nayantīti / tatra sāmyasamāśrayaṇādvākyāntarbhūtāprastutapadārthapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā lāvaṇyasindhuraparaiva hi keyamatra yatrotpalāni śaśinā saha saṃplavante / unmajjati dviradakumbhataṭī ca yatra yatrāpare kadalikāṇḍamṛṇāladaṇaḍāḥ iti / atra sāmyasamāśrayaṇāt vākyāntarbhūtāprastuta (praśaṃsayā) kavivivakṣitamukhyapadārthaḥ pratīyate / sakalavākyavyāpakāprastutārthapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā--- chāyā nātmana eva yā kathamasāvanyasya niṣpragrahā grīṣmoṣmāpadi śītalastalakṣuvi sparśo 'nilādeḥ kutaḥ / vārtā varṣaśate gate kila phalaṃ bhāvīti vārteva sā drāghimṇā muṣitāḥ kiyacciramaho tālena bālā vayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ठ्ठ ॥ संबन्धान्तरसमाश्रयणात् वाक्यान्तर्भूताप्रस्तुतपदार्थप्रशंसोदाहरणं यथा--- इन्दुर्लिप्त इवाञ्जनेन जडिता दृष्टिर्मृगीणामिव प्रम्लानारुणिमेव विद्रुमलता श्यामेव हेमप्रभा । कार्कश्यं कलया च कोकिलवधूकण्ठेष्विव प्रस्तुतं सीतायाः पुरतश्च हन्त शिखिनां बर्हाः सहर्हा इव

ṭhṭha // saṃbandhāntarasamāśrayaṇāt vākyāntarbhūtāprastutapadārthapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā--- indurlipta ivāñjanena jaḍitā dṛṣṭirmṛgīṇāmiva pramlānāruṇimeva vidrumalatā śyāmeva hemaprabhā / kārkaśyaṃ kalayā ca kokilavadhūkaṇṭheṣviva prastutaṃ sītāyāḥ purataśca hanta śikhināṃ barhāḥ saharhā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र इन्दुप्रभृतीनां निमित्तिनां विच्छायता निमित्तम् । सीतायाः संबन्धी शोभातिशयसौकुमार्यमनोहरो मुखाद्यवयवसमूहः प्रकृताङ्गभूतभूषणान्तरोपनिबन्धसहायः प्रस्तुतप्रशंसां समर्पयन् सोत्कर्षः प्रतीयते । एवमस्मादेव संबन्धा (न्तर) समाश्रयणात् सकलवाक्य-व्यापकाप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणम् यथा--- परामृशित सायकं क्षिपति लोचनं कार्मुके विलोकयति वल्लभास्मितसुधार्द्रवक्त्रं स्मरः । मधोः किमपि भाषते भुवननिर्जयायावनिं गतो ऽहमिति हर्षितः स्पृशति गात्रलेखामहो

atra induprabhṛtīnāṃ nimittināṃ vicchāyatā nimittam / sītāyāḥ saṃbandhī śobhātiśayasaukumāryamanoharo mukhādyavayavasamūhaḥ prakṛtāṅgabhūtabhūṣaṇāntaropanibandhasahāyaḥ prastutapraśaṃsāṃ samarpayan sotkarṣaḥ pratīyate / evamasmādeva saṃbandhā (ntara) samāśrayaṇāt sakalavākya-vyāpakāprastutapraśaṃsodāharaṇam yathā--- parāmṛśita sāyakaṃ kṣipati locanaṃ kārmuke vilokayati vallabhāsmitasudhārdravaktraṃ smaraḥ / madhoḥ kimapi bhāṣate bhuvananirjayāyāvaniṃ gato 'hamiti harṣitaḥ spṛśati gātralekhāmaho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रकारान्तरप्रतिपादनागोचरस्तरुणीतारुण्यावतारस्तथाविधमन्मथचेष्टातिशयनिमित्तवतः तन्निमित्त(रूपसंबन्धाश्रयणात् प्रतीयते) । असत्यभूतवाक्यार्थतात्पर्यप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणं यथा--- तण्णत्थि किंपि पैणो पकप्पिअं जं ण णिऐ घरणीए । अणवरअगअणसीलस्स कालपहिअस्स पाहिज्जं

