क्अ इ,३३।५-३४।२ रो इ,१०८-११० अथ किमर्थम् अन्तःस्थानाम् अण्सु उपदेशः क्रियते । इह सय्ंय्ंयन्ता सव्ंव्ंवत्सरः यल्ं ल्ंलोकम् तल्ं ल्ंलोकम् इति परसवर्णस्य असिद्धत्वात् अनुस्वारस्य एव द्विर्वचनम् । तत्र परस्य परसवर्णे कृते तस्य यय्ग्रहणेन ग्रहणात् पूर्वस्य अपि परसवर्णः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति एतत् । द्विर्वचने परसवर्णत्वम् सिद्धम् वक्तव्यम् इति । यावता सिद्धत्वम् उच्यते परसवर्णः एव तावद् भवति । परसवर्णे तर्हि कृते तस्य यर्ग्रहणेण ग्रहणात् द्विर्वचनम् यथा स्यात् । मा भूत् द्विर्वचनम् । ननु च भेदः भवति। सति द्विर्वचने त्रियकारम् असति द्विर्वचने द्वियकारम् । न अस्ति भेदः । सति अपि द्विर्वचने द्वियकारम् एव । कथम् । हलः यमाम् यमि लोपः इति एवम् एकस्य लोपेन भवितव्यम् । एवम् अपि भेदः । सति द्विर्वचने कदा चित् द्वियकारम् कदा चित् त्रियकारम् । सः एषः कथम् भेदः न स्यात् । यदि नित्यः लोपः स्यात् । विभाषा च सः लोपः । यथा अभेदः तथा अस्तु । अनुवर्तते विभाषा शरः अचि यत् वारयति अयम् द्वित्वम् । यत् अयम् शरः अचि इति द्विर्वचनप्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अनुवर्तते विभाषा इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । नित्ये हि तस्य लोपे प्रतिषेधार्थः न कः चित् स्यात् । यदि नित्यः लोपः स्यात् प्रतिषेधवचनम् अनर्थकम् स्यात् । अस्तु अत्र द्विर्वचनम् । झरः झरि सवर्णे इति लोपः भविष्यति । पश्यति तु आचार्यः विभाषा सः लोपः इति । ततः द्विर्वचनप्रतिषेधम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । नित्ये अपि तस्य लोपे सः प्रतिषेधः अवश्यम् वक्तव्यः । यत् एतत् अचः रहाभ्याम् इति द्विर्वचनम् लोपापवादः सः विज्ञायते । कथम् । यरः इति उच्यते । एतावन्तः च यरः यत् उत झरः वा यमः वा । यदि च अत्र नित्यः लोपः स्यात् द्विर्वचनम् अनर्थकम् स्यात् । किम् तर्हि तयोः योगयोः उदाहरणम् । यत् अकृते द्विर्वचने त्रिव्यञ्जनः संयोगः । प्रत्त्तम् , अवत्त्तम् , आदित्य्यः । इह इदानीम् कर्त्ता , हर्त्ता इति द्विर्वचनसामर्थ्यात् लोपः न भवति । एवम् इह अपि लोपः न स्यात्:: कर्षति वर्षति इति । तस्मात् नित्ये अपि लोपे अवश्यम् सः प्रतिषेधः वक्तव्यः । तत् एतत् अत्यन्तम् सन्दिग्धम् वर्तते आचार्याणाम् विभाषा अनुवर्तते न वा इति ।
KA I,33.5-34.2 Ro I,108-110 atha kimartham antaḥsthānām aṇsu upadeśaḥ kriyate . iha sayṃyṃyantā savṃvṃvatsaraḥ yalṃ lṃlokam talṃ lṃlokam iti parasavarṇasya asiddhatvāt anusvārasya eva dvirvacanam . tatra parasya parasavarṇe kṛte tasya yaygrahaṇena grahaṇāt pūrvasya api parasavarṇaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . vakṣyati etat . dvirvacane parasavarṇatvam siddham vaktavyam iti . yāvatā siddhatvam ucyate parasavarṇaḥ eva tāvad bhavati . parasavarṇe tarhi kṛte tasya yargrahaṇeṇa grahaṇāt dvirvacanam yathā syāt . mā bhūt dvirvacanam . nanu ca bhedaḥ bhavati. sati dvirvacane triyakāram asati dvirvacane dviyakāram . na asti bhedaḥ . sati api dvirvacane dviyakāram eva . katham . halaḥ yamām yami lopaḥ iti evam ekasya lopena bhavitavyam . evam api bhedaḥ . sati dvirvacane kadā cit dviyakāram kadā cit triyakāram . saḥ eṣaḥ katham bhedaḥ na syāt . yadi nityaḥ lopaḥ syāt . vibhāṣā ca saḥ lopaḥ . yathā abhedaḥ tathā astu . anuvartate vibhāṣā śaraḥ aci yat vārayati ayam dvitvam . yat ayam śaraḥ aci iti dvirvacanapratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ anuvartate vibhāṣā iti . katham kṛtvā jñāpakam . nitye hi tasya lope pratiṣedhārthaḥ na kaḥ cit syāt . yadi nityaḥ lopaḥ syāt pratiṣedhavacanam anarthakam syāt . astu atra dvirvacanam . jharaḥ jhari savarṇe iti lopaḥ bhaviṣyati . paśyati tu ācāryaḥ vibhāṣā saḥ lopaḥ iti . tataḥ dvirvacanapratiṣedham śāsti . na etat asti jñāpakam . nitye api tasya lope saḥ pratiṣedhaḥ avaśyam vaktavyaḥ . yat etat acaḥ rahābhyām iti dvirvacanam lopāpavādaḥ saḥ vijñāyate . katham . yaraḥ iti ucyate . etāvantaḥ ca yaraḥ yat uta jharaḥ vā yamaḥ vā . yadi ca atra nityaḥ lopaḥ syāt dvirvacanam anarthakam syāt . kim tarhi tayoḥ yogayoḥ udāharaṇam . yat akṛte dvirvacane trivyañjanaḥ saṃyogaḥ . pratttam , avatttam , ādityyaḥ . iha idānīm karttā , harttā iti dvirvacanasāmarthyāt lopaḥ na bhavati . evam iha api lopaḥ na syāt:: karṣati varṣati iti . tasmāt nitye api lope avaśyam saḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tat etat atyantam sandigdham vartate ācāryāṇām vibhāṣā anuvartate na vā iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.