अप्रस्तुतेत्यादि । "अप्रस्तुतप्रशंसेति (कथितासाव) लङ्कृतिः" "अप्रस्तुतप्रशंसेति" नाम्नासौ कथितालङ्कारविद्भिरलङ्कृतिः । कीदृशी---"यत्रऽ-यस्याम्"अप्रस्तुतो ऽपिऽ---अविवक्षितः (अपि) पदार्थः "वर्णनीयताम् प्राप्यते"---वर्णनाविषयः संपद्यते । किं कुर्वन् ?"प्रस्तुतस्यऽ-विवक्षितस्यार्थस्य "विच्छित्तिम्ऽ-उपशोभाम् "अवतारयन्ऽ-समुल्लासयन् । द्विविधो हि तत्त्वभूतः पदार्थः संभवति । वाक्यान्तर्भूतपदमात्रसिद्धोर्ऽथः सकलवाक्यव्यापककार्यो विविधस्वपरिस्पन्दातिशयत्वविशिष्टप्राधान्येन वर्तमानश्च । तदुभयरूपमपि प्रस्तुतं प्रतीयमानतया चेतसि निधाय पदार्थान्तरमप्रस्तुतं तद्विच्छित्तिसंपत्तये वर्णनीयतामस्यामलङ्कृतौ कवयः प्रापयन्ति । किं कृत्वा ? "तत्साम्यमाश्रिताय"--"तत्"---अनन्तरोक्तं रूपकालङ्कारोपकारि "साम्यं"---समत्वं, आश्रित्य---निमित्तीकृत्य, "संबन्धान्तरमेव वा " "संबन्धान्तरम्"---अपरं वा (संबन्धं) निमित्तभावादि संश्रित्य । "वाक्यार्थः"---असत्य (भू) तो वा परस्परान्वितपदसमुदायलक्षणवाक्यकार्यभूतः । साम्यं संबन्धान्तरं वा समाश्रित्याप्रस्तुतं प्रस्तुतशोभायै वर्णनीयतां यत्र नयन्तीति । तत्र साम्यसमाश्रयणाद्वाक्यान्तर्भूताप्रस्तुतपदार्थप्रशंसोदाहरणं यथा लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते । उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदणडाः इति । अत्र साम्यसमाश्रयणात् वाक्यान्तर्भूताप्रस्तुत (प्रशंसया) कविविवक्षितमुख्यपदार्थः प्रतीयते । सकलवाक्यव्यापकाप्रस्तुतार्थप्रशंसोदाहरणं यथा--- छाया नात्मन एव या कथमसावन्यस्य निष्प्रग्रहा ग्रीष्मोष्मापदि शीतलस्तलक्षुवि स्पर्शो ऽनिलादेः कुतः । वार्ता वर्षशते गते किल फलं भावीति वार्तेव सा द्राघिम्णा मुषिताः कियच्चिरमहो तालेन बाला वयम्
aprastutetyādi / "aprastutapraśaṃseti (kathitāsāva) laṅkṛtiḥ" "aprastutapraśaṃseti" nāmnāsau kathitālaṅkāravidbhiralaṅkṛtiḥ / kīdṛśī---"yatra'-yasyām"aprastuto 'pi'---avivakṣitaḥ (api) padārthaḥ "varṇanīyatām prāpyate"---varṇanāviṣayaḥ saṃpadyate / kiṃ kurvan ?"prastutasya'-vivakṣitasyārthasya "vicchittim'-upaśobhām "avatārayan'-samullāsayan / dvividho hi tattvabhūtaḥ padārthaḥ saṃbhavati / vākyāntarbhūtapadamātrasiddhor'thaḥ sakalavākyavyāpakakāryo vividhasvaparispandātiśayatvaviśiṣṭaprādhānyena vartamānaśca / tadubhayarūpamapi prastutaṃ pratīyamānatayā cetasi nidhāya padārthāntaramaprastutaṃ tadvicchittisaṃpattaye varṇanīyatāmasyāmalaṅkṛtau kavayaḥ prāpayanti / kiṃ kṛtvā ? "tatsāmyamāśritāya"--"tat"---anantaroktaṃ rūpakālaṅkāropakāri "sāmyaṃ"---samatvaṃ, āśritya---nimittīkṛtya, "saṃbandhāntarameva vā " "saṃbandhāntaram"---aparaṃ vā (saṃbandhaṃ) nimittabhāvādi saṃśritya / "vākyārthaḥ"---asatya (bhū) to vā parasparānvitapadasamudāyalakṣaṇavākyakāryabhūtaḥ / sāmyaṃ saṃbandhāntaraṃ vā samāśrityāprastutaṃ prastutaśobhāyai varṇanīyatāṃ yatra nayantīti / tatra sāmyasamāśrayaṇādvākyāntarbhūtāprastutapadārthapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā lāvaṇyasindhuraparaiva hi keyamatra yatrotpalāni śaśinā saha saṃplavante / unmajjati dviradakumbhataṭī ca yatra yatrāpare kadalikāṇḍamṛṇāladaṇaḍāḥ iti / atra sāmyasamāśrayaṇāt vākyāntarbhūtāprastuta (praśaṃsayā) kavivivakṣitamukhyapadārthaḥ pratīyate / sakalavākyavyāpakāprastutārthapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā--- chāyā nātmana eva yā kathamasāvanyasya niṣpragrahā grīṣmoṣmāpadi śītalastalakṣuvi sparśo 'nilādeḥ kutaḥ / vārtā varṣaśate gate kila phalaṃ bhāvīti vārteva sā drāghimṇā muṣitāḥ kiyacciramaho tālena bālā vayam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.