Kuntaka: Vakroktijivita 4

यत्रेत्यादि । ---"प्रबन्धांशवक्रता" (प्रकरण) वक्रभावो भवतीति सम्बन्धः । कीदृशी---"निःसीमा"---निरवधिः, "यत्र"---यस्यां "व्यवहर्तॄणां"---तत्तद्व्यापारपरिग्रहव्यग्राणां प्रवृत्तिः "कापि"---अलौकिकी "उन्मीलति"---उद्भिद्यते । किंविशिष्टा---"निर्यन्त्रणोत्साहपरिस्पन्दोपशोभिनी"---निरर्गलव्यवसायस्फुरितस्फारविच्छित्तिः, अत एव "स्वाशयोल्लेखशालिनी" निरुपमनि (ज) हृदयोल्लासितालङ्कृतिः, कस्मिन् सति---"अप्यामूलादनाशङ्क्यसमुत्थाने मनोरथे"---कन्दात् प्रभृत्यसंभाव्यसमुद्भेदे समीहिते । तदयममत्रार्थः---यत्र मनाङ्मात्रमप्यनुन्मीलितमनोरथे कथामध्ये निरुपधिमानधनानामध्यवसायपद्धतिः निरन्तरव्यवसायातिस्फारा चेतनचमत्कारिणी तद्विहितवक्रताविच्छित्तिः प्रिकरणस्यालङ्करणायते, प्रबन्धस्य च । यथा अभिज्ञानजानकीनाम्नि नाटकेतृतीये ऽङ्के सेतुबन्धे ऽनाकलितविद्याबलानामविदितवैदेहीदयितदिव्यास्त्र प्रभावसंपदां वानरप्रवीराणां प्रथममेव मकराकरमालोकयतां बन्धाध्यवसायः । तथाहि---तत्र नीलस्य सेनापतेर्वचनम्--- शैलाः सन्ति सहस्त्रशः प्रतिदिशं वल्मीककल्पा इमे दोर्दण्डाश्च कठोरविक्रमरसक्रीढासमुत्कण्ठिताः । कर्णास्वादितकुम्भसंभवकथाः किं नाम कल्लोलिनी- कान्ते गोष्पदपूरणे ऽपि कपयः कौतूहलं नास्ति वः

yatretyādi / ---"prabandhāṃśavakratā" (prakaraṇa) vakrabhāvo bhavatīti sambandhaḥ / kīdṛśī---"niḥsīmā"---niravadhiḥ, "yatra"---yasyāṃ "vyavahartṝṇāṃ"---tattadvyāpāraparigrahavyagrāṇāṃ pravṛttiḥ "kāpi"---alaukikī "unmīlati"---udbhidyate / kiṃviśiṣṭā---"niryantraṇotsāhaparispandopaśobhinī"---nirargalavyavasāyasphuritasphāravicchittiḥ, ata eva "svāśayollekhaśālinī" nirupamani (ja) hṛdayollāsitālaṅkṛtiḥ, kasmin sati---"apyāmūlādanāśaṅkyasamutthāne manorathe"---kandāt prabhṛtyasaṃbhāvyasamudbhede samīhite / tadayamamatrārthaḥ---yatra manāṅmātramapyanunmīlitamanorathe kathāmadhye nirupadhimānadhanānāmadhyavasāyapaddhatiḥ nirantaravyavasāyātisphārā cetanacamatkāriṇī tadvihitavakratāvicchittiḥ prikaraṇasyālaṅkaraṇāyate, prabandhasya ca / yathā abhijñānajānakīnāmni nāṭaketṛtīye 'ṅke setubandhe 'nākalitavidyābalānāmaviditavaidehīdayitadivyāstra prabhāvasaṃpadāṃ vānarapravīrāṇāṃ prathamameva makarākaramālokayatāṃ bandhādhyavasāyaḥ / tathāhi---tatra nīlasya senāpatervacanam--- śailāḥ santi sahastraśaḥ pratidiśaṃ valmīkakalpā ime dordaṇḍāśca kaṭhoravikramarasakrīḍhāsamutkaṇṭhitāḥ / karṇāsvāditakumbhasaṃbhavakathāḥ kiṃ nāma kallolinī- kānte goṣpadapūraṇe 'pi kapayaḥ kautūhalaṃ nāsti vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वानराणामुत्तरवाक्यं नेपथ्ये कलकलानन्तरम्--- आन्दोल्यन्ते कति न गिरयः कन्दुकानन्दमुद्रां व्यातन्वानाः कपिपरिसरे कौतुकोत्कर्षतर्षात् । लोपामुद्रापरिवृढकथाभिज्ञताप्यस्ति किं तु व्रीडावेशः पवनतनयोच्छिष्टसंस्पर्शनेन

vānarāṇāmuttaravākyaṃ nepathye kalakalānantaram--- āndolyante kati na girayaḥ kandukānandamudrāṃ vyātanvānāḥ kapiparisare kautukotkarṣatarṣāt / lopāmudrāparivṛḍhakathābhijñatāpyasti kiṃ tu vrīḍāveśaḥ pavanatanayocchiṣṭasaṃsparśanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव पवनतनयोच्छिष्टे अधिवाचिनि पर्यायवक्रताप्रिकारः स्मर्तव्यः । आर्य, दुष्करो ऽयमेभिर्मकराकरबन्धाध्यवसाय इति रामेण पर्यनुयुक्तस्य जाम्बवतो ऽपि वाक्यम्--- अनङ्कुरितनिस्सीममनोरथपथेष्वपि । कृतिनः कृत्यसंरम्भमारभन्ते जयन्ति च

atraiva pavanatanayocchiṣṭe adhivācini paryāyavakratāprikāraḥ smartavyaḥ / ārya, duṣkaro 'yamebhirmakarākarabandhādhyavasāya iti rāmeṇa paryanuyuktasya jāmbavato 'pi vākyam--- anaṅkuritanissīmamanorathapatheṣvapi / kṛtinaḥ kṛtyasaṃrambhamārabhante jayanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधमपरमपि तत एव विभावनीयमभिनवाद्भुताभोगभङ्गीसुभगं सुभाषितसर्वस्वम् । यथा वा रघुवंशे पञ्चमे सर्गे चतुरु (द) धिकाञ्चीकलापालङ्करणकाश्यपीपरिवृढस्य विश्वजिदाख्यमखदीक्षादक्षिणीकृतसमस्तसंपदः सहजौदार्यरहस्योदाहरणस्य रघोरर्घसंपादितमृण्मयपात्रसमालोकनसमुन्मूलितमनोरथाडम्बरे वरतन्तोरन्तेवासिनि निषिद्धगमने मुनौ "किं वस्तु विद्वन् गुरवे प्रदेयं त्वया कियद्वेति"

evaṃvidhamaparamapi tata eva vibhāvanīyamabhinavādbhutābhogabhaṅgīsubhagaṃ subhāṣitasarvasvam / yathā vā raghuvaṃśe pañcame sarge caturu (da) dhikāñcīkalāpālaṅkaraṇakāśyapīparivṛḍhasya viśvajidākhyamakhadīkṣādakṣiṇīkṛtasamastasaṃpadaḥ sahajaudāryarahasyodāharaṇasya raghorarghasaṃpāditamṛṇmayapātrasamālokanasamunmūlitamanorathāḍambare varatantorantevāsini niṣiddhagamane munau "kiṃ vastu vidvan gurave pradeyaṃ tvayā kiyadveti"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नसमनन्तरं समावेदितचतुर्दशकोटिपरिमाणचामीकरामाचार्यप्रददक्षिणा (माकलय्य) द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन् यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम्

praśnasamanantaraṃ samāveditacaturdaśakoṭiparimāṇacāmīkarāmācāryapradadakṣiṇā (mākalayya) dvitrāṇyahānyarhasi soḍhumarhan yāvadyate sādhayituṃ tvadartham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति निरर्गलगम्भीरतो दारगरिमागोपायितान्तर्गतया गिरग्न्यगारमलङ्कुर्वति कुबेरं प्रति सामन्तसंभावनया जयाध्यवसायः कामपि सहृदयहृदयाह्लादकारितां प्रतिपद्यते । सूक्तिसुधावीचयो ऽप्यत्र तत (एवा) स्वादनीयाः । एतत्प्रकरणप्राणपरिस्पन्दसुन्दरं च किञ्चिदुदाह्रियते । यथा--- तं भूपतिर्भासुरहेमराशिं लब्धं कुबेरादभियास्यमानात् । दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वज्रभिन्नम्

iti nirargalagambhīrato dāragarimāgopāyitāntargatayā giragnyagāramalaṅkurvati kuberaṃ prati sāmantasaṃbhāvanayā jayādhyavasāyaḥ kāmapi sahṛdayahṛdayāhlādakāritāṃ pratipadyate / sūktisudhāvīcayo 'pyatra tata (evā) svādanīyāḥ / etatprakaraṇaprāṇaparispandasundaraṃ ca kiñcidudāhriyate / yathā--- taṃ bhūpatirbhāsurahemarāśiṃ labdhaṃ kuberādabhiyāsyamānāt / dideśa kautsāya samastameva pādaṃ sumeroriva vajrabhinnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दम्भोलिदलितकाञ्चनाचलपादसादृश्यप्रतीयमानापरिमितस्य तपनीयकूटस्य सर्वस्यापि (विश्रा)णनात्, अन्य एव तादृशद्रविणव्यसनवर्तिनो दिलीपनन्दनस्य, कल्पनाकलङ्ककदर्थितार्थवितरणानुच्चतरान् कल्पतरूपनपि तिरस्कुर्वाणः स कोष्यौदार्यसीमाविशेषः समुज्जृम्भते, येन गर्भोकृतगर्वगरिमग्रन्थीशिथिलाद्वितीययशस्सन्दोहदोहदस्य दात्रन्तरासहिष्णोः "गुर्वर्थम्" इत्यादेः प्रथमोदितवाक्यप्रकाण्डस्य प्राणपरिस्पन्दपरिपोषणमेवाधीयते । अन्यच्च--- जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्द्यसत्त्वौ । गुरुप्रेदयाधिकनिस्पृहोर्ऽथो नृपो ऽर्थिकामादधिकप्रदश्च

atra dambholidalitakāñcanācalapādasādṛśyapratīyamānāparimitasya tapanīyakūṭasya sarvasyāpi (viśrā)ṇanāt, anya eva tādṛśadraviṇavyasanavartino dilīpanandanasya, kalpanākalaṅkakadarthitārthavitaraṇānuccatarān kalpatarūpanapi tiraskurvāṇaḥ sa koṣyaudāryasīmāviśeṣaḥ samujjṛmbhate, yena garbhokṛtagarvagarimagranthīśithilādvitīyayaśassandohadohadasya dātrantarāsahiṣṇoḥ "gurvartham" ityādeḥ prathamoditavākyaprakāṇḍasya prāṇaparispandaparipoṣaṇamevādhīyate / anyacca--- janasya sāketanivāsinastau dvāvapyabhūtāmabhinandyasattvau / gurupredayādhikanispṛhor'tho nṛpo 'rthikāmādadhikapradaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टे "इतिवृत्तप्रयुक्ते ऽपि"---इतिहासपरिग्रहे ऽपि । तथेति तथाप्रयोगमपेक्षत अत आह---"यथा प्रबन्धस्य सकलस्यापि जीवितम् । भाति प्रकरणं" येन प्रकारेण सर्गबन्धादेः समग्रस्यापि प्राणप्रदं भासते ऽङ्गम् । कीदृग्भूतं---"काष्ठाधिरूढरसनिर्भर (म्) = प्रथमधारोद्भासितशृङ्गारादिपरिपूर्णम् । तदयमत्र परमार्थः = विख्यातविचित्ररुचिरकथाकरण्डकायमा(ने)महाभारतादौ रससमुद्रमुद्रितायामपि कथायां कस्यचिदुत्तराधरविच्छित्तिकारणविकल्पकाभावात्, सवि(शेष)रसभावजनकाश्चर्यजननकार्यजातानि अतिबन्धुरनिजप्रतिभासमुन्मीलितसमुचितनिरुपमाननिमित्तानि निबन्धनीयानीति । तदतिशयवक्रताप्रकारेण प्रकरणेन व्यवहरन् कविः सकलकविरसिकपरिषत्परितोषणमावहति । प्रबन्धे ऽपि प्रवरनवसंस्कारकारणरमणीयकान्तिपरिपोषः रेखाराजमानपुरातनत्रुटितचित्रदशास्पदसौभाग्यमनुभवति । अभिज्ञानशाकुन्तले नाटके इतरतरुणीतिरस्कारकारणाविरोधकत्वेनेक्षणक्षणाकलितललितलावण्यलक्ष्मीललामनिरुपमरूपरेखा सुखप्रत्यभिज्ञा समुज्जृम्भते । विस्त्रम्भसंभावनासनाथकथारहस्यरम्यपरस्परानुरूपप्रेमप्रकर्षप्रवर्तितचिरतरविचित्रविहरणव्यापारसुप्राप्तप्रत्यभिज्ञां तांशकुन्तलां प्रति दुष्यन्तस्य विस्मरणकारणमितिवृत्तागदितमपि अल्पमात्रापराधप्रवर्तमानक्रूरक्रुधः करुणापराङ्मुखस्यमुनेर्दुवाससः शापमुत्पादितवान् कविः । तत्र हि प्रकरणप्रकाण्डे शकुन्तला किल प्रथमप्रियप्रवासवासरवितीर्णविरहदुःसहदुःखावेशविवशान्तःकरणवृत्तिरुटज(संनिहिता) पर्याकुलेन प्राङ्गणप्रान्ते स्थिते (न) महर्षिणा मन्युसङ्गात्--- विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोनिधिं वेत्सि न मामुपस्थितम् । स्मरिष्यति त्वां स न बोधितो ऽपि सन् कथां प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव

