यावान् पुरुष ऊर्ध्वबाहुस्तावान भवतीति पुरुषप्रमाणविशेषविधेः । अन्यत्र चतुररद्निः । चतुर्विंशतिरङ्गुलयो ऽरत्निः । तदर्धं प्रादेशः । स च द्वादशाह्गुलः । कॢप्तिः- अचार्यस्य समयः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या श्येन यते तैत्तिरीयके काम्यप्रकरणे पठितो ऽप्ययं श्येनचित् नित्य एव स्वर्गफलकत्वात् चतुरश्राग्निवत्तस्यापि स्वर्गफलकत्वं । "सुवर्गाय वा एष लोकाय चीयते । यदग्निःऽ इति लिङ्गानि चात्र प्रागेव दर्शितानि । वक्र यते श्रुत्यनतरनिदं श्येनचिद्वाक्यस्य शे,भूतं । तत्र वक्रता पक्षमध्ये । व्यासः पुच्छाग्रे । पक्षयोर्वक्रीकरणप्रकारमपि श्रुतिरेवाह --- पस्वात्प्राङूदूहति पक्षमध्ये । पुरस्तात्मत्युङ्ङुदूहति पक्षाग्राप्यययोः । एवमिव हि वयसां पक्षस्य मध्ये मध्यपक्षं निर्णामो वक्रता । मध्येपक्षनिर्णामः - वयसामुत्पततां पक्षमध्ये निर्णाम एवमिव हि दृश्यत इत्यर्थः । यावा ते सारत्निप्रोदशश्चतुरश्रो ऽग्निर्यावान् सम्पद्यते तावानेवायं श्येनचिद्धवति । सारत्निप्रादेशग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तमेव । तत्र - प्रादे ष्टौ आदधीतेति शेषः पुच्छे पुरुषादधिकं प्रादेशमात्मनश्चतुर्थं पुरुषं चतुर्भागीयाश्वाष्टौ आत्मन एवादधीत । शिष्ट आत्मा । अर्धतृतीयः पुरुषः । पुच्छं पुरुषप्रमाण(मात्र)मेव । ता - शिरः तासां तिस्रश्चतुर्भागीयाः शिरः प्रकल्पयेत् । इतर जेत्। पुच्छादात्मनश्वात्र शेषं द्वेधा विभज्य पक्षयोर्निदध्यात् । एकैकस्मिन् पक्षे प्रादेशार्धं षडङ्गुलं आत्मचतुर्थादर्धं षष्टिरह्गुलयः । पञ्चानां चतुर्भागीयानां मध्ये पुरुषायामे पक्षे न्यस्ते पादेना एकान्नत्रिंशतिरह्गुलयः प्राकृतः पक्षः । चतुश्वत्वारिंशदधिकशताङ्गुलयः । एभिः सहितः पादोनैकान्नत्रिंशच्छतद्वयाङ्गुलः सम्पद्यते । तदेतद्वक्ष्यति अर्धदशमा अरत्नय इत्यादि । पञ्चा कॢप्तिः । कपर्हिभाष्यम् अर्धदशमा अरत्नयो ऽङ्गुलयश् च चतुर्भागोनाः पक्षायामः
yāvān puruṣa ūrdhvabāhustāvāna bhavatīti puruṣapramāṇaviśeṣavidheḥ / anyatra caturaradniḥ / caturviṃśatiraṅgulayo 'ratniḥ / tadardhaṃ prādeśaḥ / sa ca dvādaśāhgulaḥ / kḷptiḥ- acāryasya samayaḥ // sundararājīyā vyākhyā śyena yate taittirīyake kāmyaprakaraṇe paṭhito 'pyayaṃ śyenacit nitya eva svargaphalakatvāt caturaśrāgnivattasyāpi svargaphalakatvaṃ / "suvargāya vā eṣa lokāya cīyate / yadagniḥ' iti liṅgāni cātra prāgeva darśitāni / vakra yate śrutyanataranidaṃ śyenacidvākyasya śe,bhūtaṃ / tatra vakratā pakṣamadhye / vyāsaḥ pucchāgre / pakṣayorvakrīkaraṇaprakāramapi śrutirevāha --- pasvātprāṅūdūhati pakṣamadhye / purastātmatyuṅṅudūhati pakṣāgrāpyayayoḥ / evamiva hi vayasāṃ pakṣasya madhye madhyapakṣaṃ nirṇāmo vakratā / madhyepakṣanirṇāmaḥ - vayasāmutpatatāṃ pakṣamadhye nirṇāma evamiva hi dṛśyata ityarthaḥ / yāvā te sāratniprodaśaścaturaśro 'gniryāvān sampadyate tāvānevāyaṃ śyenaciddhavati / sāratniprādeśagrahaṇasya prayojanamuktameva / tatra - prāde ṣṭau ādadhīteti śeṣaḥ pucche puruṣādadhikaṃ prādeśamātmanaścaturthaṃ puruṣaṃ caturbhāgīyāśvāṣṭau ātmana evādadhīta / śiṣṭa ātmā / ardhatṛtīyaḥ puruṣaḥ / pucchaṃ puruṣapramāṇa(mātra)meva / tā - śiraḥ tāsāṃ tisraścaturbhāgīyāḥ śiraḥ prakalpayet / itara jet. pucchādātmanaśvātra śeṣaṃ dvedhā vibhajya pakṣayornidadhyāt / ekaikasmin pakṣe prādeśārdhaṃ ṣaḍaṅgulaṃ ātmacaturthādardhaṃ ṣaṣṭirahgulayaḥ / pañcānāṃ caturbhāgīyānāṃ madhye puruṣāyāme pakṣe nyaste pādenā ekānnatriṃśatirahgulayaḥ prākṛtaḥ pakṣaḥ / catuśvatvāriṃśadadhikaśatāṅgulayaḥ / ebhiḥ sahitaḥ pādonaikānnatriṃśacchatadvayāṅgulaḥ sampadyate / tadetadvakṣyati ardhadaśamā aratnaya ityādi / pañcā kḷptiḥ / kaparhibhāṣyam ardhadaśamā aratnayo 'ṅgulayaś ca caturbhāgonāḥ pakṣāyāmaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.