atra prakārāntarapratipādanāgocarastaruṇītāruṇyāvatārastathāvidhamanmathaceṣṭātiśayanimittavataḥ tannimitta(rūpasaṃbandhāśrayaṇāt pratīyate) / asatyabhūtavākyārthatātparyaprastutapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā--- taṇṇatthi kiṃpi paiṇo pakappiaṃ jaṃ ṇa ṇiai gharaṇīe / aṇavaraagaaṇasīlassa kālapahiassa pāhijjaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वाक्यान्तरेत्यादि---"पर्यायोक्तं तदुच्यते" = पर्यायोक्ताभिधानमलङ्करणं तदभिधीयते । "यद्वाक्यान्तरवक्तव्यं" = वस्तु वाक्यार्थलक्षणं पदसमुदायान्तराभिधेयं "तदन्येन" = वाक्यान्तरेण येन "समर्प्यते" = प्रतिपाद्यते । किमर्थम् ?"उपशोभानिष्पत्त्यै" = विच्छित्ति (विशेष) संपत्तये । तत्पर्यायोक्तमित्यर्थः । नन्वेवं पर्यायवक्रत्वात् किमत्रातिरिच्यते ? पर्यायवक्रत्वस्य पदार्थमात्रं वाच्यतया विषयः, पर्यायोक्तस्य पुनर्वाक्यार्थो ऽप्यङ्गतयेति तस्मात् पृथगभिधीयते । उदाहरणं यथा--- चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनस्य । आलिङ्गनोद्दामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् इति

yadvākyāntaretyādi---"paryāyoktaṃ taducyate" = paryāyoktābhidhānamalaṅkaraṇaṃ tadabhidhīyate / "yadvākyāntaravaktavyaṃ" = vastu vākyārthalakṣaṇaṃ padasamudāyāntarābhidheyaṃ "tadanyena" = vākyāntareṇa yena "samarpyate" = pratipādyate / kimartham ?"upaśobhāniṣpattyai" = vicchitti (viśeṣa) saṃpattaye / tatparyāyoktamityarthaḥ / nanvevaṃ paryāyavakratvāt kimatrātiricyate ? paryāyavakratvasya padārthamātraṃ vācyatayā viṣayaḥ, paryāyoktasya punarvākyārtho 'pyaṅgatayeti tasmāt pṛthagabhidhīyate / udāharaṇaṃ yathā--- cakrābhighātaprasabhājñayaiva cakāra yo rāhuvadhūjanasya / āliṅganoddāmavilāsavandhyaṃ ratotsavaṃ cumbanamātraśeṣam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"यत्रऽ = यस्यां, "वाच्यतयाऽ = शब्दाभिधेयत्वेन "निन्दाऽ = गर्हा, "व्यङ्ग्यतया स्तुतिःऽ = प्रतीयमानत्वेन प्रशंसा "प्रस्तुतस्य विच्छित्त्यैऽ = शोभायै, तदेवमसौ द्विप्रकारा "व्याजस्तुतिःऽ अलङ्कृतिः "मताऽ = स्मृता । यथा भूभारोद्वहनाय शेषशिरसां सार्थेन संनह्यते विश्वस्य स्थितये स्वयं स भगवान् जागर्ति देवो हरिः । अद्याप्यत्र च नाभिमानमसमं राजंस्त्वया तन्वता विश्रान्तिः क्षणमेकमेव न तयोर्जातेति को ऽयं क्रमः

"yatra' = yasyāṃ, "vācyatayā' = śabdābhidheyatvena "nindā' = garhā, "vyaṅgyatayā stutiḥ' = pratīyamānatvena praśaṃsā "prastutasya vicchittyai' = śobhāyai, tadevamasau dviprakārā "vyājastutiḥ' alaṅkṛtiḥ "matā' = smṛtā / yathā bhūbhārodvahanāya śeṣaśirasāṃ sārthena saṃnahyate viśvasya sthitaye svayaṃ sa bhagavān jāgarti devo hariḥ / adyāpyatra ca nābhimānamasamaṃ rājaṃstvayā tanvatā viśrāntiḥ kṣaṇamekameva na tayorjāteti ko 'yaṃ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा इन्दोर्लक्ष्म

yathā vā indorlakṣma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । विपर्यये विभूष्यस्यालङ्कृतिरेषैव विहिता । यथा हे हेलाजित

