तत् खलु योगिविज्ञानम् ऐन्द्रियकं न वा ? ऐन्द्रियकम् अपि बहिरिन्द्रियसम्भवम् आन्तरकरणजनितं वा ? बहिरिन्द्रियाणि तावत् समधिगतनिजविषयसन्निकर्षसहकारीणि तद्गोचरज्ञानजननानीति जगति विदितम् । अतो न रसनादिभिर् अजातातिवृत्तव्यवहितादिसकलविषयवेदनप्रसङ्गः । न चाविद्यमानैर् अजातादिभिः संभवति सन्निकर्षः; तस्य ह्य् आश्रयत्वाद् आश्रयाभावे तदसम्भवात् । अतो ऽपेक्षितो ऽर्थसन्निकर्षः । सहकारिविरहे कथम् इन्द्रियाण्य् अतीतादिविषयसाक्षात्काराय कल्पेरन् ? । भवति च यद् यत्सहकारि यत्कार्यजननम्, तत् तदभावे न तज् जनयति ; यथा क्षितिसलिलसहकारि अङ्कुरकार्यजननबीजं क्षित्याद्यभावे ऽङ्कुरम् । अर्थसन्निकर्षसहकारीणि बहिरिन्द्रियाणि ज्ञानजननानीति तान्य् अपि नातीते ऽनागते वार्थे ज्ञानं जनयन्तीति न तद् उपजनितं प्रत्यक्षं यथोक्तविषयनियमम् अतिक्रामति । नाप्य् अन्तरकरणसम्भवम्, आन्तरगोचर एव सुखादौ स्वान्तस्वातन्त्र्यात् । बाह्यविषयमितिषु च मनसो निरङ्कुशकरणताङ्गीकारे हि कृतं चक्षुरादिभिः । अतश् च कश्चिद् अन्धो बधिरो वा भवेत् । भवति चात्र विमतिपदं मनो बहिरिन्द्रियनिरपेक्षं न बाह्यप्रत्यक्षगोचरे प्रवर्तते, तत्र तत्तन्त्रवृत्तित्वात् । यद्य् अत्र यत्तन्त्रवृत्ति न तत् तन्निरपेक्षं तत्र प्रवर्तते, यथालोकापेक्षप्रवृत्ति चक्षुः स्वगोचरे ऽन्धतमस इति । न च सिद्धाउषधमन्त्रतपःसमाधिमहिमसमासादितातिशयानीन्द्रियाणि कदाचिद् अपजहति समधिगतविषयनियमम् इति सम्भवति; सांसिद्धिकसामार्थाविर्भावैकफलत्वात् तेषाम्, सामर्थ्यस्य च प्रतिनियमात् । न खलु सुप्रयुक्तभेषजशतविहितसंस्कारम् अपि श्रोत्रं रूपरसविभावावगमाय कल्पते । भवति च विवादाध्यासितबाह्याभ्यन्तरकरणपाटवातिशयो ऽनुल्लङ्घितसीमा, ऐन्द्रियकप्रकर्षत्वात्, दृश्यमानतत्प्रकर्षवद् इत्य् ऐन्द्रियकं ज्ञानं नातीतादि गोचरयति । भावनाप्रकर्षपर्यन्तजन्मनस् तु सत्य् अपि विशदनिर्भासत्वे प्राच्यानुभवगोचराद् अनधिकम् अधिकं वाध्यवस्यतः स्मृतिविभ्रमस्रोतसोर् अन्यतरावर्तपरिवर्तिनः कुतः प्रामाण्यकूलप्रतिलभः ? कुतस्तरां च प्रत्यक्षतयोत्तम्भनम् ? । प्रत्यक्षस्य वा सतः कथम् इव विदितविषयनियमव्यतिक्रमः ? अतिक्रामतो वा कुतः प्रत्यक्षत्वम् इति न विश्वानुभवाइश्वर्यशालिनि प्रत्यक्षं प्रमाणम् । नापि प्रमाणान्तरम् । तत् खल्व् अनुमानम् आगमो वा ? अनुमानम् अपि विशेषतो दृष्टं सामान्यतो दृष्टं वा ? तत्र सकलपदवीदवीयसि भवति न तावत् स्वलक्षणसाक्षात्कारपूर्वकाविनाभावावधारणाधीनोदयत्वाद् इदम् अनुमानम् उदेतुम् अलम् । न ह्य् अनवगतचरहुतभुजस् तदविनाभावितया धूमम् अनुसन्धातुम् ईशते । न च सर्वार्थनिर्माणसाक्षात्कारपटीयसि लिङ्गं सामान्यतो दृष्टम् अपि किञ्चन लभते । नन्व् एकचेतनाधीनं विवादाध्यासितं जगत् । अचेतनेनानारब्धत्वाद् अरोगस्वशरीरवत्