kiṃviśiṣṭe "itivṛttaprayukte 'pi"---itihāsaparigrahe 'pi / tatheti tathāprayogamapekṣata ata āha---"yathā prabandhasya sakalasyāpi jīvitam / bhāti prakaraṇaṃ" yena prakāreṇa sargabandhādeḥ samagrasyāpi prāṇapradaṃ bhāsate 'ṅgam / kīdṛgbhūtaṃ---"kāṣṭhādhirūḍharasanirbhara (m) = prathamadhārodbhāsitaśṛṅgārādiparipūrṇam / tadayamatra paramārthaḥ = vikhyātavicitrarucirakathākaraṇḍakāyamā(ne)mahābhāratādau rasasamudramudritāyāmapi kathāyāṃ kasyaciduttarādharavicchittikāraṇavikalpakābhāvāt, savi(śeṣa)rasabhāvajanakāścaryajananakāryajātāni atibandhuranijapratibhāsamunmīlitasamucitanirupamānanimittāni nibandhanīyānīti / tadatiśayavakratāprakāreṇa prakaraṇena vyavaharan kaviḥ sakalakavirasikapariṣatparitoṣaṇamāvahati / prabandhe 'pi pravaranavasaṃskārakāraṇaramaṇīyakāntiparipoṣaḥ rekhārājamānapurātanatruṭitacitradaśāspadasaubhāgyamanubhavati / abhijñānaśākuntale nāṭake itarataruṇītiraskārakāraṇāvirodhakatvenekṣaṇakṣaṇākalitalalitalāvaṇyalakṣmīlalāmanirupamarūparekhā sukhapratyabhijñā samujjṛmbhate / vistrambhasaṃbhāvanāsanāthakathārahasyaramyaparasparānurūpapremaprakarṣapravartitacirataravicitraviharaṇavyāpārasuprāptapratyabhijñāṃ tāṃśakuntalāṃ prati duṣyantasya vismaraṇakāraṇamitivṛttāgaditamapi alpamātrāparādhapravartamānakrūrakrudhaḥ karuṇāparāṅmukhasyamunerduvāsasaḥ śāpamutpāditavān kaviḥ / tatra hi prakaraṇaprakāṇḍe śakuntalā kila prathamapriyapravāsavāsaravitīrṇavirahaduḥsahaduḥkhāveśavivaśāntaḥkaraṇavṛttiruṭaja(saṃnihitā) paryākulena prāṅgaṇaprānte sthite (na) maharṣiṇā manyusaṅgāt--- vicintayantī yamananyamānasā taponidhiṃ vetsi na māmupasthitam / smariṣyati tvāṃ sa na bodhito 'pi san kathāṃ pramattaḥ prathamaṃ kṛtāmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं शप्ता । तच्छ्रवणपर्याकुलाभ्यां सखीभ्यां (अनुनीतः) प्रवास्यमानो ऽपि मुनिप्रवरः प्रियतमन्यासाङ्गुलीयकविलोकनं (शापा) वसाना (वधि) मकार्षोत् । प्रियं प्रति यान्त्याश्च मुनिदुहितुरलङ्कृताङ्गुलीकिसलयस्याङ्गलीयकस्य कुत्रचित् कुटिलतरतरङ्गिणीपयोवतारादन्तर्जलमलक्षितं परिभ्रष्टस्य ससंभ्रममदभ्रमरीचिमण्डलमाणिक्यसमुल्लसितसरसामिषविशङ्काकुलशकलीकवलितस्य कालान्तरे तदन्तकारिणा कैवर्तनेन पुनरपि (समर्पणम्) । एवंविधस्य संविधानकस्य रसनिधानकलशायमानस्य माहात्म्यादिखिलस्यापि नाटकस्य कापि (विच्छित्तिः) समये चञ्चरीकोपालम्भगर्भगीत्यवगमनात् मुनिशापापसारितप्रेयसीस्मृतेरपि तदधिवासवासनापि च परिस्फुरन्ती पौरवस्य पारवश्यं निश्चयामास । तथा च रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान् पर्युत्सुकीभवति यत्सुखितो ऽपि जन्तुः । तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्वं भावस्थिराणि जननान्तरसौहृदानि

itthaṃ śaptā / tacchravaṇaparyākulābhyāṃ sakhībhyāṃ (anunītaḥ) pravāsyamāno 'pi munipravaraḥ priyatamanyāsāṅgulīyakavilokanaṃ (śāpā) vasānā (vadhi) makārṣot / priyaṃ prati yāntyāśca muniduhituralaṅkṛtāṅgulīkisalayasyāṅgalīyakasya kutracit kuṭilatarataraṅgiṇīpayovatārādantarjalamalakṣitaṃ paribhraṣṭasya sasaṃbhramamadabhramarīcimaṇḍalamāṇikyasamullasitasarasāmiṣaviśaṅkākulaśakalīkavalitasya kālāntare tadantakāriṇā kaivartanena punarapi (samarpaṇam) / evaṃvidhasya saṃvidhānakasya rasanidhānakalaśāyamānasya māhātmyādikhilasyāpi nāṭakasya kāpi (vicchittiḥ) samaye cañcarīkopālambhagarbhagītyavagamanāt muniśāpāpasāritapreyasīsmṛterapi tadadhivāsavāsanāpi ca parisphurantī pauravasya pāravaśyaṃ niścayāmāsa / tathā ca ramyāṇi vīkṣya madhurāṃśca niśamya śabdān paryutsukībhavati yatsukhito 'pi jantuḥ / taccetasā smarati nūnamabodhapūrvaṃ bhāvasthirāṇi jananāntarasauhṛdāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र संमुग्धसुभगमेनकानन्दिनीस्मरणलेखालावण्यमन्यदेव चमत्कारकारणं सहृदयानां समुद्योतते । अपरं च परावर्तितायामपि व्यलीकमभिज्ञकं च, महर्षिशिष्यसमाख्यातकरग्रहणगर्भाधानायां महामन्युसमुन्मेषः । मनागुल्लङ्घितसहजलज्जावतारतापसशीघ्रापनीतावगुण्ठनेन (पराङ्गनारचित)तथाविधसकलललनालावण्यावलेपसंपदि संपादितविपञ्चिटङ्कारवल्गुवाग्विलासव्याहृतवनविहरणरहस्याभि ज्ञायां भरतमातरि तथारूपं प्रत्याख्यानपारुष्यमपि राज्ञः शापस्य संपत्स्यमानानुतापं परस्परं प्रकाशीभवदनर्गलानुरागप्रग्भारसङ्गादतीव सहृदयाह्लादकारि । शापावसानसमुत्पत्तये प्रसिद्धस्यरणसमुल्लासिदुःसहविरहज्वरपातावेगविकलत्वं च समनन्तरमेवाङ्गुलीयसङ्गमादतीव सहृदयानाह्लादयति । नरपतेस्तत्र कञ्चुकिनो वचनम्--- प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिर्वामप्रकोष्ठार्पितं बिभ्रत्काञ्चनमेकमेव वलयं श्वासोपरक्ताधरः । चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनस्तेजोगुणादात्मनः संस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणो ऽपि नालक्ष्यते

atra saṃmugdhasubhagamenakānandinīsmaraṇalekhālāvaṇyamanyadeva camatkārakāraṇaṃ sahṛdayānāṃ samudyotate / aparaṃ ca parāvartitāyāmapi vyalīkamabhijñakaṃ ca, maharṣiśiṣyasamākhyātakaragrahaṇagarbhādhānāyāṃ mahāmanyusamunmeṣaḥ / manāgullaṅghitasahajalajjāvatāratāpasaśīghrāpanītāvaguṇṭhanena (parāṅganāracita)tathāvidhasakalalalanālāvaṇyāvalepasaṃpadi saṃpāditavipañciṭaṅkāravalguvāgvilāsavyāhṛtavanaviharaṇarahasyābhi jñāyāṃ bharatamātari tathārūpaṃ pratyākhyānapāruṣyamapi rājñaḥ śāpasya saṃpatsyamānānutāpaṃ parasparaṃ prakāśībhavadanargalānurāgapragbhārasaṅgādatīva sahṛdayāhlādakāri / śāpāvasānasamutpattaye prasiddhasyaraṇasamullāsiduḥsahavirahajvarapātāvegavikalatvaṃ ca samanantaramevāṅgulīyasaṅgamādatīva sahṛdayānāhlādayati / narapatestatra kañcukino vacanam--- pratyādiṣṭaviśeṣamaṇḍanavidhirvāmaprakoṣṭhārpitaṃ bibhratkāñcanamekameva valayaṃ śvāsoparaktādharaḥ / cintājāgaraṇapratāntanayanastejoguṇādātmanaḥ saṃskārollikhito mahāmaṇiriva kṣīṇo 'pi nālakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते शय्याप्रान्तविवर्तनैर्विगमयत्युन्निद्र एव क्षपाः । दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तः पुरेभ्यो यदा गोत्रेषु स्खलितस्तदा भवति च व्रीडाविलक्षश्चिरम्

ramyaṃ dveṣṭi yathā purā prakṛtibhirna pratyahaṃ sevyate śayyāprāntavivartanairvigamayatyunnidra eva kṣapāḥ / dākṣiṇyena dadāti vācamucitāmantaḥ purebhyo yadā gotreṣu skhalitastadā bhavati ca vrīḍāvilakṣaściram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र राज्ञो विशेषणवक्रता, गोत्रेष्विति वचनवक्रत्वं च किमपि चित्तचमत्कारकारि । राज्ञो ऽपि स्वयंलिखितालेख्यालोकमानविलोचनस्य स्मरणात्मक दयितात्ममुद्रामुद्रितं सहृदयवचनम् । अक्लिष्टबालतरुपल्लवलोभनीयं पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु । बिम्बाधरं स्पृशसि चेत् भ्रमर प्रियायाः त्वां कारयामि कमलोदरबन्धनस्थम्

atra rājño viśeṣaṇavakratā, gotreṣviti vacanavakratvaṃ ca kimapi cittacamatkārakāri / rājño 'pi svayaṃlikhitālekhyālokamānavilocanasya smaraṇātmaka dayitātmamudrāmudritaṃ sahṛdayavacanam / akliṣṭabālatarupallavalobhanīyaṃ pītaṃ mayā sadayameva ratotsaveṣu / bimbādharaṃ spṛśasi cet bhramara priyāyāḥ tvāṃ kārayāmi kamalodarabandhanastham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युदित एवास्वादनीयः । अविद्यमाने पुनरेतस्मिन् तत्पाद्यलवलावण्यल्लाम्नि प्रकरणे निष्कारणविस्मरणवैरस्यमितिहासांस्येव रूपकस्यापि विरूपकतापत्तिनिमित्ततामवगाहते । उत्पाद्यलवलावण्यादिति द्विधा व्याख्येयम् = यथा क्वचिदसदेवोत्पाद्यम्, क्वचिदौचित्यत्यक्तं सदप्यन्यथासंपाद्यम् सहृदयहृदयाह्लादनाय । यथादात्तराघवे मारीचवधः । तच्च प्रागेव व्याख्यातम् । एवमन्यदप्यस्या वक्रताविच्छित्तेरुदाहरणं महाकविप्रबन्धेषु स्वयमुत्प्रेक्षणीयम् । निरन्तररसोद्गारगर्भसन्दर्भनिर्भराः । गिरः कवीनां जीवन्ति न कथामात्रमाश्रिताः

ityudita evāsvādanīyaḥ / avidyamāne punaretasmin tatpādyalavalāvaṇyallāmni prakaraṇe niṣkāraṇavismaraṇavairasyamitihāsāṃsyeva rūpakasyāpi virūpakatāpattinimittatāmavagāhate / utpādyalavalāvaṇyāditi dvidhā vyākhyeyam = yathā kvacidasadevotpādyam, kvacidaucityatyaktaṃ sadapyanyathāsaṃpādyam sahṛdayahṛdayāhlādanāya / yathādāttarāghave mārīcavadhaḥ / tacca prāgeva vyākhyātam / evamanyadapyasyā vakratāvicchitterudāharaṇaṃ mahākaviprabandheṣu svayamutprekṣaṇīyam / nirantararasodgāragarbhasandarbhanirbharāḥ / giraḥ kavīnāṃ jīvanti na kathāmātramāśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"कस्याचित्"---(न) सर्वस्य । "कवेः"---कवयितुः, प्रस्तुतौ (चित्य) चारुरचनाविचक्षणस्येति यावत् । कः "उपकार्योपकर्तृत्वपरिस्पन्दः"---अनुग्राह्यनुग्रहकत्वमहिमा । किं कुर्वन् "परिस्फुरन्"---समुन्मीलयन् । किंविशिष्टः---"फलबन्धानुबन्धवान्" = प्रधानकार्यानुसन्धानवान् कार्यानुसन्धाननिपुण(इति भावः) । कथमेवंविधस्य हत्याह---"असामान्यसमुल्लेखप्रतिभाप्रतिभासिनः"---निरुपमोन्मीलितशक्ति विभवभ्राजिष्णोः । केषां "प्रबन्धस्यैकदेशानां" = प्रकरणानाम् । तदिदमुक्तं भवति---प्रातिस्विकसंनिवेशशोभिनामपि प्रबन्धावयवानां प्रधानफलसंबन्धनिबन्धानुग्राह्यानुग्राहकभावः स्वभावसुभगप्रतिभाप्रकाश्यमानः कस्यचिद्विचक्षणस्य वक्रताचमत्कारिणः कवेरलौकिकं (कथाप्राणप्रौढिप्ररूढ) वक्रतोल्लेखलावण्यं समुल्लासयति । यथा पुष्पदूषितके द्वितीये ऽङ्के--- प्रस्थानात् प्रतिनिवृत्य निबिडानुरागात् (अन्धकारावृतायां) विभावर्याममन्दमदनोन्मादमुद्रेण समुद्रदत्तेन निजभार्यानिकेतनं तुल्यदिवसं नन्दयन्तीसंगमाय मलीम्लुचेनेव प्रविशता प्रकम्पावेगविकलालसकायनिपातननिहतनिद्रस्य द्वारदेशशायिनः कलहायमानस्य कुवलयस्योत्कोचकारणं स्वकरादङ्गुलीयकदानं यत् कृतं, तच्चतुर्थे ऽङ्के मथुराप्रतिनिवृत्तेन तेनैव श्वशुरस्य समावेदितसमुद्रदत्तवृत्तान्तेन कुलकलङ्कातङ्ककदर्थ्यमानस्य सार्थवाहसागरदत्तस्य स्वतनयस्पर्श (समाहित) मान (सस्य) स्नुषाशीलशुद्धिमुन्मीलयत्तदुपकाराय कल्पते । तथा च सागरदत्तस्य वचनम् तदङ्गुलीयं सुतनामचिह्नं चरित्रसुद्धिं विशदीकरोति । ममापि सामान्यसमुद्यतो ऽनु- तापस्तु पापस्य भवेत्स शुद्धिः