ityādi / viparyaye vibhūṣyasyālaṅkṛtireṣaiva vihitā / yathā he helājita

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । यथा वा नामाप्यन्ततरोः

ityādi / yathā vā nāmāpyantataroḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । यथा वा दिनमवसितं विश्रान्ताः स्मस्त्वया मरुकूप हे परमुपकृतं वक्तुं रोषं ह्रिया न वयं क्षमाः । भवतु सुकृतैरध्वन्यानामशोषजलो भवा- नियमपि पुनश्छायाभूया तवोपतटं शमी

iti / yathā vā dinamavasitaṃ viśrāntāḥ smastvayā marukūpa he paramupakṛtaṃ vaktuṃ roṣaṃ hriyā na vayaṃ kṣamāḥ / bhavatu sukṛtairadhvanyānāmaśoṣajalo bhavā- niyamapi punaśchāyābhūyā tavopataṭaṃ śamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैः उत्प्रेक्षा प्रकाश्यत इत्याह---"इवादिभिः"---इवप्रभृतिभिः शब्दैः यथायोगं प्रयुज्यमानैरित्यर्थः । "वाच्या" इति । पक्षान्तरमभिधत्ते---"वाच्यवाचकसामर्थ्याक्षिप्तस्वार्थैः " तैरेव प्रयुज्यमानैः प्रतीयमानवृत्तिभिर्वा । तत्र संभावनानुमानोदाहरणं यथा--- आपीडलोभादुपकर्णमेत्य प्रत्याहितोपांशुरुतैर्द्विरेफैः । अभ्यस्यमानेव महीपतीनां संमोहमन्त्रं मकरध्वजेन

kaiḥ utprekṣā prakāśyata ityāha---"ivādibhiḥ"---ivaprabhṛtibhiḥ śabdaiḥ yathāyogaṃ prayujyamānairityarthaḥ / "vācyā" iti / pakṣāntaramabhidhatte---"vācyavācakasāmarthyākṣiptasvārthaiḥ " taireva prayujyamānaiḥ pratīyamānavṛttibhirvā / tatra saṃbhāvanānumānodāharaṇaṃ yathā--- āpīḍalobhādupakarṇametya pratyāhitopāṃśurutairdvirephaiḥ / abhyasyamāneva mahīpatīnāṃ saṃmohamantraṃ makaradhvajena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल्पनिकसादृश्योदाहरणं यथा--- "राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्र्यंबकस्याट्टहासः"

kālpanikasādṛśyodāharaṇaṃ yathā--- "rāśībhūtaḥ pratidinamiva tryaṃbakasyāṭṭahāsaḥ"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- "निर्मोकमुक्तिरिव गगनोरगस्य"

yathā vā--- "nirmokamuktiriva gaganoragasya"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । वास्तवसादृस्योदाहरणं यथा--- आकर्णकिसलयकर अलमलं च चलं तारआदि । हिन्दु अलीलं वस स चाल भवादिहि आसति

ityādi / vāstavasādṛsyodāharaṇaṃ yathā--- ākarṇakisalayakara alamalaṃ ca calaṃ tāraādi / hindu alīlaṃ vasa sa cāla bhavādihi āsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिक्खारुणं तथारण्ण अणजअं राण्ति प्रलारि । अन्तिरे उदे अअसे अवन्दिलग्ग रिउरूढिरले सव्व महुरेउणा

tikkhāruṇaṃ tathāraṇṇa aṇajaaṃ rāṇti pralāri / antire ude aase avandilagga riurūḍhirale savva mahureuṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरात् दूरात् भेद एव भेदो द्रुतिरेव विदारणं तत्रेत्यर्थः । लोके हि तीक्ष्णः शरादिपदार्थो ऽङ्गविदारणे लग्नरुधिरलेशो दृश्यते । इति तद्धर्मसादृश्ये नयनयुगगततीक्ष्णारुणात्तत्वस्य विद्यमाने प्रस्तुतवस्तुधर्मो ऽप्रस्तुतवस्तुधर्मत्वेन संभावित इत्युभयसाधनेयमुत्प्रेक्षा । यथा वा--- णीसासा खणविरहे फुरन्ति रमणीणसुरहिणो तस्स । कड्ढिअ हिअअट्ठिअ कुसुमबाणमअरन्दलेसव्व