tat khalu yogivijñānam aindriyakaṃ na vā ? aindriyakam api bahirindriyasambhavam āntarakaraṇajanitaṃ vā ? bahirindriyāṇi tāvat samadhigatanijaviṣayasannikarṣasahakārīṇi tadgocarajñānajananānīti jagati viditam / ato na rasanādibhir ajātātivṛttavyavahitādisakalaviṣayavedanaprasaṅgaḥ / na cāvidyamānair ajātādibhiḥ saṃbhavati sannikarṣaḥ; tasya hy āśrayatvād āśrayābhāve tadasambhavāt / ato 'pekṣito 'rthasannikarṣaḥ / sahakārivirahe katham indriyāṇy atītādiviṣayasākṣātkārāya kalperan ? / bhavati ca yad yatsahakāri yatkāryajananam, tat tadabhāve na taj janayati ; yathā kṣitisalilasahakāri aṅkurakāryajananabījaṃ kṣityādyabhāve 'ṅkuram / arthasannikarṣasahakārīṇi bahirindriyāṇi jñānajananānīti tāny api nātīte 'nāgate vārthe jñānaṃ janayantīti na tad upajanitaṃ pratyakṣaṃ yathoktaviṣayaniyamam atikrāmati / nāpy antarakaraṇasambhavam, āntaragocara eva sukhādau svāntasvātantryāt / bāhyaviṣayamitiṣu ca manaso niraṅkuśakaraṇatāṅgīkāre hi kṛtaṃ cakṣurādibhiḥ / ataś ca kaścid andho badhiro vā bhavet / bhavati cātra vimatipadaṃ mano bahirindriyanirapekṣaṃ na bāhyapratyakṣagocare pravartate, tatra tattantravṛttitvāt / yady atra yattantravṛtti na tat tannirapekṣaṃ tatra pravartate, yathālokāpekṣapravṛtti cakṣuḥ svagocare 'ndhatamasa iti / na ca siddhāuṣadhamantratapaḥsamādhimahimasamāsāditātiśayānīndriyāṇi kadācid apajahati samadhigataviṣayaniyamam iti sambhavati; sāṃsiddhikasāmārthāvirbhāvaikaphalatvāt teṣām, sāmarthyasya ca pratiniyamāt / na khalu suprayuktabheṣajaśatavihitasaṃskāram api śrotraṃ rūparasavibhāvāvagamāya kalpate / bhavati ca vivādādhyāsitabāhyābhyantarakaraṇapāṭavātiśayo 'nullaṅghitasīmā, aindriyakaprakarṣatvāt, dṛśyamānatatprakarṣavad ity aindriyakaṃ jñānaṃ nātītādi gocarayati / bhāvanāprakarṣaparyantajanmanas tu saty api viśadanirbhāsatve prācyānubhavagocarād anadhikam adhikaṃ vādhyavasyataḥ smṛtivibhramasrotasor anyatarāvartaparivartinaḥ kutaḥ prāmāṇyakūlapratilabhaḥ ? kutastarāṃ ca pratyakṣatayottambhanam ? / pratyakṣasya vā sataḥ katham iva viditaviṣayaniyamavyatikramaḥ ? atikrāmato vā kutaḥ pratyakṣatvam iti na viśvānubhavāiśvaryaśālini pratyakṣaṃ pramāṇam / nāpi pramāṇāntaram / tat khalv anumānam āgamo vā ? anumānam api viśeṣato dṛṣṭaṃ sāmānyato dṛṣṭaṃ vā ? tatra sakalapadavīdavīyasi bhavati na tāvat svalakṣaṇasākṣātkārapūrvakāvinābhāvāvadhāraṇādhīnodayatvād idam anumānam udetum alam / na hy anavagatacarahutabhujas tadavinābhāvitayā dhūmam anusandhātum īśate / na ca sarvārthanirmāṇasākṣātkārapaṭīyasi liṅgaṃ sāmānyato dṛṣṭam api kiñcana labhate / nanv ekacetanādhīnaṃ vivādādhyāsitaṃ jagat | acetanenānārabdhatvād arogasvaśarīravat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.