"kasyācit"---(na) sarvasya / "kaveḥ"---kavayituḥ, prastutau (citya) cāruracanāvicakṣaṇasyeti yāvat / kaḥ "upakāryopakartṛtvaparispandaḥ"---anugrāhyanugrahakatvamahimā / kiṃ kurvan "parisphuran"---samunmīlayan / kiṃviśiṣṭaḥ---"phalabandhānubandhavān" = pradhānakāryānusandhānavān kāryānusandhānanipuṇa(iti bhāvaḥ) / kathamevaṃvidhasya hatyāha---"asāmānyasamullekhapratibhāpratibhāsinaḥ"---nirupamonmīlitaśakti vibhavabhrājiṣṇoḥ / keṣāṃ "prabandhasyaikadeśānāṃ" = prakaraṇānām / tadidamuktaṃ bhavati---prātisvikasaṃniveśaśobhināmapi prabandhāvayavānāṃ pradhānaphalasaṃbandhanibandhānugrāhyānugrāhakabhāvaḥ svabhāvasubhagapratibhāprakāśyamānaḥ kasyacidvicakṣaṇasya vakratācamatkāriṇaḥ kaveralaukikaṃ (kathāprāṇaprauḍhiprarūḍha) vakratollekhalāvaṇyaṃ samullāsayati / yathā puṣpadūṣitake dvitīye 'ṅke--- prasthānāt pratinivṛtya nibiḍānurāgāt (andhakārāvṛtāyāṃ) vibhāvaryāmamandamadanonmādamudreṇa samudradattena nijabhāryāniketanaṃ tulyadivasaṃ nandayantīsaṃgamāya malīmluceneva praviśatā prakampāvegavikalālasakāyanipātananihatanidrasya dvāradeśaśāyinaḥ kalahāyamānasya kuvalayasyotkocakāraṇaṃ svakarādaṅgulīyakadānaṃ yat kṛtaṃ, taccaturthe 'ṅke mathurāpratinivṛttena tenaiva śvaśurasya samāveditasamudradattavṛttāntena kulakalaṅkātaṅkakadarthyamānasya sārthavāhasāgaradattasya svatanayasparśa (samāhita) māna (sasya) snuṣāśīlaśuddhimunmīlayattadupakārāya kalpate / tathā ca sāgaradattasya vacanam tadaṅgulīyaṃ sutanāmacihnaṃ caritrasuddhiṃ viśadīkaroti / mamāpi sāmānyasamudyato 'nu- tāpastu pāpasya bhavetsa śuddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भृत्य, किमिति त्वया प्रथममस्माकं (नोक्तमिति पृष्टस्य) कुवलयस्योत्तरं--- तदोपणिकमन्ते राम पणि यात त हिं एव्व पविसंति । द्ग्धाच्छादितं च मए स अं एव्व पेख्खिअं छन्वाहनसंपदं पुतन वेदैस्सदि

atra bhṛtya, kimiti tvayā prathamamasmākaṃ (noktamiti pṛṣṭasya) kuvalayasyottaraṃ--- tadopaṇikamante rāma paṇi yāta ta hiṃ evva pavisaṃti / dgdhācchāditaṃ ca mae sa aṃ evva pekhkhiaṃ chanvāhanasaṃpadaṃ putana vedaissadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत एवावधार्यम् । यथोत्तररामचरिते--- पृथुगर्भभरखेदितदेहाया विदेहराजदुहितुर्विनोदाय दाशरथिना चिरन्तनराजचरितचित्ररुचिं दर्शयता निर्व्याजविजयविजृम्भमाणजृम्भकास्त्राण्युद्दिश्य "सर्वथेदानीं त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्यन्ति" इति यदभिहितं तत्पञ्चमाङ्के प्रवीरचर्याचतुरेण चन्द्रकेतुना क्षणं समरकेलिमाकाङ्क्षता तदन्तरायकलितकलकलाडम्बराणां वरूथिनीनां सहजजयोत्कण्ठाभ्राजिष्णोर्जानकीनन्दनस्य जृम्भकास्त्रव्यापारेण कमप्युपकारमुत्पादयति । तथा च तत्र लवः--- "भवतु, कालहरणप्रतिषेधाय जृम्भकास्त्रेण तावत् सैन्यानि संस्तम्भयामि" सुमन्त्रः---तत्किमकस्मादुल्लोलाः सैन्ययोधाः प्रशाम्यन्ति । लवः---पश्याम्येनमधुना प्रगल्भम् । सुमन्त्रः---(ससंभ्रमम्) वत्स, सुमारेणानेन जृम्भकास्त्रमभिमन्त्रितम् । चन्द्रकेतुः---आर्य, कः सन्देहः--- व्यतिकर इव भीमो वैद्युतस्तामसश्च प्रणिहितमपि चक्षुर्ग्रस्तमुक्तं हिनस्ति । अबिलिखितमिवैतत् सैन्यमस्पन्दमास्ते नियतमजितवीर्यं जृम्भते जृम्भकास्त्रम्

tata evāvadhāryam / yathottararāmacarite--- pṛthugarbhabharakheditadehāyā videharājaduhiturvinodāya dāśarathinā cirantanarājacaritacitraruciṃ darśayatā nirvyājavijayavijṛmbhamāṇajṛmbhakāstrāṇyuddiśya "sarvathedānīṃ tvatprasūtimupasthāsyanti" iti yadabhihitaṃ tatpañcamāṅke pravīracaryācatureṇa candraketunā kṣaṇaṃ samarakelimākāṅkṣatā tadantarāyakalitakalakalāḍambarāṇāṃ varūthinīnāṃ sahajajayotkaṇṭhābhrājiṣṇorjānakīnandanasya jṛmbhakāstravyāpāreṇa kamapyupakāramutpādayati / tathā ca tatra lavaḥ--- "bhavatu, kālaharaṇapratiṣedhāya jṛmbhakāstreṇa tāvat sainyāni saṃstambhayāmi" sumantraḥ---tatkimakasmādullolāḥ sainyayodhāḥ praśāmyanti / lavaḥ---paśyāmyenamadhunā pragalbham / sumantraḥ---(sasaṃbhramam) vatsa, sumāreṇānena jṛmbhakāstramabhimantritam / candraketuḥ---ārya, kaḥ sandehaḥ--- vyatikara iva bhīmo vaidyutastāmasaśca praṇihitamapi cakṣurgrastamuktaṃ hinasti / abilikhitamivaitat sainyamaspandamāste niyatamajitavīryaṃ jṛmbhate jṛmbhakāstram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्श्चर्यम् (आश्चर्यम्)--- पातालोदरकुञ्जपुञ्जिततमः श्यामैर्नभो जृम्भकै- रुत्तप्तस्फुरदारकूटकपिलज्योतिर्ज्वलद्दीप्तिभिः । कल्पक्षेपकठोरभैरवमरुद्ध्वस्तैरवस्तीर्यते नीलाम्भोदतडित्कडारकुहरैर्विन्ध्याद्रिकूटैरिव

ārścaryam (āścaryam)--- pātālodarakuñjapuñjitatamaḥ śyāmairnabho jṛmbhakai- ruttaptasphuradārakūṭakapilajyotirjvaladdīptibhiḥ / kalpakṣepakaṭhorabhairavamaruddhvastairavastīryate nīlāmbhodataḍitkaḍārakuharairvindhyādrikūṭairiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । एक एवायमेकदेशानामिति बहुवचनम् । अत्र द्वयोरपि बहूनामुपकार्योपकारकत्वं स्वयमुत्प्रेक्षणीयम् । एकप्रकरणप्राप्तप्रकारान्तरशोभितः । प्रबन्धो भासते नूत्नपरिस्पन्द इवोदितः

ityādi / eka evāyamekadeśānāmiti bahuvacanam / atra dvayorapi bahūnāmupakāryopakārakatvaṃ svayamutprekṣaṇīyam / ekaprakaraṇaprāptaprakārāntaraśobhitaḥ / prabandho bhāsate nūtnaparispanda ivoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"बध्नाति"---नियन्त्रयति निबन्धयतीति यावत् । कां---"वक्रतोद्भेदभङ्गीम्"---गम्भीरवक्रभावाविर्भावितां शोभाम् । किंविशिष्टां---"उद्भाविताद्भुताम्" = कन्दलितकुतूहलाम् । कः "एक एवाभिधेयात्मा"---तदेव वस्तुस्वरूपम् । किं क्रियमाणः---"बध्यमानः"---प्रस्तुतौचित्यचारुरचनामात्रस्पन्दमानः । कथं "पुनः पुनः"---वारं वारं । क्व---"प्रतिप्रकारणम्" = प्रकरणे प्रकरणे, स्थाने स्थाने इति यावत् । नन्वेवं पुनरुक्ततापात्रतां समासादयतीत्याह---"अन्यूननूतनोल्लेखरसालङ्करणोज्ज्वलः"---अविकलाभिनवोल्लासशृङ्गाररूपकादिपरिस्पन्दभ्राजिष्णुः । कीदृशः---"प्रौढप्रतिभाभोगयोजितः" प्रगल्भतरप्रज्ञाप्रकारप्रकाशितः । अयमस्य परमार्थः---तदेवं सकलचन्द्रोदया (दि) प्रकरणप्रकारेषु वस्तु प्रस्तुतकथासंविधानकानुरोधात् मुहुर्मुहुरुपनिबध्यमानं यदि परिपूर्णपूर्वविरूपरसालङ्काररामणीयकनिर्भरं भवति तदा कामपि रामणीयकमर्यादां वक्रतामवतारयति । यथा हर्षचरिते--अभिनवभङ्गीपरिग्रहग्रथितसौभाग्योपसंपत् (धरा) धर-विभावरीविराम्(दि) रामणीयककर्त्रो नैकस्थानेषु चमत्कुरुते । तत एव च तदास्वादनीयम् । बहुत्वादत्र वर्णयितुमशक्यम् । राजा---(सकरुणं पुरो ऽवलोक्य) हा देवि पादपैरप्यपगतासि कुरवकतरुर्गाढाश्लेषं, मुखासवलालनां बकुलविटपी, रक्ताशोकस्तथा चरणाहतिम् । तव सुकृतिनः संभाव्यैते प्रसादमहोत्सवान् अनुगतदशाः सर्वे, सर्वश्शठो न यथा वयम्

"badhnāti"---niyantrayati nibandhayatīti yāvat / kāṃ---"vakratodbhedabhaṅgīm"---gambhīravakrabhāvāvirbhāvitāṃ śobhām / kiṃviśiṣṭāṃ---"udbhāvitādbhutām" = kandalitakutūhalām / kaḥ "eka evābhidheyātmā"---tadeva vastusvarūpam / kiṃ kriyamāṇaḥ---"badhyamānaḥ"---prastutaucityacāruracanāmātraspandamānaḥ / kathaṃ "punaḥ punaḥ"---vāraṃ vāraṃ / kva---"pratiprakāraṇam" = prakaraṇe prakaraṇe, sthāne sthāne iti yāvat / nanvevaṃ punaruktatāpātratāṃ samāsādayatītyāha---"anyūnanūtanollekharasālaṅkaraṇojjvalaḥ"---avikalābhinavollāsaśṛṅgārarūpakādiparispandabhrājiṣṇuḥ / kīdṛśaḥ---"prauḍhapratibhābhogayojitaḥ" pragalbhataraprajñāprakāraprakāśitaḥ / ayamasya paramārthaḥ---tadevaṃ sakalacandrodayā (di) prakaraṇaprakāreṣu vastu prastutakathāsaṃvidhānakānurodhāt muhurmuhurupanibadhyamānaṃ yadi paripūrṇapūrvavirūparasālaṅkārarāmaṇīyakanirbharaṃ bhavati tadā kāmapi rāmaṇīyakamaryādāṃ vakratāmavatārayati / yathā harṣacarite--abhinavabhaṅgīparigrahagrathitasaubhāgyopasaṃpat (dharā) dhara-vibhāvarīvirām(di) rāmaṇīyakakartro naikasthāneṣu camatkurute / tata eva ca tadāsvādanīyam / bahutvādatra varṇayitumaśakyam / rājā---(sakaruṇaṃ puro 'valokya) hā devi pādapairapyapagatāsi kuravakatarurgāḍhāśleṣaṃ, mukhāsavalālanāṃ bakulaviṭapī, raktāśokastathā caraṇāhatim / tava sukṛtinaḥ saṃbhāvyaite prasādamahotsavān anugatadaśāḥ sarve, sarvaśśaṭho na yathā vayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा अन्यत्र हि--- प्रदीप्तान्तः पुरेण कृशानुना कवलितान् विलासशाखिनः पश्यन्नभिनवशोकावेशविवशान्तः करण; "साक्षाद्देवीमनुसरन्तस्ते" इति समुत्पन्नमतिनिर्विकल्पमवयवैकैकप्रसादपात्रेभ्यो ऽपि अविद्वद्भ्यो ऽपि समनुष्ठितसमुचितसाहसेभ्यः समुचिततादृशप्रसादसाधनमभ्यस्ततदास्वादानुभवसर्वस्वमप्यात्मानं तत्समय एव प्रियानुगमनमनाचरन्तमधमं मन्यमानो निरुपमव्रीडानिवेशनिर्भरं निर्भर्त्सयति वत्सराजः । "धारावेश्मऽ इत्यादि, "कर्णऽ इत्यादि च श्लोकद्वयं प्रागुदाहृतमत्र योज्यम् । तृतीये ऽङ्के राजा---(सास्त्रं निश्वस्य) सर्वत्र ज्वलितेषु वेश्मसु भयादालीजने विद्रुते त्रासोत्कम्पविहस्तया प्रतिपदं देव्या पतन्त्या तदा । हा नाथेति मुहुः प्रलापपरया दग्धं वराक्या तथा शान्तेनापि वयं तु तेन दहनेनाद्यापि दह्यामहे

yathā anyatra hi--- pradīptāntaḥ pureṇa kṛśānunā kavalitān vilāsaśākhinaḥ paśyannabhinavaśokāveśavivaśāntaḥ karaṇa; "sākṣāddevīmanusarantaste" iti samutpannamatinirvikalpamavayavaikaikaprasādapātrebhyo 'pi avidvadbhyo 'pi samanuṣṭhitasamucitasāhasebhyaḥ samucitatādṛśaprasādasādhanamabhyastatadāsvādānubhavasarvasvamapyātmānaṃ tatsamaya eva priyānugamanamanācarantamadhamaṃ manyamāno nirupamavrīḍāniveśanirbharaṃ nirbhartsayati vatsarājaḥ / "dhārāveśma' ityādi, "karṇa' ityādi ca ślokadvayaṃ prāgudāhṛtamatra yojyam / tṛtīye 'ṅke rājā---(sāstraṃ niśvasya) sarvatra jvaliteṣu veśmasu bhayādālījane vidrute trāsotkampavihastayā pratipadaṃ devyā patantyā tadā / hā nātheti muhuḥ pralāpaparayā dagdhaṃ varākyā tathā śāntenāpi vayaṃ tu tena dahanenādyāpi dahyāmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शान्तेनापि निर्वाणेनापि तेनाम्लानमालतीमुकुलकोमलदेहविदाहानुमीयमाननैर्घृण्येन दहनेनाप्येकव्यापारा(नपगत)करणा वयमद्यापि दह्यामहे इति नूतनोल्लेखविरोधालङ्कारेण करुणा पूर्वं निविष्टापि वक्रतां नीयते । अपि च तथा विधातुं कोमलत्वादेव देव्या तदैव दग्धं, वयं पुनर्वज्रसारातिकटोरिमाणो ऽद्यापि दह्यामहे न भस्मीभवाम इति विशेषणं प्रस्तुतमेवोल्लासयति । चतुर्थे ऽङ्के राजा---(सकरुणमात्मगतम्) हा देवि चक्षुर्यस्य तवाननादपगतं नाभूत्क्वचिन्नर्वृतं येनैषा सततं त्वदेकशयनं वक्षःस्थली कल्पिता । येनोक्तासि विना त्वया बत जगच्छून्यं क्षणाज्जायते सो ऽयं दम्भधृतव्रतः प्रियतमे कर्तुं किमप्युद्यतः