ārāt dūrāt bheda eva bhedo drutireva vidāraṇaṃ tatretyarthaḥ / loke hi tīkṣṇaḥ śarādipadārtho 'ṅgavidāraṇe lagnarudhiraleśo dṛśyate / iti taddharmasādṛśye nayanayugagatatīkṣṇāruṇāttatvasya vidyamāne prastutavastudharmo 'prastutavastudharmatvena saṃbhāvita ityubhayasādhaneyamutprekṣā / yathā vā--- ṇīsāsā khaṇavirahe phuranti ramaṇīṇasurahiṇo tassa / kaḍḍhia hiaaṭṭhia kusumabāṇamaarandalesavva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःश्वासा क्षणविरहे स्फुरन्ति रमणीनां सुरभयस्तस्य । कृष्टहृदयस्थितकुसुमबाणमकरन्दलेशा इव ॥ छाया । अत्र वास्तवसादृश्योदाहरणं यथा--- उत्फुल्लचारुकुसुमस्तबकेन नम्रा येयं धुता रुचिरचूतलता मृगाक्ष्या । शङ्के न वा विरहिणीमृदुमर्दनस्य मारस्य तर्जितमिदं प्रतिपुष्पचापम्

niḥśvāsā kṣaṇavirahe sphuranti ramaṇīnāṃ surabhayastasya / kṛṣṭahṛdayasthitakusumabāṇamakarandaleśā iva // chāyā / atra vāstavasādṛśyodāharaṇaṃ yathā--- utphullacārukusumastabakena namrā yeyaṃ dhutā ruciracūtalatā mṛgākṣyā / śaṅke na vā virahiṇīmṛdumardanasya mārasya tarjitamidaṃ pratipuṣpacāpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रासूत्रितार्थव्यतिरेकिवस्त्वन्तरविधानादपह्नुतिभ्रान्तिर्न विधातव्या, यतस्तस्याः प्रथमोद्भेदजीवितमुत्प्रेक्षा न पुनरपह्नुतिरेतस्याः । तदेवानन्तरं व्यक्तिमायास्यति । तदिवेत्यत्र वादिभिर्विनोदाहरणं यथा--- चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्छितः । मूर्च्छयत्येष पथिकान् मधौ मलयमारुतः

atrāsūtritārthavyatirekivastvantaravidhānādapahnutibhrāntirna vidhātavyā, yatastasyāḥ prathamodbhedajīvitamutprekṣā na punarapahnutiretasyāḥ / tadevānantaraṃ vyaktimāyāsyati / tadivetyatra vādibhirvinodāharaṇaṃ yathā--- candanāsaktabhujaganiḥśvāsānilamūrchitaḥ / mūrcchayatyeṣa pathikān madhau malayamārutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- "देवि त्वन्मुखपङ्कजेन"

yathā vā--- "devi tvanmukhapaṅkajena"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । यथा वा--- "त्वं रक्षसा भीरु"

ityādi / yathā vā--- "tvaṃ rakṣasā bhīru"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । तदेवेत्यत्र वाचकं विनोदाहरणम् । यथा--- "एकैकं दलमुन्नमय्य"

ityādi / tadevetyatra vācakaṃ vinodāharaṇam / yathā--- "ekaikaṃ dalamunnamayya"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"प्रतिभासादित्यादि" । तदिदमुत्प्रेक्षायाः प्रकारान्तरं परिदृश्यते-"क्रियायाम्"---साध्यस्वरूपायां, "कर्तृतार्पणम्"---स्वतन्त्रत्वसमारोपणं । कस्य ? "वस्तुनः"---पदार्थस्य । "निष्क्रियस्यापि" क्रियाविरहितस्यापि । कीदृशं ? "स्वभावोत्कर्षः, तस्योचितमनुरूपम् । कस्मात् ? ("बोद्धुः तथा प्रतिभासात्") "बोद्धुः"---अनुभवितुः "तथा"---तेन प्रकारेण । "प्रतिभासात्"---अवबोधनात् । "निर्वर्ण्यातिशयोद्रेकप्रतिपादनवाञ्छया । तदिवेति तदेवेति वादिभिर्वाचकं विना" इति पूर्ववदिहापि संबन्धनीये । उदाहरणं यथा--- "लिम्पतीव तमो ऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः "

