किंविशिष्टे "इतिवृत्तप्रयुक्ते ऽपि"---इतिहासपरिग्रहे ऽपि । तथेति तथाप्रयोगमपेक्षत अत आह---"यथा प्रबन्धस्य सकलस्यापि जीवितम् । भाति प्रकरणं" येन प्रकारेण सर्गबन्धादेः समग्रस्यापि प्राणप्रदं भासते ऽङ्गम् । कीदृग्भूतं---"काष्ठाधिरूढरसनिर्भर (म्) = प्रथमधारोद्भासितशृङ्गारादिपरिपूर्णम् । तदयमत्र परमार्थः = विख्यातविचित्ररुचिरकथाकरण्डकायमा(ने)महाभारतादौ रससमुद्रमुद्रितायामपि कथायां कस्यचिदुत्तराधरविच्छित्तिकारणविकल्पकाभावात्, सवि(शेष)रसभावजनकाश्चर्यजननकार्यजातानि अतिबन्धुरनिजप्रतिभासमुन्मीलितसमुचितनिरुपमाननिमित्तानि निबन्धनीयानीति । तदतिशयवक्रताप्रकारेण प्रकरणेन व्यवहरन् कविः सकलकविरसिकपरिषत्परितोषणमावहति । प्रबन्धे ऽपि प्रवरनवसंस्कारकारणरमणीयकान्तिपरिपोषः रेखाराजमानपुरातनत्रुटितचित्रदशास्पदसौभाग्यमनुभवति । अभिज्ञानशाकुन्तले नाटके इतरतरुणीतिरस्कारकारणाविरोधकत्वेनेक्षणक्षणाकलितललितलावण्यलक्ष्मीललामनिरुपमरूपरेखा सुखप्रत्यभिज्ञा समुज्जृम्भते । विस्त्रम्भसंभावनासनाथकथारहस्यरम्यपरस्परानुरूपप्रेमप्रकर्षप्रवर्तितचिरतरविचित्रविहरणव्यापारसुप्राप्तप्रत्यभिज्ञां तांशकुन्तलां प्रति दुष्यन्तस्य विस्मरणकारणमितिवृत्तागदितमपि अल्पमात्रापराधप्रवर्तमानक्रूरक्रुधः करुणापराङ्मुखस्यमुनेर्दुवाससः शापमुत्पादितवान् कविः । तत्र हि प्रकरणप्रकाण्डे शकुन्तला किल प्रथमप्रियप्रवासवासरवितीर्णविरहदुःसहदुःखावेशविवशान्तःकरणवृत्तिरुटज(संनिहिता) पर्याकुलेन प्राङ्गणप्रान्ते स्थिते (न) महर्षिणा मन्युसङ्गात्--- विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोनिधिं वेत्सि न मामुपस्थितम् । स्मरिष्यति त्वां स न बोधितो ऽपि सन् कथां प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव
kiṃviśiṣṭe "itivṛttaprayukte 'pi"---itihāsaparigrahe 'pi / tatheti tathāprayogamapekṣata ata āha---"yathā prabandhasya sakalasyāpi jīvitam / bhāti prakaraṇaṃ" yena prakāreṇa sargabandhādeḥ samagrasyāpi prāṇapradaṃ bhāsate 'ṅgam / kīdṛgbhūtaṃ---"kāṣṭhādhirūḍharasanirbhara (m) = prathamadhārodbhāsitaśṛṅgārādiparipūrṇam / tadayamatra paramārthaḥ = vikhyātavicitrarucirakathākaraṇḍakāyamā(ne)mahābhāratādau rasasamudramudritāyāmapi kathāyāṃ kasyaciduttarādharavicchittikāraṇavikalpakābhāvāt, savi(śeṣa)rasabhāvajanakāścaryajananakāryajātāni atibandhuranijapratibhāsamunmīlitasamucitanirupamānanimittāni nibandhanīyānīti / tadatiśayavakratāprakāreṇa prakaraṇena vyavaharan kaviḥ sakalakavirasikapariṣatparitoṣaṇamāvahati / prabandhe 'pi pravaranavasaṃskārakāraṇaramaṇīyakāntiparipoṣaḥ rekhārājamānapurātanatruṭitacitradaśāspadasaubhāgyamanubhavati / abhijñānaśākuntale nāṭake itarataruṇītiraskārakāraṇāvirodhakatvenekṣaṇakṣaṇākalitalalitalāvaṇyalakṣmīlalāmanirupamarūparekhā sukhapratyabhijñā samujjṛmbhate / vistrambhasaṃbhāvanāsanāthakathārahasyaramyaparasparānurūpapremaprakarṣapravartitacirataravicitraviharaṇavyāpārasuprāptapratyabhijñāṃ tāṃśakuntalāṃ prati duṣyantasya vismaraṇakāraṇamitivṛttāgaditamapi alpamātrāparādhapravartamānakrūrakrudhaḥ karuṇāparāṅmukhasyamunerduvāsasaḥ śāpamutpāditavān kaviḥ / tatra hi prakaraṇaprakāṇḍe śakuntalā kila prathamapriyapravāsavāsaravitīrṇavirahaduḥsahaduḥkhāveśavivaśāntaḥkaraṇavṛttiruṭaja(saṃnihitā) paryākulena prāṅgaṇaprānte sthite (na) maharṣiṇā manyusaṅgāt--- vicintayantī yamananyamānasā taponidhiṃ vetsi na māmupasthitam / smariṣyati tvāṃ sa na bodhito 'pi san kathāṃ pramattaḥ prathamaṃ kṛtāmiva
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.