atra śāntenāpi nirvāṇenāpi tenāmlānamālatīmukulakomaladehavidāhānumīyamānanairghṛṇyena dahanenāpyekavyāpārā(napagata)karaṇā vayamadyāpi dahyāmahe iti nūtanollekhavirodhālaṅkāreṇa karuṇā pūrvaṃ niviṣṭāpi vakratāṃ nīyate / api ca tathā vidhātuṃ komalatvādeva devyā tadaiva dagdhaṃ, vayaṃ punarvajrasārātikaṭorimāṇo 'dyāpi dahyāmahe na bhasmībhavāma iti viśeṣaṇaṃ prastutamevollāsayati / caturthe 'ṅke rājā---(sakaruṇamātmagatam) hā devi cakṣuryasya tavānanādapagataṃ nābhūtkvacinnarvṛtaṃ yenaiṣā satataṃ tvadekaśayanaṃ vakṣaḥsthalī kalpitā / yenoktāsi vinā tvayā bata jagacchūnyaṃ kṣaṇājjāyate so 'yaṃ dambhadhṛtavrataḥ priyatame kartuṃ kimapyudyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयमित्यादि प्रागेव व्याख्यातम् ॥ एवमेतत्, अन्तरवाक्यकदम्बकाभिव्यक्तयाभिनवभङ्ग्या पूर्वस्मात्स्वादादास्वादान्तरसम्पदं कामपि करुणस्य कुरुते । पञ्चमे ऽङ्के--- राजा--(सविशेषोत्कण्ठं निश्वस्य) भ्रूभङ्गं रुचिरे ललाटफलके तारं समारोपयेत् बाष्पाम्बुप्लुतपीतपत्ररचनां कुर्यात्कपोलस्थलीम् । व्यावृत्तैर्विनिबद्धचाटुमहिमामालोक्य लज्जानता तिष्ठेत् किं कृतकोपचारकरुणैराश्वासयैनां प्रियाम्

so 'yamityādi prāgeva vyākhyātam // evametat, antaravākyakadambakābhivyaktayābhinavabhaṅgyā pūrvasmātsvādādāsvādāntarasampadaṃ kāmapi karuṇasya kurute / pañcame 'ṅke--- rājā--(saviśeṣotkaṇṭhaṃ niśvasya) bhrūbhaṅgaṃ rucire lalāṭaphalake tāraṃ samāropayet bāṣpāmbuplutapītapatraracanāṃ kuryātkapolasthalīm / vyāvṛttairvinibaddhacāṭumahimāmālokya lajjānatā tiṣṭhet kiṃ kṛtakopacārakaruṇairāśvāsayaināṃ priyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राधिगमप्रत्याशासंभावितपद्मावतीपाणिपीडस्यानङ्कुरितमनोरथलेशस्यापि तत्कालकन्दलितौत्सुक्यपरवशीकृतान्तः करणवृत्तेरुन्माद्यत इव प्राप्तामेव प्रद्योतराजपुत्रीं (मन्वानस्य) राज्ञः प्रसादसमयसमुचितप्रकार (चिन्तनं काष्ठां) करुणस्यावतारयति । तत्रैवाङ्के किं प्राणा न मया तवानुगमनं कर्तुं समुत्साहिता बद्धा किं न जटा न वा प्ररुदितं भ्रान्तं वने निर्जने । त्वत्संप्राप्तिविलोभनेन पुनरप्यूनेन पापेन किं किङ्कृत्वा कुपिता यदद्य न वचस्त्वं मे ददासि प्रिये

atrādhigamapratyāśāsaṃbhāvitapadmāvatīpāṇipīḍasyānaṅkuritamanorathaleśasyāpi tatkālakandalitautsukyaparavaśīkṛtāntaḥ karaṇavṛtterunmādyata iva prāptāmeva pradyotarājaputrīṃ (manvānasya) rājñaḥ prasādasamayasamucitaprakāra (cintanaṃ kāṣṭhāṃ) karuṇasyāvatārayati / tatraivāṅke kiṃ prāṇā na mayā tavānugamanaṃ kartuṃ samutsāhitā baddhā kiṃ na jaṭā na vā praruditaṃ bhrāntaṃ vane nirjane / tvatsaṃprāptivilobhanena punarapyūnena pāpena kiṃ kiṅkṛtvā kupitā yadadya na vacastvaṃ me dadāsi priye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"इति रोदिति" इत्यन्तेन मनागुन्मादमुद्राप्युन्मीलिता तमेव प्रोद्दीपयति । षष्ठे ऽङ्के राजा---हा देवि ! त्वत्संप्राप्तिविलोभनेन सचिवैः प्राणा मया धारिताः तन्मत्वात्यजतः शरीरकमिदं मे नास्ति निःस्नेहता । आसन्नो ऽवसरस्तदानुगमने जाता धृतिः किं त्वयं खेदो यच्छतधा गतं न हृदयं तद्वत्क्षणे दारुणे

"iti roditi" ityantena manāgunmādamudrāpyunmīlitā tameva proddīpayati / ṣaṣṭhe 'ṅke rājā---hā devi ! tvatsaṃprāptivilobhanena sacivaiḥ prāṇā mayā dhāritāḥ tanmatvātyajataḥ śarīrakamidaṃ me nāsti niḥsnehatā / āsanno 'vasarastadānugamane jātā dhṛtiḥ kiṃ tvayaṃ khedo yacchatadhā gataṃ na hṛdayaṃ tadvatkṣaṇe dāruṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नैराश्येन राशीभूतभूरितरशोकावेगवेदनादह्यमानमानसप्रतीकारकारणं कालिन्दीनामनिम्नगासंगमनम् । तस्य प्रियानुगममपि वस्तु वाच्यविस्तरं प्रकरणाभरणायते । "प्रोच्यते कियत्" इत्युक्त्या विविधैर्वा विलासैः, कुतः कथोपकारकादिति कथायाः समाशङ्कितविच्छेदायाः प्ररोहयतीति (?) । किमुक्तं भवति---स्वल्पो ऽपि वाच्यविशेषः सविशेषविस्फारितः समुद्धाटितरसकवाटद्वारसरसोक्तिविसरविकासिन्या प्रकरणविच्छित्त्या वितन्यमानः कमपि वक्रिमाणमासादयति । यथा रघुवंशे मृगयाप्रकरणे--- अत्र हि तरङ्गिणीतीरलेखास्वाखेटवाटोद्यतेन प्रमाद्यता दशरथेन राज्ञा स्थविरान्धतपस्विबालवधो व्यधीयतेति एकवाक्यशक्यप्रतिपादनो ऽप्ययमर्थः पुनः परमार्थसरससरस्वतीसर्वस्वायमानप्रतिभाविधानकुशले कविना तादृश्या प्रकरणविच्छित्त्या विस्फारितश्चेतनचमत्कारकारणतामधितिष्ठति । तथाहि---यद्यत्रानेकनक्तन्दिनानुबन्धिविविधमृगयाव्यापारपरवशीकृतान्तः करणकवलितसकलतदितर (व्यापार) व्यावृत्त्यवसरप्रसरदभ्यासरससोदरात्मकमृगयानुरागगरिमातः प्राण्येतादृग्रूपो न प्रतिहन्येत, तदा सदाचारसंपादनचणे त्रिभुवनाभयदीक्षाधिकारिणि किरणमालिनः कुले तिलकायमानस्याखिलविद्यापारावारपारदृश्वनः कीर्तिधनस्य धन्य(दशरथ) नाम्नो धरित्रीपतेः पवित्रितत्रिदिवाधिपार्धासनस्य तथाविधाकरणीयकरणं महर्षिणाप्युदाह्रियमाणमनुपपन्नप्रायमेव प्रतिभासेतापाततः । इदं च तत्रैव सकलमुन्मीलितं मनागुदाह्रियते । व्याघ्रानभीरभिमुखोत्पतितान् गुहाभ्यः फुल्लासनाग्रविटपानिव वायुरुग्णान् । शिक्षाविशेषलघुहस्ततया स धन्वी तूणीचकार शरपूरितवक्त्ररन्ध्रान्

atra nairāśyena rāśībhūtabhūritaraśokāvegavedanādahyamānamānasapratīkārakāraṇaṃ kālindīnāmanimnagāsaṃgamanam / tasya priyānugamamapi vastu vācyavistaraṃ prakaraṇābharaṇāyate / "procyate kiyat" ityuktyā vividhairvā vilāsaiḥ, kutaḥ kathopakārakāditi kathāyāḥ samāśaṅkitavicchedāyāḥ prarohayatīti (?) / kimuktaṃ bhavati---svalpo 'pi vācyaviśeṣaḥ saviśeṣavisphāritaḥ samuddhāṭitarasakavāṭadvārasarasoktivisaravikāsinyā prakaraṇavicchittyā vitanyamānaḥ kamapi vakrimāṇamāsādayati / yathā raghuvaṃśe mṛgayāprakaraṇe--- atra hi taraṅgiṇītīralekhāsvākheṭavāṭodyatena pramādyatā daśarathena rājñā sthavirāndhatapasvibālavadho vyadhīyateti ekavākyaśakyapratipādano 'pyayamarthaḥ punaḥ paramārthasarasasarasvatīsarvasvāyamānapratibhāvidhānakuśale kavinā tādṛśyā prakaraṇavicchittyā visphāritaścetanacamatkārakāraṇatāmadhitiṣṭhati / tathāhi---yadyatrānekanaktandinānubandhivividhamṛgayāvyāpāraparavaśīkṛtāntaḥ karaṇakavalitasakalataditara (vyāpāra) vyāvṛttyavasaraprasaradabhyāsarasasodarātmakamṛgayānurāgagarimātaḥ prāṇyetādṛgrūpo na pratihanyeta, tadā sadācārasaṃpādanacaṇe tribhuvanābhayadīkṣādhikāriṇi kiraṇamālinaḥ kule tilakāyamānasyākhilavidyāpārāvārapāradṛśvanaḥ kīrtidhanasya dhanya(daśaratha) nāmno dharitrīpateḥ pavitritatridivādhipārdhāsanasya tathāvidhākaraṇīyakaraṇaṃ maharṣiṇāpyudāhriyamāṇamanupapannaprāyameva pratibhāsetāpātataḥ / idaṃ ca tatraiva sakalamunmīlitaṃ manāgudāhriyate / vyāghrānabhīrabhimukhotpatitān guhābhyaḥ phullāsanāgraviṭapāniva vāyurugṇān / śikṣāviśeṣalaghuhastatayā sa dhanvī tūṇīcakāra śarapūritavaktrarandhrān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूरं न स रुचिरकलापं बाणलक्षीचकार । सपदि गतमनस्कश्छिन्नमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे केशहस्ते प्रियायाः

api turagasamīpādutpatantaṃ mayūraṃ na sa rucirakalāpaṃ bāṇalakṣīcakāra / sapadi gatamanaskaśchinnamālyānukīrṇe rativigalitabandhe keśahaste priyāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीं व्यवधाय देहात् । आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी बाणं कृपामृदुमनाः प्रतिसंजहार

lakṣyīkṛtasya hariṇasya hariprabhāvaḥ prekṣya sthitāṃ sahacarīṃ vyavadhāya dehāt / ākarṇakṛṣṭamapi kāmitayā sa dhanvī bāṇaṃ kṛpāmṛdumanāḥ pratisaṃjahāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । एतैर्हि विचित्रवाच्यवाचकौचित्यचारुभिर्वाक्यविशेषैर्विवधव्यापारपारवश्यमति तरां प्रतीयते । यथा--- स ललितकुसुमप्रवालशय्यां ज्वलितमहौषधिदीपिकासनाथाम् । वनरति रतिवाहयांबभूव क्वचिदसमेतपरिच्छदस्त्रियामाम्

ityādi / etairhi vicitravācyavācakaucityacārubhirvākyaviśeṣairvivadhavyāpārapāravaśyamati tarāṃ pratīyate / yathā--- sa lalitakusumapravālaśayyāṃ jvalitamahauṣadhidīpikāsanāthām / vanarati rativāhayāṃbabhūva kvacidasametaparicchadastriyāmām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वनरतिरिति विशेषणवक्रता वने स्थित्या विलासगृहकेलीपर्यङ्के प्रेयसी समेत्य मधुगोष्ठीप्रभृत्युपभोगप्रतीतिप्रत्याख्यातप्रतीतिं प्रतिपादयन्त्या प्रस्तुतरसावेश एव वितन्यते । त्रियामेति वचनवक्रतोल्लेखेन चिरतरसमयमन्ध (कारः) समुन्मील्यते । रूढिवक्रतामहिम्ना च निर्भरान्धकारनिवारितरुचिरव्यापारप्रकारान्तरसान्तरायकारित्वात् तत्प्रतिकूलता प्रतिपाद्यते । अत एवातिवाहयांबभूवेति क्रियावक्रत्ववैचित्र्येण दारुणदेहवेदनां शयनगतः अपगमयामास, परमपरिश्रमविधाने निद्रा रसदायिनीत्यभिननन्द । यथा च इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बितधुरं धरापतिम् । परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी

atra vanaratiriti viśeṣaṇavakratā vane sthityā vilāsagṛhakelīparyaṅke preyasī sametya madhugoṣṭhīprabhṛtyupabhogapratītipratyākhyātapratītiṃ pratipādayantyā prastutarasāveśa eva vitanyate / triyāmeti vacanavakratollekhena ciratarasamayamandha (kāraḥ) samunmīlyate / rūḍhivakratāmahimnā ca nirbharāndhakāranivāritaruciravyāpāraprakārāntarasāntarāyakāritvāt tatpratikūlatā pratipādyate / ata evātivāhayāṃbabhūveti kriyāvakratvavaicitryeṇa dāruṇadehavedanāṃ śayanagataḥ apagamayāmāsa, paramapariśramavidhāne nidrā rasadāyinītyabhinananda / yathā ca iti vismṛtānyakaraṇīyamātmanaḥ sacivāvalambitadhuraṃ dharāpatim / parivṛddharāgamanubandhasevayā mṛgayā jahāra catureva kāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र जहारेति क्रियावक्रत्वविच्छित्त्या, मृगयाया करणीयेतरभावनासुविकलान्तः करणत्वमङ्कुरितं महीभर्तुः । तथा अथ जातु रुरोर्गृहीतवर्त्मा विपिने पार्श्वचरैरलक्ष्यमाणः । श्रमफेनमुचा तपस्विगाढां तमसां प्राप नदीं तुरङ्गमेण

atra jahāreti kriyāvakratvavicchittyā, mṛgayāyā karaṇīyetarabhāvanāsuvikalāntaḥ karaṇatvamaṅkuritaṃ mahībhartuḥ / tathā atha jātu rurorgṛhītavartmā vipine pārśvacarairalakṣyamāṇaḥ / śramaphenamucā tapasvigāḍhāṃ tamasāṃ prāpa nadīṃ turaṅgameṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र तपस्विगाढामिति विशेषणवक्रतया विविधधर्माचारपरायणतापससंकुलां तमसां पश्यन्नपि शब्दश्रवणमात्रात् शरं व्याकृष्य शरमोक्षमविकलान्तः करणः कथमकुर्वतेति प्रकाश्यते । "अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तो ऽपि रजोनिमीलिताः" इत्यनेन न्यायेन परधाराधिरूढदुर्धरव्यसनरागान्दकारकवलितविवेकदृष्टयस्तथाविधा अशुद्धाध्वनि सञ्चरन्त इत्युपपत्तिरप्युपपादिता । उत्तरकथोपकारो ऽप्येकदेशस्यास्त्येव । तथा हि--- दिष्टान्तमाप्स्यति भवानपि पुत्रशोका- दन्ते वयस्यहमिवेति तमुक्तवन्तम्

atra tapasvigāḍhāmiti viśeṣaṇavakratayā vividhadharmācāraparāyaṇatāpasasaṃkulāṃ tamasāṃ paśyannapi śabdaśravaṇamātrāt śaraṃ vyākṛṣya śaramokṣamavikalāntaḥ karaṇaḥ kathamakurvateti prakāśyate / "apathe padamarpayanti hi śrutavanto 'pi rajonimīlitāḥ" ityanena nyāyena paradhārādhirūḍhadurdharavyasanarāgāndakārakavalitavivekadṛṣṭayastathāvidhā aśuddhādhvani sañcaranta ityupapattirapyupapāditā / uttarakathopakāro 'pyekadeśasyāstyeva / tathā hi--- diṣṭāntamāpsyati bhavānapi putraśokā- dante vayasyahamiveti tamuktavantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विशीर्णतापसवितीर्णशापस्य तापसं प्रति प्रतिवचनं कौसल्यापतेः---तथा हि शापो ऽप्यदृष्टतनयाननपद्मशोभे सानुग्रहो भगवता मयि पातितो ऽयम् । कृष्यां दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनेद्धः बीजप्ररोहजननीं दहनः करोति

iti viśīrṇatāpasavitīrṇaśāpasya tāpasaṃ prati prativacanaṃ kausalyāpateḥ---tathā hi śāpo 'pyadṛṣṭatanayānanapadmaśobhe sānugraho bhagavatā mayi pātito 'yam / kṛṣyāṃ dahannapi khalu kṣitimindhaneddhaḥ bījaprarohajananīṃ dahanaḥ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"तद्वक्रिमाणं(प्रपद्यते)" किंविसिष्टं---"कथवैचित्र्यपात्रं" = प्रस्तुतसंविधानकभङ्गीभाजनं । किं तत् ? "यदङ्कंसर्गबन्धादेः सौन्दर्याय निबध्यते" = "यत्"---जलक्रीडादिप्रकरणं ("सर्गबन्धादेः") महाकाव्यप्रभृतेः ("सौन्दर्याय")---उपशोभानिषपत्त्यै ("निबध्यते") निवेश्यते । अयमस्य परमार्थः---प्रबन्धेषु जलकेलिकुसुमापचयप्रभृति प्रकरणं प्रक्रान्तसंविधानकानुबन्धि निबध्यमानं निधानमिव कमनीयसंपदः संपद्यते । यथा रघुवंशे--- अथोर्मिलोलोन्मदराजहंसे रोधोलतापुष्पवहे सरय्वाः । विहर्तुमिच्छा वनितासखस्य तस्याम्भसि ग्रीष्मसुखे बभूव