"pratibhāsādityādi" / tadidamutprekṣāyāḥ prakārāntaraṃ paridṛśyate-"kriyāyām"---sādhyasvarūpāyāṃ, "kartṛtārpaṇam"---svatantratvasamāropaṇaṃ / kasya ? "vastunaḥ"---padārthasya / "niṣkriyasyāpi" kriyāvirahitasyāpi / kīdṛśaṃ ? "svabhāvotkarṣaḥ, tasyocitamanurūpam / kasmāt ? ("boddhuḥ tathā pratibhāsāt") "boddhuḥ"---anubhavituḥ "tathā"---tena prakāreṇa / "pratibhāsāt"---avabodhanāt / "nirvarṇyātiśayodrekapratipādanavāñchayā / tadiveti tadeveti vādibhirvācakaṃ vinā" iti pūrvavadihāpi saṃbandhanīye / udāharaṇaṃ yathā--- "limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ "

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- तरन्तीवाङ्गानि स्खलदमललावण्यजलधौ

yathā vā--- tarantīvāṅgāni skhaladamalalāvaṇyajaladhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वाः--- वियति विसर्पतीव कुमुदेषु बहुभवतीव योषिताम् प्रतिफलतीव जरठशरकाण्डपाण्डुषु गण्डभित्तिषु । अम्भसि विकसतीव हसतीव सुधाधवलेषु धामसु ध्वजपटपल्लवेषु ललतीव समीरचलेषु चन्द्रिका

yathā vāḥ--- viyati visarpatīva kumudeṣu bahubhavatīva yoṣitām pratiphalatīva jaraṭhaśarakāṇḍapāṇḍuṣu gaṇḍabhittiṣu / ambhasi vikasatīva hasatīva sudhādhavaleṣu dhāmasu dhvajapaṭapallaveṣu lalatīva samīracaleṣu candrikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेयमुत्प्रेक्षा वर्णनीयस्य स्वभावविसंवादसुन्दरं कमप्यतिशयमुल्लासयति । कविप्रतिभासापरपर्यायप्रायाणामन्येषामपि भूषणानां केषाञ्चिदियं सारस्वरूपमासूत्रयन्ती प्रथमोल्लेखकारणतां स्वयमेव समाक्रामति, तन्निबन्धनत्वाद्विच्छित्तिविशेषानाम् । अपहृत्यालङ्कारलावण्यातिशयश्रियः । उत्प्रेक्षा प्रथमोल्लेखजीवितत्वेन जृम्भते

seyamutprekṣā varṇanīyasya svabhāvavisaṃvādasundaraṃ kamapyatiśayamullāsayati / kavipratibhāsāparaparyāyaprāyāṇāmanyeṣāmapi bhūṣaṇānāṃ keṣāñcidiyaṃ sārasvarūpamāsūtrayantī prathamollekhakāraṇatāṃ svayameva samākrāmati, tannibandhanatvādvicchittiviśeṣānām / apahṛtyālaṅkāralāvaṇyātiśayaśriyaḥ / utprekṣā prathamollekhajīvitatvena jṛmbhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"एवंविधस्वरूपास्ते यथोल्लासितकान्तयः" समुद्दीपितशोभातिशयास्त्रयो ऽपि" परां वक्रतां"---अलौकिकं काव्यरहस्यभूतवक्रभावं "पुष्णन्ति" उद्भासयन्ति । यथा चन्द्रकान्तमणिदुर्दिने (सद्मनि ?)त्यजद् राजहंसमनुबध्नती गिरा । ज्योत्स्नया जनितसंशया पुनः वक्रदूतिरिव रौति सारसी

"evaṃvidhasvarūpāste yathollāsitakāntayaḥ" samuddīpitaśobhātiśayāstrayo 'pi" parāṃ vakratāṃ"---alaukikaṃ kāvyarahasyabhūtavakrabhāvaṃ "puṣṇanti" udbhāsayanti / yathā candrakāntamaṇidurdine (sadmani ?)tyajad rājahaṃsamanubadhnatī girā / jyotsnayā janitasaṃśayā punaḥ vakradūtiriva rauti sārasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.