"सा" "प्रबन्धस्य"---नाटकसर्गबन्धादेः "वक्रता"---वक्रभावो भवतीति संबन्धः । "यत्र निर्वहणं भवेत्" = यस्यामुपसंहरणं स्यात् । "रसान्तरेण रम्येण" इतरेण रसेन रामणीयक (त्व) विधायिना । कया "इतिवृत्तान्यथावृत्तरससंपदुपेक्षया"---"इतिवृत्ते" इतिहासे ऽन्यथा---अपरेणप्रकारेण "वृत्ता" निर्व्यूढा या "रससंपत्" शृङ्गारादिभङ्गी "तदुपेक्षया"---तदनादरेण तां परित्यज्येति यावत् । कस्याः "तस्या एव कथामूर्तेः" तस्यैव काव्यशरीरस्य । किंभूतायाः---"आमूलोन्मीलितश्रियः"---"आमूलं" प्रारम्भात् उन्मीलिता श्रीः = वाच्यवाचकरचनावैचित्र्यसंपत् यस्याः सा तथोक्ता तस्याः । किमर्थं "विनेयानन्दनिष्पत्त्यै" = प्रतिबोध्यपार्थिवादिप्रमोदसंपादनाय । अनेनेदमभिहितं भवति--इतिवृत्तान्तर्वृत्तायाः कस्याश्चिदेकस्याः कथायाः कविस्तन्निबन्धनिर्वहणगतरसपद्धतिं परित्यज्याभिजातानामाह्लादकारिणा कामनीयकेन केनाप्यन्येन रसेनोपसंहरणमुपपादयन् प्रबन्धे कमपि वक्रिमाणमादधाति । यथा वेणीसंहारे-- स हि कामान्तरकवलितसकलभावभावनावारितनिःसारसंसारवासनामहिमनि महाभारते शान्तरसविनासिना निबन्धनि र्(वहण)पद्धतौ पाण्डवकथायास्तथाविधाद्भुताभोगशोभिना वीरेण रणप्राङ्गणनिहताखिलारातिचक्रधाराधिष्ठितराजधर्मधर्मराजाभ्युदयसंपादितां समाप्तमुपपादयन् प्रबन्धप्ररूढप्रौढवक्रताविच्छित्त्याच्छिन्नमभिजातानामाह्लादमावहति । ते हि तथाविधव्यसनक्षेत्रीभूतैरपि पुनः स्वपक्षोपबृंहितपराक्रमपराजितपरिपन्थिभिर्भुज्यत एषा राज्यश्रीरिति अखिद्यमाना विपत्स्वपि विपुलोत्साहभाजो भवन्ती । यथा वोत्तररामचरितम्--रामायणे ऽप्यङ्गिना करुणेन दारुणविरहवेदनाभाजनजनकराजपुत्रीपातालप्रवेशात्, प्रबाहोदर (पतितस्य) सोदरसहितस्य रघुपतेर्निबन्धनिर्वहणविपर्यस्तकथायाः सकलदिव्यास्त्रकुशललवबलदर्शनोत्सवान्तरोपबृंहितत्वेन विदेहनन्दिनीसंभोगशृङ्गारः उपसंहरणमात्रे विच्छित्तिविशेषपोषण (पदवीं) भजन् अभिजातानामभिनन्दनीयो भवति । एवमन्यदपि स्वयमूह्यम् । विध्वस्तव्यसनानां यो नायकाभ्युदयावहः । प्रबन्धः प्रतिपाद्यानां प्रीतिबन्धाय जायते
"sā" "prabandhasya"---nāṭakasargabandhādeḥ "vakratā"---vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ / "yatra nirvahaṇaṃ bhavet" = yasyāmupasaṃharaṇaṃ syāt / "rasāntareṇa ramyeṇa" itareṇa rasena rāmaṇīyaka (tva) vidhāyinā / kayā "itivṛttānyathāvṛttarasasaṃpadupekṣayā"---"itivṛtte" itihāse 'nyathā---apareṇaprakāreṇa "vṛttā" nirvyūḍhā yā "rasasaṃpat" śṛṅgārādibhaṅgī "tadupekṣayā"---tadanādareṇa tāṃ parityajyeti yāvat / kasyāḥ "tasyā eva kathāmūrteḥ" tasyaiva kāvyaśarīrasya / kiṃbhūtāyāḥ---"āmūlonmīlitaśriyaḥ"---"āmūlaṃ" prārambhāt unmīlitā śrīḥ = vācyavācakaracanāvaicitryasaṃpat yasyāḥ sā tathoktā tasyāḥ / kimarthaṃ "vineyānandaniṣpattyai" = pratibodhyapārthivādipramodasaṃpādanāya / anenedamabhihitaṃ bhavati--itivṛttāntarvṛttāyāḥ kasyāścidekasyāḥ kathāyāḥ kavistannibandhanirvahaṇagatarasapaddhatiṃ parityajyābhijātānāmāhlādakāriṇā kāmanīyakena kenāpyanyena rasenopasaṃharaṇamupapādayan prabandhe kamapi vakrimāṇamādadhāti / yathā veṇīsaṃhāre-- sa hi kāmāntarakavalitasakalabhāvabhāvanāvāritaniḥsārasaṃsāravāsanāmahimani mahābhārate śāntarasavināsinā nibandhani r(vahaṇa)paddhatau pāṇḍavakathāyāstathāvidhādbhutābhogaśobhinā vīreṇa raṇaprāṅgaṇanihatākhilārāticakradhārādhiṣṭhitarājadharmadharmarājābhyudayasaṃpāditāṃ samāptamupapādayan prabandhaprarūḍhaprauḍhavakratāvicchittyācchinnamabhijātānāmāhlādamāvahati / te hi tathāvidhavyasanakṣetrībhūtairapi punaḥ svapakṣopabṛṃhitaparākramaparājitaparipanthibhirbhujyata eṣā rājyaśrīriti akhidyamānā vipatsvapi vipulotsāhabhājo bhavantī / yathā vottararāmacaritam--rāmāyaṇe 'pyaṅginā karuṇena dāruṇavirahavedanābhājanajanakarājaputrīpātālapraveśāt, prabāhodara (patitasya) sodarasahitasya raghupaternibandhanirvahaṇaviparyastakathāyāḥ sakaladivyāstrakuśalalavabaladarśanotsavāntaropabṛṃhitatvena videhanandinīsaṃbhogaśṛṅgāraḥ upasaṃharaṇamātre vicchittiviśeṣapoṣaṇa (padavīṃ) bhajan abhijātānāmabhinandanīyo bhavati / evamanyadapi svayamūhyam / vidhvastavyasanānāṃ yo nāyakābhyudayāvahaḥ / prabandhaḥ pratipādyānāṃ prītibandhāya jāyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.