"tadvakrimāṇaṃ(prapadyate)" kiṃvisiṣṭaṃ---"kathavaicitryapātraṃ" = prastutasaṃvidhānakabhaṅgībhājanaṃ / kiṃ tat ? "yadaṅkaṃsargabandhādeḥ saundaryāya nibadhyate" = "yat"---jalakrīḍādiprakaraṇaṃ ("sargabandhādeḥ") mahākāvyaprabhṛteḥ ("saundaryāya")---upaśobhāniṣapattyai ("nibadhyate") niveśyate / ayamasya paramārthaḥ---prabandheṣu jalakelikusumāpacayaprabhṛti prakaraṇaṃ prakrāntasaṃvidhānakānubandhi nibadhyamānaṃ nidhānamiva kamanīyasaṃpadaḥ saṃpadyate / yathā raghuvaṃśe--- athormilolonmadarājahaṃse rodholatāpuṣpavahe sarayvāḥ / vihartumicchā vanitāsakhasya tasyāmbhasi grīṣmasukhe babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । जलक्रीडास्पर्शानन्तरलक्षितत्वात् अखिलमदविकल(ललना)विलासमूलाध्यास्यमानोत्सवाकुलस्य(कुमुदकन्या)कन्दुकक्रीडालक्षणमुत्सवान्तरमुत्तरकथोपकार्युपपद्यते, तद्विदामाह्लादमावैति च । तथा हि राज्ञः करा(स्फालनाभ्युक्षणा)दिवारिविहाररसपरवशान्तः करणस्य (करारविन्दा) दलङ्करणमलक्षितपतनमुत्पन्नकुतूहला कुमुद्वती नाम नागकन्या जगृहे । ततस्तस्मिन्नादरोद्रेकादन्विष्टे ऽप्यनासादिते पाथोन्तर्वर्तिनं नागनायकमानीय निवेदितं कुमुदमुद्दिश्य दशाननान्तकनन्दनः समधत्त धनुषि धन्वी गारुत्मतमस्त्रम् । अथ परित्राणपर्याकुलः कुमुदः कुमुद्वतीं स्वसारमाभरणेन समं करकमलालङ्कारिणा विदेहनन्दिनीनन्दनस्यार् (पयामास) । अत्र सूक्तानि कानिचिदुदाह्रियन्ते । अवैमि कार्यन्तरमानुषस्य विष्णोः सुताख्यामपरां तनुं त्वाम् । सो ऽहं कथं नाथ तवाचरेय- माराधनीयस्य धृतेर्विघातम्

ityādi / jalakrīḍāsparśānantaralakṣitatvāt akhilamadavikala(lalanā)vilāsamūlādhyāsyamānotsavākulasya(kumudakanyā)kandukakrīḍālakṣaṇamutsavāntaramuttarakathopakāryupapadyate, tadvidāmāhlādamāvaiti ca / tathā hi rājñaḥ karā(sphālanābhyukṣaṇā)divārivihārarasaparavaśāntaḥ karaṇasya (karāravindā) dalaṅkaraṇamalakṣitapatanamutpannakutūhalā kumudvatī nāma nāgakanyā jagṛhe / tatastasminnādarodrekādanviṣṭe 'pyanāsādite pāthontarvartinaṃ nāganāyakamānīya niveditaṃ kumudamuddiśya daśānanāntakanandanaḥ samadhatta dhanuṣi dhanvī gārutmatamastram / atha paritrāṇaparyākulaḥ kumudaḥ kumudvatīṃ svasāramābharaṇena samaṃ karakamalālaṅkāriṇā videhanandinīnandanasyār (payāmāsa) / atra sūktāni kānicidudāhriyante / avaimi kāryantaramānuṣasya viṣṇoḥ sutākhyāmaparāṃ tanuṃ tvām / so 'haṃ kathaṃ nātha tavācareya- mārādhanīyasya dhṛtervighātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कराभिघातोत्त्थितकन्दुकेय- मालोक्य बालातिकुतूहलेन । ह्रदात्पतज्ज्योतिरिवान्तरिक्षा- ददत्त जैत्राभरणं त्वदीयम्

karābhighātottthitakandukeya- mālokya bālātikutūhalena / hradātpatajjyotirivāntarikṣā- dadatta jaitrābharaṇaṃ tvadīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतदाजानुविलम्बिना ते ज्याघातरेखाकिणलाञ्छनेन । भुजेन रक्षापरिघेण भूमे- रुपैतु योगं पुनरंसलेन

tadetadājānuvilambinā te jyāghātarekhākiṇalāñchanena / bhujena rakṣāparigheṇa bhūme- rupaitu yogaṃ punaraṃsalena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमां स्वसारं च यवीयसीं मे कुमुद्वतीं नार्हसि नानुमन्तुम् । आत्मापराधं नुदतीं चिराय शुश्रूषया पार्थिव पादयोस्ते

imāṃ svasāraṃ ca yavīyasīṃ me kumudvatīṃ nārhasi nānumantum / ātmāparādhaṃ nudatīṃ cirāya śuśrūṣayā pārthiva pādayoste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषु भुजङ्गराजवाक्येषु आद्ये "विष्णोऽरिति रूढिवक्रतया वक्तृप्रभावात् पर्यङ्कीभूय भुवनाधारेण अनन्तेन निषेव्यमाणस्य सकलाज्ञापालनसंपादने सज्जो भुजङ्गान्तरो भविष्यतीति प्रतिपाद्यते । "सऽ इति संवृतिवक्रत्वेन यः सततमेव तव वास्तव्यविषयः स एवेत्यभिव्यज्यते । कथम् इति पदवक्रतया (त्वयि) भक्तिरिति विधेयतानियन्त्रितस्य मम न केनापि प्रकारेण दुश्चरितापन्नं शीलमाशङ्क्यमिति । द्वितीये ऽपि "औत्पातिकज्योतिरिवान्तरिक्षात्" इत्युपमया न कथं किसलयितदिगन्तरालतरलितमरीचिमण्डलतया यावदस्माकं अकारणकमहाभयसंशयसंपादनमपीत्यवगम्यते । तृतीये ऽपि तदेतदिति संवृतिवक्रतया यस्य त्वत्पितुरुरस्थलमिव कौस्तुभस्य भद्रजयविभूष्यताविषयः इति "रक्षापरिघेण भूमेः" इति रूपकेण निवारितनिखिलवसुन्धरादुःखस्य त्वद्वाहोरलङ्करणम्, "शुश्रूषया पादयोऽ रिति चरणशुश्रूषापवित्रेण पाणिनां संपादितपरिणयोत्सवां "यवियसीऽ मिति द्रुततरतारुण्यावतारितत्वदनुरागप्राग्भाराम् । अत एव नार्हसि नानुमन्तुमपि । तर्ह्यर्हस्यैव गत्यन्तराभावादिति प्रतीयते । "अतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुत्रमाप कुमुद्वती"

eteṣu bhujaṅgarājavākyeṣu ādye "viṣṇo'riti rūḍhivakratayā vaktṛprabhāvāt paryaṅkībhūya bhuvanādhāreṇa anantena niṣevyamāṇasya sakalājñāpālanasaṃpādane sajjo bhujaṅgāntaro bhaviṣyatīti pratipādyate / "sa' iti saṃvṛtivakratvena yaḥ satatameva tava vāstavyaviṣayaḥ sa evetyabhivyajyate / katham iti padavakratayā (tvayi) bhaktiriti vidheyatāniyantritasya mama na kenāpi prakāreṇa duścaritāpannaṃ śīlamāśaṅkyamiti / dvitīye 'pi "autpātikajyotirivāntarikṣāt" ityupamayā na kathaṃ kisalayitadigantarālataralitamarīcimaṇḍalatayā yāvadasmākaṃ akāraṇakamahābhayasaṃśayasaṃpādanamapītyavagamyate / tṛtīye 'pi tadetaditi saṃvṛtivakratayā yasya tvatpitururasthalamiva kaustubhasya bhadrajayavibhūṣyatāviṣayaḥ iti "rakṣāparigheṇa bhūmeḥ" iti rūpakeṇa nivāritanikhilavasundharāduḥkhasya tvadvāhoralaṅkaraṇam, "śuśrūṣayā pādayo' riti caraṇaśuśrūṣāpavitreṇa pāṇināṃ saṃpāditapariṇayotsavāṃ "yaviyasī' miti drutataratāruṇyāvatāritatvadanurāgaprāgbhārām / ata eva nārhasi nānumantumapi / tarhyarhasyaiva gatyantarābhāvāditi pratīyate / "atithiṃ nāma kākutsthāt putramāpa kumudvatī"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यनन्तरप्रकरणे कथोपकारो ऽपि प्रकटमेव वारिविहारस्य दर्शितः । नस्मादेव च तदवसरनिदानतया निदाघवर्णनमपि अत्र--- अथास्य रत्नग्रथितोत्तरीय- मेकान्तपाण्डुस्तनलम्बिहारम् । निश्वासहार्यांशुकमाजगाम घर्मः प्रियावेषमिवोपदेष्टुम्

ityanantaraprakaraṇe kathopakāro 'pi prakaṭameva vārivihārasya darśitaḥ / nasmādeva ca tadavasaranidānatayā nidāghavarṇanamapi atra--- athāsya ratnagrathitottarīya- mekāntapāṇḍustanalambihāram / niśvāsahāryāṃśukamājagāma gharmaḥ priyāveṣamivopadeṣṭum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्या निदर्शनान्यपि स्वयमन्यान्युदाहरणणीयानि । जलक्रीडादिकाख्यानमपि संदर्भसुन्दरम् । प्रबन्धस्य कथाप्राणपरिस्पन्दपरं सुखम्

asyā nidarśanānyapi svayamanyānyudāharaṇaṇīyāni / jalakrīḍādikākhyānamapi saṃdarbhasundaram / prabandhasya kathāprāṇaparispandaparaṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"साङ्कादेः कापि वक्रता" "अङ्कादेः" = अङ्कसर्गादेः प्रकरणस्य "सा कापि" = अलौकिकी "वक्रता" = वक्रभावो भवतीति संबन्धः । "यत्राङ्गिरसनिष्यन्दनिकषः को ऽपि" लक्ष्यते" "यत्र"---यस्यां अङ्गी यः "रसः" प्राणरूपः, तस्य निष्यन्दः प्रवाहः तस्य, काञ्चनस्येव निकषः परीक्षोपलवद्विषयविशेषः "को ऽपि" अभूत---निर्माणनिरुपमो लक्ष्यते (निकष) योजने (काञ्चनस्य रेखो) दयैरिव विशेषः । किं विशिष्टः "पूर्वोत्तरैरसंपाद्यः"---प्रक्परवृत्तिभिरङ्काद्यैः संपादयितुमशक्यः । इदमत्र तात्पर्यम् । प्रधानरससर्वस्वक्रीडानिकेतनं तात्किमपि प्रकरणं (यत्र) प्रकटतरं च वक्रताविच्छित्तिर्विद्योतते । यदीयलावण्यातिशयं मनाङ्मात्रमपि पूर्वाण्यपराणि वा प्रकरणान्तराणि नानुकर्तुं शक्रुवन्ति । यथा विक्रमोर्वश्यामुन्मत्ताङ्कः--- तत्र हि प्रस्तुतरसासाधारण(विभावानुभाव) माधुर्यसंपत्त्या विप्रलम्भशृङ्गारस्याङ्गिनः स को ऽपि (सहृदयहृदया) देः रसनिष्यन्दपरिस्पन्दः परिस्तीर्यते, यः न केवलं प्रकरणान्तरे प्रबन्धान्तरे ऽप्यशक्यकामनीयककणिकानुकारः । तथा च तदुपक्रम एव--- राजा (ससंभ्रमम्)---आ दुरात्मन्, तिष्ठ तिष्ठ ! क्व नु खलु प्रियतमामादाय गच्छिसि ?(विलोक्य) कथं शैलशिखरात् गगनमुत्प्लुत्य बाणैर्मामभिवर्षति ? (विभाव्य सबाष्पम्) कथं विप्रलब्धो ऽस्मि--- नवजलधरः संनद्धो ऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी

