अभीष्टक्षेत्रायामसंमिता रज्जुः प्रमाणम् । सा सर्वमानेषूभयतःपाशा प्राची । सा पूर्वापरयोःशङ्क्वोर्नियता भवति । सैव पृष्ठभवत्वात् पृष्ठ्येत्यपि व्यपदिश्यते । तद्यावदायामं तावदायामे शुल्बान्तरे तस्यार्धमभ्यस्योपरि प्रक्षिण्य अन्तयोः पाशौ कुर्यात् । तत्र त्रीणि प्रमाणार्धनि भवन्ति । तेषामपरभागभावितृतीयमर्ध्धं षोढा म्भुज्य पाशादारभ्य पञ्चसु भागेष्विति तेषु लक्षणं कुर्यात् । अस्य शुल्बस्यान्तौ पृष्ठ्यान्तयोर्नियम्य कृतेन लक्षणेन दक्षिणा प्रसार्य निमित्तं करोति शङ्कुं निहन्ति । एवमुत्तरतः पाशौ विपर्यस्य पूर्वान्ते ऽप्येवं शङ्कुम् । स समाधिः स एको विहारयोगः । अस्योदाहरणम्- "षट्त्रिंशिकायामष्टादशेऽ त्यादि । एवं कृते यदि तिर्यङ्भान्या निर्ह्रासो विवृद्धिर्वेष्यते सो ऽपि तन्निमित्तः । ये दक्षिणोत्तरा निमित्तभूताःशङ्कवः तानेव चिह्नीकृत्य कर्तव्याः । निर्ह्रासस्योदाहरणम्--"पञ्चदशिकेनैकापायम्यार्धेन ततःऽ इत्यादि । प्रची तु सर्वत्र लोकल एव ग्राह्या । तत्र बोधायनः "कृत्तिकाः खल्विमाः प्राचीं न जहति कदाचन । तासां सन्दर्शनेन मापयेदित्येकम् । श्रोणासन्दर्शनेनमापयेदित्येकम् । चित्रास्वात्योरन्तरालेन मापयेदित्यपरंऽ इति । एतनि लक्षणानि देशविसेषेतु व्यवतिष्ठन्ते, सर्वदेशसाधारणं लक्षणमाह कात्यायनः "समे क्षेत्रे शङ्कुं निखाय शङ्कुसंमितया रज्ज्वा मण्डलं परिलिख्य यत्र लेखयोःशङ्क्वग्रच्छाया निपतति सा प्राचीऽ इति । लेखयोरिति । मण्डलरेखयाः पूर्वापर भागयोरित्यर्थः ॥ कपर्दिभाष्यम् आयामं वाभ्यस्यागन्तुचतुर्थम् आयामश्चाक्ष्णया रज्जुस् तिर्यङ्भानीशेषः । व्याख्यातं विहरणम्
abhīṣṭakṣetrāyāmasaṃmitā rajjuḥ pramāṇam / sā sarvamāneṣūbhayataḥpāśā prācī / sā pūrvāparayoḥśaṅkvorniyatā bhavati / saiva pṛṣṭhabhavatvāt pṛṣṭhyetyapi vyapadiśyate / tadyāvadāyāmaṃ tāvadāyāme śulbāntare tasyārdhamabhyasyopari prakṣiṇya antayoḥ pāśau kuryāt / tatra trīṇi pramāṇārdhani bhavanti / teṣāmaparabhāgabhāvitṛtīyamardhdhaṃ ṣoḍhā mbhujya pāśādārabhya pañcasu bhāgeṣviti teṣu lakṣaṇaṃ kuryāt / asya śulbasyāntau pṛṣṭhyāntayorniyamya kṛtena lakṣaṇena dakṣiṇā prasārya nimittaṃ karoti śaṅkuṃ nihanti / evamuttarataḥ pāśau viparyasya pūrvānte 'pyevaṃ śaṅkum / sa samādhiḥ sa eko vihārayogaḥ / asyodāharaṇam- "ṣaṭtriṃśikāyāmaṣṭādaśe' tyādi / evaṃ kṛte yadi tiryaṅbhānyā nirhrāso vivṛddhirveṣyate so 'pi tannimittaḥ / ye dakṣiṇottarā nimittabhūtāḥśaṅkavaḥ tāneva cihnīkṛtya kartavyāḥ / nirhrāsasyodāharaṇam--"pañcadaśikenaikāpāyamyārdhena tataḥ' ityādi / pracī tu sarvatra lokala eva grāhyā / tatra bodhāyanaḥ "kṛttikāḥ khalvimāḥ prācīṃ na jahati kadācana / tāsāṃ sandarśanena māpayedityekam / śroṇāsandarśanenamāpayedityekam / citrāsvātyorantarālena māpayedityaparaṃ' iti / etani lakṣaṇāni deśaviseṣetu vyavatiṣṭhante, sarvadeśasādhāraṇaṃ lakṣaṇamāha kātyāyanaḥ "same kṣetre śaṅkuṃ nikhāya śaṅkusaṃmitayā rajjvā maṇḍalaṃ parilikhya yatra lekhayoḥśaṅkvagracchāyā nipatati sā prācī' iti / lekhayoriti / maṇḍalarekhayāḥ pūrvāpara bhāgayorityarthaḥ // kapardibhāṣyam āyāmaṃ vābhyasyāgantucaturtham āyāmaścākṣṇayā rajjus tiryaṅbhānīśeṣaḥ | vyākhyātaṃ viharaṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.