"sāṅkādeḥ kāpi vakratā" "aṅkādeḥ" = aṅkasargādeḥ prakaraṇasya "sā kāpi" = alaukikī "vakratā" = vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ / "yatrāṅgirasaniṣyandanikaṣaḥ ko 'pi" lakṣyate" "yatra"---yasyāṃ aṅgī yaḥ "rasaḥ" prāṇarūpaḥ, tasya niṣyandaḥ pravāhaḥ tasya, kāñcanasyeva nikaṣaḥ parīkṣopalavadviṣayaviśeṣaḥ "ko 'pi" abhūta---nirmāṇanirupamo lakṣyate (nikaṣa) yojane (kāñcanasya rekho) dayairiva viśeṣaḥ / kiṃ viśiṣṭaḥ "pūrvottarairasaṃpādyaḥ"---prakparavṛttibhiraṅkādyaiḥ saṃpādayitumaśakyaḥ / idamatra tātparyam / pradhānarasasarvasvakrīḍāniketanaṃ tātkimapi prakaraṇaṃ (yatra) prakaṭataraṃ ca vakratāvicchittirvidyotate / yadīyalāvaṇyātiśayaṃ manāṅmātramapi pūrvāṇyaparāṇi vā prakaraṇāntarāṇi nānukartuṃ śakruvanti / yathā vikramorvaśyāmunmattāṅkaḥ--- tatra hi prastutarasāsādhāraṇa(vibhāvānubhāva) mādhuryasaṃpattyā vipralambhaśṛṅgārasyāṅginaḥ sa ko 'pi (sahṛdayahṛdayā) deḥ rasaniṣyandaparispandaḥ paristīryate, yaḥ na kevalaṃ prakaraṇāntare prabandhāntare 'pyaśakyakāmanīyakakaṇikānukāraḥ / tathā ca tadupakrama eva--- rājā (sasaṃbhramam)---ā durātman, tiṣṭha tiṣṭha ! kva nu khalu priyatamāmādāya gacchisi ?(vilokya) kathaṃ śailaśikharāt gaganamutplutya bāṇairmāmabhivarṣati ? (vibhāvya sabāṣpam) kathaṃ vipralabdho 'smi--- navajaladharaḥ saṃnaddho 'yaṃ na dṛptaniśācaraḥ suradhanuridaṃ dūrākṛṣṭaṃ na nāma śarāsanam / ayamapi paṭurdhārāsāro na bāṇaparamparā kanakanikaṣasnigdhā vidyut priyā na mamorvaśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमर्थं "प्रधानवस्तुनिष्पत्त्यै" । प्रधानमधिकृतं प्रकरणं कमपि वक्रिमाणमाक्रामति । यथा मुद्राराक्षसे षष्ठे ऽङ्के "ततः प्रविशति रज्जुहस्तः पुरुषः" इत्यादि प्रकरणम् । तत्र हि स पुमान् निरुपमाननयकेलिकुशलकौटिल्यप्रयोज्यमानो निपुणमतिर्जोर्णोद्याने मुद्रोद्गलनसमुच्चलितविपक्षतारूक्षं राक्षसमाकृष्टकृपाणपाणिमापतन्तमपश्यन्निव स्वयमुदग्रग्रीवावलम्बिना रज्जुवलयेन व्यापादयितुम् (आत्मानं) आरेभे । राक्षसेनापि कौतुककरुणाक्रान्तमनसा भद्रमुख किमिदमिति पृष्टम् । आः किं मम महादुःखप्रशमकारणे मरणे ऽन्तरायमाचरसीत्याचचक्षे । तन्निर्बन्धाच्च वध्यभूमिमानीतस्य महासत्त्व(मुकुट)मणेर्मणिकारश्रेष्ठिनश्चन्दनदासस्य प्रियसुहृदो दुःखावेगमसहिष्णुर्विष्णुदासो ऽपि मत्प्रियमित्रं पुरो ऽस्य पावकं प्रविष्टुमुद्यतः । ततो ऽहमपि तद्वदेव शोकावेगमसहमानः प्रथममेवात्मानं व्यापादयामीत्यावेदयामास । किं बहुना, विचित्रसंभावनागहने नीतिवर्त्मनि विचक्षणंमन्यस्य राक्षसस्यापि तथा संभ्रमः सन्तापमुज्जनयांबभूवे, यथा वा सः स्वदेहदानेन चन्दनदासदेहमोचनायोपचक्रमे । अत्रापि किञ्चिदुदाह्रियते यथा--- छग्गुणसंजोअदिढा उवाअपरिवाडिधडिअपासमुही । चाणक्कणीतिरज्जू रिपुसंजमअज्जआ जअदि

kimarthaṃ "pradhānavastuniṣpattyai" / pradhānamadhikṛtaṃ prakaraṇaṃ kamapi vakrimāṇamākrāmati / yathā mudrārākṣase ṣaṣṭhe 'ṅke "tataḥ praviśati rajjuhastaḥ puruṣaḥ" ityādi prakaraṇam / tatra hi sa pumān nirupamānanayakelikuśalakauṭilyaprayojyamāno nipuṇamatirjorṇodyāne mudrodgalanasamuccalitavipakṣatārūkṣaṃ rākṣasamākṛṣṭakṛpāṇapāṇimāpatantamapaśyanniva svayamudagragrīvāvalambinā rajjuvalayena vyāpādayitum (ātmānaṃ) ārebhe / rākṣasenāpi kautukakaruṇākrāntamanasā bhadramukha kimidamiti pṛṣṭam / āḥ kiṃ mama mahāduḥkhapraśamakāraṇe maraṇe 'ntarāyamācarasītyācacakṣe / tannirbandhācca vadhyabhūmimānītasya mahāsattva(mukuṭa)maṇermaṇikāraśreṣṭhinaścandanadāsasya priyasuhṛdo duḥkhāvegamasahiṣṇurviṣṇudāso 'pi matpriyamitraṃ puro 'sya pāvakaṃ praviṣṭumudyataḥ / tato 'hamapi tadvadeva śokāvegamasahamānaḥ prathamamevātmānaṃ vyāpādayāmītyāvedayāmāsa / kiṃ bahunā, vicitrasaṃbhāvanāgahane nītivartmani vicakṣaṇaṃmanyasya rākṣasasyāpi tathā saṃbhramaḥ santāpamujjanayāṃbabhūve, yathā vā saḥ svadehadānena candanadāsadehamocanāyopacakrame / atrāpi kiñcidudāhriyate yathā--- chagguṇasaṃjoadiḍhā uvāaparivāḍidhaḍiapāsamuhī / cāṇakkaṇītirajjū ripusaṃjamaajjaā jaadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूमिः खल्वेष अविनयस्यः राक्षसः--- किमस्य भवतो यथा सुहृद एव नाशो विषम्

abhūmiḥ khalveṣa avinayasyaḥ rākṣasaḥ--- kimasya bhavato yathā suhṛda eva nāśo viṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमत्र तात्पर्यम्--कुत्रचिदेव निरङ्कुशकौशलाः कुशीलवाः स्वीयभूमिकापरिग्रहेण रङ्गमलङ्कुर्वाणा नर्तकान्तरप्रयुज्यमाने प्रकृतार्थजीवित इव गर्भवर्तिन्यङ्कान्तरे तरङ्गितवक्रतामहिम्नि सामाजिकीभवन्तो विविधाभिर्भावनाभङ्गीभिः साक्षात्सामाजिकानां किमपि चित्तचमत्कारवैचित्र्यमासूत्रयन्ति । यथा बालरामायणे चतुर्थे ऽङ्केलङ्केश्वरानुकारी प्रहस्तानुकारिणा नटो नटेनानुवर्तमानः--- कर्पूर इव दग्धो ऽपि शक्तिमान् यो जने जने । नमः शृङ्गारबीजाय तस्मै कुसुमधन्वने

idamatra tātparyam--kutracideva niraṅkuśakauśalāḥ kuśīlavāḥ svīyabhūmikāparigraheṇa raṅgamalaṅkurvāṇā nartakāntaraprayujyamāne prakṛtārthajīvita iva garbhavartinyaṅkāntare taraṅgitavakratāmahimni sāmājikībhavanto vividhābhirbhāvanābhaṅgībhiḥ sākṣātsāmājikānāṃ kimapi cittacamatkāravaicitryamāsūtrayanti / yathā bālarāmāyaṇe caturthe 'ṅkelaṅkeśvarānukārī prahastānukāriṇā naṭo naṭenānuvartamānaḥ--- karpūra iva dagdho 'pi śaktimān yo jane jane / namaḥ śṛṅgārabījāya tasmai kusumadhanvane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिना नटान्तराभिनीयमान (विविधभावनाः भङ्गीतरङ्गितवक्रतागरिमणि गर्भाङ्के सामाजिकीभूय (सीता) सखीभिर्विभावनविक्रियाभिरभिनीयमानो मनोरथातिरिक्तमानन्दमुत्पादयति सहृदयानाम् । तत्सूक्तिसर्वस्वं च स्वयमेवोत्प्रेक्ष्य व्याख्येयम् । प्रबन्धान्तः प्रकरणवक्रताप्यस्य प्रकरणस्य तत्रैव--- श्रवणैः पेयमनेकैर्दृश्यं दीर्घैश्च लोचनैर्बहुभिः । भवदर्थमिव निबद्धं नाट्यं सीतास्वयंवरणम्

ityādinā naṭāntarābhinīyamāna (vividhabhāvanāḥ bhaṅgītaraṅgitavakratāgarimaṇi garbhāṅke sāmājikībhūya (sītā) sakhībhirvibhāvanavikriyābhirabhinīyamāno manorathātiriktamānandamutpādayati sahṛdayānām / tatsūktisarvasvaṃ ca svayamevotprekṣya vyākhyeyam / prabandhāntaḥ prakaraṇavakratāpyasya prakaraṇasya tatraiva--- śravaṇaiḥ peyamanekairdṛśyaṃ dīrghaiśca locanairbahubhiḥ / bhavadarthamiva nibaddhaṃ nāṭyaṃ sītāsvayaṃvaraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यनेन प्रकाश्यते । यथा वा उत्तररामचरिते सप्तमे ऽङ्के रामभद्रा (नुकारी) लक्ष्मणासहकारिणा नर्तको नर्तकेनोपास्यमानः "(नेपथ्ये) अज्जौत्त, हा कुमार उक्खण, एआइणिं असरणं अरण्णे आसण्णपसववेअणं हदासं सावदा मं अहिलसन्ति । साहं दाणिं मन्दभाइणी भारिररिए अत्ताणं णिक्खिविस्सामि"

ityanena prakāśyate / yathā vā uttararāmacarite saptame 'ṅke rāmabhadrā (nukārī) lakṣmaṇāsahakāriṇā nartako nartakenopāsyamānaḥ "(nepathye) ajjautta, hā kumāra ukkhaṇa, eāiṇiṃ asaraṇaṃ araṇṇe āsaṇṇapasavaveaṇaṃ hadāsaṃ sāvadā maṃ ahilasanti / sāhaṃ dāṇiṃ mandabhāiṇī bhārirarie attāṇaṃ ṇikkhivissāmi"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमुक्तं भवति---प्रबन्धेषु पूर्वं पूर्वं प्रकरणं परस्य परस्य प्रकरणान्तरस्य सरससंपादितसन्धिसंबन्धसंविधानकसमर्प्यमाण(कामनीयक)ताप्राणप्रौढिप्ररूढवक्रतोल्लेखमाह्लादयति । यथा पुष्पदूषितके प्रथमं प्रकरणम्--अतिदारुणाभिनवविप्रवासवेदनानिरानन्दस्य नन्दयन्तीमसंमान्य समागतस्य समुद्रतीरे समुद्रदत्तस्योत्कण्ठाप्रकारप्रकाशनम् । द्वितीयमपि--प्रस्थानात् प्रतिनिवृत्य निशीथिन्यामुत्कोचालङ्कारदानमूकीकृतकुवलयस्य कुसुमवाटिकायामनाकलिताननस्य सहचरीसंगमनम् । तृतीयमपि---संभावितदुर्विन्यविजयदत्तनन्दिनीनिर्वासनव्यसननि बन्धनम् । चतुर्थमपि--मथुराप्रतिनिवृत्तकुवलयप्रदर्श्यमानाङ्गुलीयकसमावेदितविमलशीलसंपदः कठोरतरगर्भभारखिन्नायाः स्नुषाया निष्कारणनिष्कासनादनासादिततत्प्रवृत्तेर्महापातकिनमात्मानं मन्यमानस्य सार्थवाहसागरदत्तस्य तीर्थयात्राप्रवर्तनम् । पञ्चममपि---वनान्तरे वनपालपालिताया नन्दयन्त्याः कुवलयेन समुद्रदत्तकुशलोदन्तकथनम् । षष्ठमपि---विचित्रसरण्या समागमाभ्युपायसंपादनमिति । एवमेतेषामनन्तोपायानां कथारसनिष्यन्दतत्पराणां परिपाटिः कामपि कामनीयकसंपदमुद्भावयति । यथा वा कुमारसंभवे--- पार्वत्याः प्रथमतारुण्यावतारवर्णनम्, शङ्करशुश्रूषा, दुस्तरतारकपराभवपारावारोत्तारकारणमरविन्दसूतेरुपदेशः, कुसुमाकरसुहृदः कन्दर्पस्य पुरन्दरोद्देशात् गौर्याः सौन्दर्यबलाद्विप्रहरतो हरविलोचनविचित्रभानुना भस्मीकरणं, दुःखावेशविवशाया रत्या विलापनम्, विक्षतविकलमनसो मेनात्मजायास्तपश्चरणम्, आदृतवृद्धा (चारया सह) मनसिजविषूदनसंवादनिरूपणं, चित्रशिखण्डिभिः शिखरिनाथाभ्यर्थनम्, निरर्गलानुरागप्राग्भारपरिमृष्टचेतसा (परमेश्वरेण) पाणिपीडनम्, इति प्रकरणानि पौर्वापर्यपर्यवसितसुन्दरसमावेशसंबन्धबन्धुराणि रामणीयकधारमधिरोहन्ति । एवमन्येष्वपि महाकविप्रबन्धेषु प्रकरणवैचित्र्यमेवमेव विवेचनीयम् । अस्यैव प्राधान्यमभिधातुं व्यतिरेकमाह--- "न त्वमार्गग्रहग्रस्तवर्णकाङ्गैः कदर्थितम्"---न त्वङ्गानां विनिवेशनं वक्रतोल्लासभाग्भवति । किं भूतम्---अमार्गग्रहग्रस्तवर्णकान्तरकदर्थितम् । उत्तरोत्तरपरस्परान्वयलक्षणसंबन्धनिबन्धनम् एतद्वाक्यार्थतात्पर्यमिति वाक्यविचारलक्षणस्योपयोगः, प्रमाणेन प्रत्यक्षादिनैतत्, उपपन्नमिति प्रमाणलक्षणस्योपयोगः । युक्तियुक्तत्वं नाम ग्रथनावेशकलितं भरतादिलक्षणयोजनाविलम्बितं, संध्यङ्गप्रभृतिप्रतिपादनाय कथानुपयुक्तैर्वर्णकैराकीर्णम् ॥ यथा वेणीसंहारे प्रतिमुखसन्ध्यङ्गभागिनि द्वितीये ऽङ्के भानुमत्याः स्वप्नवृत्तान्तश्रवणसमुत्पन्नदुर्विनयबुद्धेर्दुर्योधनस्य विविधविपक्षवैलक्ष्ये तादृशि समरसंमर्दे समुद्वृत्ते, शरशय्याशायिनि मन्दाकिनीनन्दने, निहन्यमानेषु च कुमारसोदरसंबन्धिसुहृत्सु, तथाविधवीरवृत्तेरभिमानिनो ऽस्पन्दमवस्थितिरप्यनुचिता किं पुनर्विलासव्यापृतिः, तत्रापि वेश्यायामिव विलासः महाराजस्य महिष्यां, (वि) चारमन्तरेण तदुचितचित्तपरिचितिं विना च दुर्विनयाध्यासः सकलमिदमसमञ्जसताभाजनमुपेक्ष्यमेव । यथा शिशुपालवधे--- उपेन्द्रस्येन्द्रप्रस्थं प्रति प्रतिष्ठमानस्य द्वारवतीव्यावर्णनम् । औचित्यचारुवचनैरन्यैः प्रकरणैः कवेः । रत्नैरलङ्कार इव प्रबन्धः पुष्यति श्रियम्

idamuktaṃ bhavati---prabandheṣu pūrvaṃ pūrvaṃ prakaraṇaṃ parasya parasya prakaraṇāntarasya sarasasaṃpāditasandhisaṃbandhasaṃvidhānakasamarpyamāṇa(kāmanīyaka)tāprāṇaprauḍhiprarūḍhavakratollekhamāhlādayati / yathā puṣpadūṣitake prathamaṃ prakaraṇam--atidāruṇābhinavavipravāsavedanānirānandasya nandayantīmasaṃmānya samāgatasya samudratīre samudradattasyotkaṇṭhāprakāraprakāśanam / dvitīyamapi--prasthānāt pratinivṛtya niśīthinyāmutkocālaṅkāradānamūkīkṛtakuvalayasya kusumavāṭikāyāmanākalitānanasya sahacarīsaṃgamanam / tṛtīyamapi---saṃbhāvitadurvinyavijayadattanandinīnirvāsanavyasanani bandhanam / caturthamapi--mathurāpratinivṛttakuvalayapradarśyamānāṅgulīyakasamāveditavimalaśīlasaṃpadaḥ kaṭhorataragarbhabhārakhinnāyāḥ snuṣāyā niṣkāraṇaniṣkāsanādanāsāditatatpravṛttermahāpātakinamātmānaṃ manyamānasya sārthavāhasāgaradattasya tīrthayātrāpravartanam / pañcamamapi---vanāntare vanapālapālitāyā nandayantyāḥ kuvalayena samudradattakuśalodantakathanam / ṣaṣṭhamapi---vicitrasaraṇyā samāgamābhyupāyasaṃpādanamiti / evameteṣāmanantopāyānāṃ kathārasaniṣyandatatparāṇāṃ paripāṭiḥ kāmapi kāmanīyakasaṃpadamudbhāvayati / yathā vā kumārasaṃbhave--- pārvatyāḥ prathamatāruṇyāvatāravarṇanam, śaṅkaraśuśrūṣā, dustaratārakaparābhavapārāvārottārakāraṇamaravindasūterupadeśaḥ, kusumākarasuhṛdaḥ kandarpasya purandaroddeśāt gauryāḥ saundaryabalādvipraharato haravilocanavicitrabhānunā bhasmīkaraṇaṃ, duḥkhāveśavivaśāyā ratyā vilāpanam, vikṣatavikalamanaso menātmajāyāstapaścaraṇam, ādṛtavṛddhā (cārayā saha) manasijaviṣūdanasaṃvādanirūpaṇaṃ, citraśikhaṇḍibhiḥ śikharināthābhyarthanam, nirargalānurāgaprāgbhāraparimṛṣṭacetasā (parameśvareṇa) pāṇipīḍanam, iti prakaraṇāni paurvāparyaparyavasitasundarasamāveśasaṃbandhabandhurāṇi rāmaṇīyakadhāramadhirohanti / evamanyeṣvapi mahākaviprabandheṣu prakaraṇavaicitryamevameva vivecanīyam / asyaiva prādhānyamabhidhātuṃ vyatirekamāha--- "na tvamārgagrahagrastavarṇakāṅgaiḥ kadarthitam"---na tvaṅgānāṃ viniveśanaṃ vakratollāsabhāgbhavati / kiṃ bhūtam---amārgagrahagrastavarṇakāntarakadarthitam / uttarottaraparasparānvayalakṣaṇasaṃbandhanibandhanam etadvākyārthatātparyamiti vākyavicāralakṣaṇasyopayogaḥ, pramāṇena pratyakṣādinaitat, upapannamiti pramāṇalakṣaṇasyopayogaḥ / yuktiyuktatvaṃ nāma grathanāveśakalitaṃ bharatādilakṣaṇayojanāvilambitaṃ, saṃdhyaṅgaprabhṛtipratipādanāya kathānupayuktairvarṇakairākīrṇam // yathā veṇīsaṃhāre pratimukhasandhyaṅgabhāgini dvitīye 'ṅke bhānumatyāḥ svapnavṛttāntaśravaṇasamutpannadurvinayabuddherduryodhanasya vividhavipakṣavailakṣye tādṛśi samarasaṃmarde samudvṛtte, śaraśayyāśāyini mandākinīnandane, nihanyamāneṣu ca kumārasodarasaṃbandhisuhṛtsu, tathāvidhavīravṛtterabhimānino 'spandamavasthitirapyanucitā kiṃ punarvilāsavyāpṛtiḥ, tatrāpi veśyāyāmiva vilāsaḥ mahārājasya mahiṣyāṃ, (vi) cāramantareṇa taducitacittaparicitiṃ vinā ca durvinayādhyāsaḥ sakalamidamasamañjasatābhājanamupekṣyameva / yathā śiśupālavadhe--- upendrasyendraprasthaṃ prati pratiṣṭhamānasya dvāravatīvyāvarṇanam / aucityacāruvacanairanyaiḥ prakaraṇaiḥ kaveḥ / ratnairalaṅkāra iva prabandhaḥ puṣyati śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचित्रभङ्गीसंचारकथामूर्त्येकजीवितम् । रसायनं रसस्येव स्वानुप्रकरणं विदुः

vicitrabhaṅgīsaṃcārakathāmūrtyekajīvitam / rasāyanaṃ rasasyeva svānuprakaraṇaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"सा" "प्रबन्धस्य"---नाटकसर्गबन्धादेः "वक्रता"---वक्रभावो भवतीति संबन्धः । "यत्र निर्वहणं भवेत्" = यस्यामुपसंहरणं स्यात् । "रसान्तरेण रम्येण" इतरेण रसेन रामणीयक (त्व) विधायिना । कया "इतिवृत्तान्यथावृत्तरससंपदुपेक्षया"---"इतिवृत्ते" इतिहासे ऽन्यथा---अपरेणप्रकारेण "वृत्ता" निर्व्यूढा या "रससंपत्" शृङ्गारादिभङ्गी "तदुपेक्षया"---तदनादरेण तां परित्यज्येति यावत् । कस्याः "तस्या एव कथामूर्तेः" तस्यैव काव्यशरीरस्य । किंभूतायाः---"आमूलोन्मीलितश्रियः"---"आमूलं" प्रारम्भात् उन्मीलिता श्रीः = वाच्यवाचकरचनावैचित्र्यसंपत् यस्याः सा तथोक्ता तस्याः । किमर्थं "विनेयानन्दनिष्पत्त्यै" = प्रतिबोध्यपार्थिवादिप्रमोदसंपादनाय । अनेनेदमभिहितं भवति--इतिवृत्तान्तर्वृत्तायाः कस्याश्चिदेकस्याः कथायाः कविस्तन्निबन्धनिर्वहणगतरसपद्धतिं परित्यज्याभिजातानामाह्लादकारिणा कामनीयकेन केनाप्यन्येन रसेनोपसंहरणमुपपादयन् प्रबन्धे कमपि वक्रिमाणमादधाति । यथा वेणीसंहारे-- स हि कामान्तरकवलितसकलभावभावनावारितनिःसारसंसारवासनामहिमनि महाभारते शान्तरसविनासिना निबन्धनि र्(वहण)पद्धतौ पाण्डवकथायास्तथाविधाद्भुताभोगशोभिना वीरेण रणप्राङ्गणनिहताखिलारातिचक्रधाराधिष्ठितराजधर्मधर्मराजाभ्युदयसंपादितां समाप्तमुपपादयन् प्रबन्धप्ररूढप्रौढवक्रताविच्छित्त्याच्छिन्नमभिजातानामाह्लादमावहति । ते हि तथाविधव्यसनक्षेत्रीभूतैरपि पुनः स्वपक्षोपबृंहितपराक्रमपराजितपरिपन्थिभिर्भुज्यत एषा राज्यश्रीरिति अखिद्यमाना विपत्स्वपि विपुलोत्साहभाजो भवन्ती । यथा वोत्तररामचरितम्--रामायणे ऽप्यङ्गिना करुणेन दारुणविरहवेदनाभाजनजनकराजपुत्रीपातालप्रवेशात्, प्रबाहोदर (पतितस्य) सोदरसहितस्य रघुपतेर्निबन्धनिर्वहणविपर्यस्तकथायाः सकलदिव्यास्त्रकुशललवबलदर्शनोत्सवान्तरोपबृंहितत्वेन विदेहनन्दिनीसंभोगशृङ्गारः उपसंहरणमात्रे विच्छित्तिविशेषपोषण (पदवीं) भजन् अभिजातानामभिनन्दनीयो भवति । एवमन्यदपि स्वयमूह्यम् । विध्वस्तव्यसनानां यो नायकाभ्युदयावहः । प्रबन्धः प्रतिपाद्यानां प्रीतिबन्धाय जायते

"sā" "prabandhasya"---nāṭakasargabandhādeḥ "vakratā"---vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ / "yatra nirvahaṇaṃ bhavet" = yasyāmupasaṃharaṇaṃ syāt / "rasāntareṇa ramyeṇa" itareṇa rasena rāmaṇīyaka (tva) vidhāyinā / kayā "itivṛttānyathāvṛttarasasaṃpadupekṣayā"---"itivṛtte" itihāse 'nyathā---apareṇaprakāreṇa "vṛttā" nirvyūḍhā yā "rasasaṃpat" śṛṅgārādibhaṅgī "tadupekṣayā"---tadanādareṇa tāṃ parityajyeti yāvat / kasyāḥ "tasyā eva kathāmūrteḥ" tasyaiva kāvyaśarīrasya / kiṃbhūtāyāḥ---"āmūlonmīlitaśriyaḥ"---"āmūlaṃ" prārambhāt unmīlitā śrīḥ = vācyavācakaracanāvaicitryasaṃpat yasyāḥ sā tathoktā tasyāḥ / kimarthaṃ "vineyānandaniṣpattyai" = pratibodhyapārthivādipramodasaṃpādanāya / anenedamabhihitaṃ bhavati--itivṛttāntarvṛttāyāḥ kasyāścidekasyāḥ kathāyāḥ kavistannibandhanirvahaṇagatarasapaddhatiṃ parityajyābhijātānāmāhlādakāriṇā kāmanīyakena kenāpyanyena rasenopasaṃharaṇamupapādayan prabandhe kamapi vakrimāṇamādadhāti / yathā veṇīsaṃhāre-- sa hi kāmāntarakavalitasakalabhāvabhāvanāvāritaniḥsārasaṃsāravāsanāmahimani mahābhārate śāntarasavināsinā nibandhani r(vahaṇa)paddhatau pāṇḍavakathāyāstathāvidhādbhutābhogaśobhinā vīreṇa raṇaprāṅgaṇanihatākhilārāticakradhārādhiṣṭhitarājadharmadharmarājābhyudayasaṃpāditāṃ samāptamupapādayan prabandhaprarūḍhaprauḍhavakratāvicchittyācchinnamabhijātānāmāhlādamāvahati / te hi tathāvidhavyasanakṣetrībhūtairapi punaḥ svapakṣopabṛṃhitaparākramaparājitaparipanthibhirbhujyata eṣā rājyaśrīriti akhidyamānā vipatsvapi vipulotsāhabhājo bhavantī / yathā vottararāmacaritam--rāmāyaṇe 'pyaṅginā karuṇena dāruṇavirahavedanābhājanajanakarājaputrīpātālapraveśāt, prabāhodara (patitasya) sodarasahitasya raghupaternibandhanirvahaṇaviparyastakathāyāḥ sakaladivyāstrakuśalalavabaladarśanotsavāntaropabṛṃhitatvena videhanandinīsaṃbhogaśṛṅgāraḥ upasaṃharaṇamātre vicchittiviśeṣapoṣaṇa (padavīṃ) bhajan abhijātānāmabhinandanīyo bhavati / evamanyadapi svayamūhyam / vidhvastavyasanānāṃ yo nāyakābhyudayāvahaḥ / prabandhaḥ pratipādyānāṃ prītibandhāya jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"सा विचित्रा"---विविधभङ्गीभ्राजिष्णुः । "अस्य"---प्रबन्धस्य । "वक्रता"---वक्रभावो भवतीति संबन्धः । "कुर्वोत यत्र सुकविः" "कुर्वोत"---विदधीत । "यत्र"---यस्यां । "सुकविः"---औचित्यपद्धति-प्रभावचतुरः । "प्रबन्धस्य समापनम्" ("प्रबन्धस्य")सर्गबन्धादेः, "समापनम्"--उपसंहरणं समर्थनमिति यावत् । "इतिहासैकदेशेन" इतिवृत्तस्यावयवेन । किंभूतेन "त्रैलोक्याभिनवोल्लेखनायकोत्कर्षपोषिणा" जगदसाधारणस्फुरितनेतृप्रकर्षप्रकाशकेन । किमर्थं---तदुत्तरकथावर्तिविरसत्वजिहीर्षया--तस्मादुत्तरा या कथा तद्वृत्ति तदन्तर्गतं यद्विरसत्वं वैरस्यमनार्जवं, तस्य "जिहासया" परिजिहीर्षया । इदमुक्तं भवतिः---इतिहासोदाहृतां काञ्चन महाकविः सकलां कथां प्रारभ्यापि, तदवयवेन त्रैलोक्यचमत्कारकारणनिरुपमाननायकयशः समुत्कर्षोदयदायिना तदग्रिमग्रन्थप्रसङ्गतः संभावितविरसभावभयात् उपसंहारमाणः तस्य प्रबन्धस्य कामनीयकनिकेतनायमानं वक्रिमाणमादधाति । यथा किरातार्जुनीये--- स हि सर्गबन्धः द्विषां विघाताय विधातुमिच्छतो रहस्यनुज्ञामधिगम्य भूभृतः

"sā vicitrā"---vividhabhaṅgībhrājiṣṇuḥ / "asya"---prabandhasya / "vakratā"---vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ / "kurvota yatra sukaviḥ" "kurvota"---vidadhīta / "yatra"---yasyāṃ / "sukaviḥ"---aucityapaddhati-prabhāvacaturaḥ / "prabandhasya samāpanam" ("prabandhasya")sargabandhādeḥ, "samāpanam"--upasaṃharaṇaṃ samarthanamiti yāvat / "itihāsaikadeśena" itivṛttasyāvayavena / kiṃbhūtena "trailokyābhinavollekhanāyakotkarṣapoṣiṇā" jagadasādhāraṇasphuritanetṛprakarṣaprakāśakena / kimarthaṃ---taduttarakathāvartivirasatvajihīrṣayā--tasmāduttarā yā kathā tadvṛtti tadantargataṃ yadvirasatvaṃ vairasyamanārjavaṃ, tasya "jihāsayā" parijihīrṣayā / idamuktaṃ bhavatiḥ---itihāsodāhṛtāṃ kāñcana mahākaviḥ sakalāṃ kathāṃ prārabhyāpi, tadavayavena trailokyacamatkārakāraṇanirupamānanāyakayaśaḥ samutkarṣodayadāyinā tadagrimagranthaprasaṅgataḥ saṃbhāvitavirasabhāvabhayāt upasaṃhāramāṇaḥ tasya prabandhasya kāmanīyakaniketanāyamānaṃ vakrimāṇamādadhāti / yathā kirātārjunīye--- sa hi sargabandhaḥ dviṣāṃ vighātāya vidhātumicchato rahasyanujñāmadhigamya bhūbhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥। रिपुतिमिरमुदस्योदीयमानं दिनादौ दिनकृतमिव लक्ष्मीस्त्वां समभ्येतु भूयः

... riputimiramudasyodīyamānaṃ dinādau dinakṛtamiva lakṣmīstvāṃ samabhyetu bhūyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते दुरापं समवाप्य वीर्यमुन्मूलितारः कपिकेतनेन

ete durāpaṃ samavāpya vīryamunmūlitāraḥ kapiketanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिना दुर्योधननिधनान्तां धर्मराजाभ्युदयदायिनीं सकलामपि कथामुपक्रम्य कविना निबध्यमानत्वात् तेजस्विवृन्दारकस्य दुरोदरद्वारा दूरीकृतविभूतेः प्रभूतद्रुपदात्मजानिकारनिरतिशयोद्दीपितमन्योः कृष्णद्वैपायनोपदिष्टविद्यायोगसंपदः पाशुपतादिदिव्यास्त्रप्राप्तये तपस्यतो गाण्डीवसुहृदः पाण्डुनन्दनस्यान्तरा किरातराजसंप्रहरणात् समुन्मीलितानुपमविक्रमोल्लेखं कमप्यभिप्रायं प्रकाशयति । तथाहि--- यत्प्रथमम्---प्राप्तपाशुपतप्रभृतिपरमास्त्रसंभारेणाप्येकाकिना (पार्थेन) पिनाकिना (सह) महाहवः, यस्मिन् भुजयोरादायान्दोल्यमानो वियति विषमलोचनो ऽपि विस्मयावेशविकलतां विलक्षतां चालब्धपूर्वां लम्भितः । तस्य प्रत्यक्षीकृतत्र्यक्षस्य तत्प्रसादासादितदिव्यास्त्रसंपदो व्यापदापातरक्षणविचक्षणचक्रधरसारथेस्तथाविधरथोत्तममास्थ् इतस्य स्थिरतरसमरसंरम्भभीमसेनाद्युपेतानीकिनीपरंपरापरिवारितस्य पुरुस्कृतशिखण्डिनः पराङ्मुखे वर्षोयस्यपि पितामहे, महादयालोः"अर्जुनस्य इमे बाणाः नेमे बाणाः स्यपि पितामहे, महादयालोः "अर्जुनस्य हमे बाणाः नेमे बाणाः शिखण्डिनः" इत्यादिनार्षेण वचसा सूचितम् श्वपचादपि (नृशंसवृत्ताचारणम्) । औच्तियप्रधानपद्धतिप्रवर्धमानवीररसपरिवृढप्रबन्धनिबध्यमानमयशस्यमेवान्यथा व्यापृतस्य पृथिवीपतेः भूरिश्रवसो ऽप्यधीरवर्त्मना भुजदण्डोच्छेदनम् । तद्वन्मेदिनीनिमग्नस्यन्दनाभ्युद्धरणव्यापृतस्य व्याहृतविरोधिताहवपद्धतेरप्यङ्गभर्तुरुत्तमाङ्गकर्तनम् । एवमन्यदप्यूह्यम् । सातिरेकरसोत्सेककर्मनिर्माणकर्मणः । प्रत्युहदूरीकरणात् कान्तिं पुष्णाति नायकः

ityādinā duryodhananidhanāntāṃ dharmarājābhyudayadāyinīṃ sakalāmapi kathāmupakramya kavinā nibadhyamānatvāt tejasvivṛndārakasya durodaradvārā dūrīkṛtavibhūteḥ prabhūtadrupadātmajānikāraniratiśayoddīpitamanyoḥ kṛṣṇadvaipāyanopadiṣṭavidyāyogasaṃpadaḥ pāśupatādidivyāstraprāptaye tapasyato gāṇḍīvasuhṛdaḥ pāṇḍunandanasyāntarā kirātarājasaṃpraharaṇāt samunmīlitānupamavikramollekhaṃ kamapyabhiprāyaṃ prakāśayati / tathāhi--- yatprathamam---prāptapāśupataprabhṛtiparamāstrasaṃbhāreṇāpyekākinā (pārthena) pinākinā (saha) mahāhavaḥ, yasmin bhujayorādāyāndolyamāno viyati viṣamalocano 'pi vismayāveśavikalatāṃ vilakṣatāṃ cālabdhapūrvāṃ lambhitaḥ / tasya pratyakṣīkṛtatryakṣasya tatprasādāsāditadivyāstrasaṃpado vyāpadāpātarakṣaṇavicakṣaṇacakradharasārathestathāvidharathottamamāsth itasya sthiratarasamarasaṃrambhabhīmasenādyupetānīkinīparaṃparāparivāritasya puruskṛtaśikhaṇḍinaḥ parāṅmukhe varṣoyasyapi pitāmahe, mahādayāloḥ"arjunasya ime bāṇāḥ neme bāṇāḥ syapi pitāmahe, mahādayāloḥ "arjunasya hame bāṇāḥ neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ" ityādinārṣeṇa vacasā sūcitam śvapacādapi (nṛśaṃsavṛttācāraṇam) / auctiyapradhānapaddhatipravardhamānavīrarasaparivṛḍhaprabandhanibadhyamānamayaśasyamevānyathā vyāpṛtasya pṛthivīpateḥ bhūriśravaso 'pyadhīravartmanā bhujadaṇḍocchedanam / tadvanmedinīnimagnasyandanābhyuddharaṇavyāpṛtasya vyāhṛtavirodhitāhavapaddhaterapyaṅgabharturuttamāṅgakartanam / evamanyadapyūhyam / sātirekarasotsekakarmanirmāṇakarmaṇaḥ / pratyuhadūrīkaraṇāt kāntiṃ puṣṇāti nāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"प्रबन्धस्य"---सर्गबन्धादेः, "अनुबध्नाति"---द्रढयति । "नवाम्"---अपूर्वोल्लेखां, "कामपि" सहृदयानुभूयमानां न पुनरभिधागोचरचमत्कारां, "वक्रतां"---वक्रिमाणं । कासौ "कार्यान्तरान्तरायेण विच्छिन्नविरसा कथा" "कार्यान्तरान्तरायेण"---अन्यकार्यकृतेन आधिकारिककथाप्रत्यूहेन "विच्छिन्नविरसा" विच्छिन्ना चासौ विरसा च सा, विच्छिद्यमान (रस) त्वात् अनावर्जनसंज्ञेत्यर्थः । किमभूतेन "प्रधानवस्तुसंबन्ध(तिरोधान) विधायिना"---आधिकारिकफलसिद्धयुपायनिरोधिना । कुतः "तत्रैव तस्य निष्पत्तेः" "नत्रैव" कार्यान्तरानुष्ठाने "तस्या" धिकारिकस्य "निष्पत्तेः"---संसिद्धेः । तत एव "निर्निबन्धरसोज्ज्वलाम्"---निरन्तरायतरङ्गिताङ्गिरसप्राग्भारभ्राजिष्णुम् । अयमस्य परमार्थः---या किलाधिकारिककथानिषेधिकार्यान्तरव्यवधानात् झगिति विघटमानालब्धावकाशापि विकाश्यमाना सा प्रस्तुतेतरव्यापारादेव प्रस्तुतवस्तुनिष्पन्नेन्दीवरसितरसनिर्भरा प्रबन्धस्य रामणीयकवक्रिमाणमादधाति । यथा शिशुपालवधे । स हि सर्गबन्धः । त्रैलोक्यरक्षाधिकारव्यापृतबाहुना वासुदेवेन देवर्षिमुखात् "तदिन्द्रसन्दिष्टमुपेन्द्र यद्वचः क्षणं मया विश्वजनीनमुच्यते"

"prabandhasya"---sargabandhādeḥ, "anubadhnāti"---draḍhayati / "navām"---apūrvollekhāṃ, "kāmapi" sahṛdayānubhūyamānāṃ na punarabhidhāgocaracamatkārāṃ, "vakratāṃ"---vakrimāṇaṃ / kāsau "kāryāntarāntarāyeṇa vicchinnavirasā kathā" "kāryāntarāntarāyeṇa"---anyakāryakṛtena ādhikārikakathāpratyūhena "vicchinnavirasā" vicchinnā cāsau virasā ca sā, vicchidyamāna (rasa) tvāt anāvarjanasaṃjñetyarthaḥ / kimabhūtena "pradhānavastusaṃbandha(tirodhāna) vidhāyinā"---ādhikārikaphalasiddhayupāyanirodhinā / kutaḥ "tatraiva tasya niṣpatteḥ" "natraiva" kāryāntarānuṣṭhāne "tasyā" dhikārikasya "niṣpatteḥ"---saṃsiddheḥ / tata eva "nirnibandharasojjvalām"---nirantarāyataraṅgitāṅgirasaprāgbhārabhrājiṣṇum / ayamasya paramārthaḥ---yā kilādhikārikakathāniṣedhikāryāntaravyavadhānāt jhagiti vighaṭamānālabdhāvakāśāpi vikāśyamānā sā prastutetaravyāpārādeva prastutavastuniṣpannendīvarasitarasanirbharā prabandhasya rāmaṇīyakavakrimāṇamādadhāti / yathā śiśupālavadhe / sa hi sargabandhaḥ / trailokyarakṣādhikāravyāpṛtabāhunā vāsudevena devarṣimukhāt "tadindrasandiṣṭamupendra yadvacaḥ kṣaṇaṃ mayā viśvajanīnamucyate"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिना पुरन्दरसंदेशं "ओमित्युक्तवतो ऽथशार्ङ्गिणः

ityādinā purandarasaṃdeśaṃ "omityuktavato 'thaśārṅgiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"पुष्णन्ति"--उल्लासयन्ति, "अनर्घाम्"---अपरिच्छेद्याम्, "वक्रतां"---वक्रभवम् । केन--"अन्योन्यवैलक्षण्येन"---परस्परवैसादृश्येन । के ते "काव्यबन्धाः"---रूपकपुरःसराः । किंविशिष्टाः---"अप्येककक्षया बद्धाः"---एकेनापीतिवृत्तेन योजिताः । कैः---"कवीश्वरैःऽ---अन्यत्र विस्तीर्णं वस्तु संक्षिपद्भिः संक्षिप्तं वा विस्तारयद्भिः, विचित्रवाच्यवाचकालङ्करणसंकलनया नवतां नयाद्भिरित्यर्थः । इदमत्र तात्पर्यम्---एकामेव कामपि कन्दलितकामनीयकां कथां निर्वहद्भिर्बहुभिरपि कविकुञ्जरैर्निबध्यमाना बहवः प्रबन्धा मनागप्यन्योन्यसंवादमनासादयन्तः सहृदयहृदयाह्लादकं कमपि वक्रिमाणमादधति । यथा एकस्यामेव दाशरथिकथायां रामाभ्युदय---उदात्तराघववीरचरित--बालरामायण---कृत्यारावण--मायापुष्पकप्रभृतयः । ते हि प्रबन्धप्रवरास्तेनैव कथामार्गेण निरर्गलरसासारगर्भसन्दर्भसंपदा प्रतिपदं प्रतिवाक्यं प्रतिप्रकरणं च प्रकाशमानाभिनवभङ्गीप्रायाः भ्राजिष्णवो नवोनबोन्मीलितनायकाद्भुतगुणोत्कर्षाकर्षाः हर्षातिरेकमनेकशो ऽप्यास्वाद्यमानाः समुत्पादयन्ति सहृदयानाम् । एवमन्यदपि निदर्शनान्तरमुद्भावनीयम् । कथोन्मेषे समाने ऽपि वपुषीव निजैर्गुणैः । प्रबन्धाः प्राणिन इव प्रभासान्ते पृथक् पृथक्

"puṣṇanti"--ullāsayanti, "anarghām"---aparicchedyām, "vakratāṃ"---vakrabhavam / kena--"anyonyavailakṣaṇyena"---parasparavaisādṛśyena / ke te "kāvyabandhāḥ"---rūpakapuraḥsarāḥ / kiṃviśiṣṭāḥ---"apyekakakṣayā baddhāḥ"---ekenāpītivṛttena yojitāḥ / kaiḥ---"kavīśvaraiḥ'---anyatra vistīrṇaṃ vastu saṃkṣipadbhiḥ saṃkṣiptaṃ vā vistārayadbhiḥ, vicitravācyavācakālaṅkaraṇasaṃkalanayā navatāṃ nayādbhirityarthaḥ / idamatra tātparyam---ekāmeva kāmapi kandalitakāmanīyakāṃ kathāṃ nirvahadbhirbahubhirapi kavikuñjarairnibadhyamānā bahavaḥ prabandhā manāgapyanyonyasaṃvādamanāsādayantaḥ sahṛdayahṛdayāhlādakaṃ kamapi vakrimāṇamādadhati / yathā ekasyāmeva dāśarathikathāyāṃ rāmābhyudaya---udāttarāghavavīracarita--bālarāmāyaṇa---kṛtyārāvaṇa--māyāpuṣpakaprabhṛtayaḥ / te hi prabandhapravarāstenaiva kathāmārgeṇa nirargalarasāsāragarbhasandarbhasaṃpadā pratipadaṃ prativākyaṃ pratiprakaraṇaṃ ca prakāśamānābhinavabhaṅgīprāyāḥ bhrājiṣṇavo navonabonmīlitanāyakādbhutaguṇotkarṣākarṣāḥ harṣātirekamanekaśo 'pyāsvādyamānāḥ samutpādayanti sahṛdayānām / evamanyadapi nidarśanāntaramudbhāvanīyam / kathonmeṣe samāne 'pi vapuṣīva nijairguṇaiḥ / prabandhāḥ prāṇina iva prabhāsānte pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमुक्तं भवति---सकलेष्वपि सत्कविप्रबन्धषु अभिनवभङ्गीनिवेशपेशलिन्या नीत्याः फलमुपपद्यमानं प्रतिपाद्योपदेशद्वारेण किमपि चमत्कारणमुपलभ्यत एव । यथा मुद्राराक्षसे--- तत्र हि प्रवरप्रज्ञाप्रभावप्रपञ्चितविचित्रनीतिव्यापाराः प्रगल्भन्त एव । यथा च तापसवत्सराजोद्देश एव व्याख्यातः । एवमन्यदप्युत्प्रेक्षणीयम् । वक्रतोल्लेखवैकल्य (मसत्काव्ये वि) लोक्यते । प्रबन्धेषु कवीन्द्राणां कीर्तिकन्देषु किं पुनः

kimuktaṃ bhavati---sakaleṣvapi satkaviprabandhaṣu abhinavabhaṅgīniveśapeśalinyā nītyāḥ phalamupapadyamānaṃ pratipādyopadeśadvāreṇa kimapi camatkāraṇamupalabhyata eva / yathā mudrārākṣase--- tatra hi pravaraprajñāprabhāvaprapañcitavicitranītivyāpārāḥ pragalbhanta eva / yathā ca tāpasavatsarājoddeśa eva vyākhyātaḥ / evamanyadapyutprekṣaṇīyam / vakratollekhavaikalya (masatkāvye vi) lokyate / prabandheṣu kavīndrāṇāṃ kīrtikandeṣu kiṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.