अत्र चतुरश्रत्वे त्रीणि शतान्यष्टाविंशतिश्वाङ्गुलाः एकविन्तितिलाश् च करणी । तस्या द्वादशेन सप्तविंशत्यङ्गुलेन त्रयोदशतिलयुक्तेन द्वादशभागीयाः । तदर्धेन पाद्याः तृतीयेन च नवम्यः । अधार्श् च पूर्ववत् । उपाधाने ऽध्यर्धा द्वादशपुरस्तात्प्रतीच्यः । पस्वाद्द्वादश प्राच्यः । शेषं द्रोणतेव । तत्र सर्वाभावात् षोडशेष्टका हीयन्ते । अतोऽग्निमध्ये द्वे उद्धृत्याष्टादशनवम्यो निधेयाः । द्विशतः प्रस्तारः । एवमेवापरः । प्राच्युदीच्योस्तु विपर्यासः । मण्डले श्मशानीचद्रथचक्रचिता व्याख्यातः छन्दःअयते छन्दोभिश्वीयत् इति छन्दश्वित् । छान्दसः करण उपपदे व्किप् । अन्यत्र कर्मण्यग्नयाख्यायामिति । सर्वैः परं तत्र सर्वैर्गायत्रयादिभि श्चतुरुत्तरैः अतिधृति पर्यन्तैः चतुर्दशभिरुत्कृतिपर्यन्तैर्वैकविंशत्या त्रिवृत्ककुभादिविशेषयुक्तैर्दाशतयीभ्य आहृतैश्छन्तौबिः सर्वा इष्टकाश्विनुयादित्येकं मतं । प्राकृतैरग्निर् मूर्धेत्यनुवाकाधीतैर्याज्ञसेन्यर्थैः पुनः पुनरभ्यस्तैरित्यपरं मतं । अस्याग्रेः प्रकृतिवदेव रूपं । केचितु वयसां वा एष प्रतिमयेत्यस्यापि नित्यत्वाद्वयस आकारमपीच्छन्ति । यथाह - वोधायनः - तस्य रूपं श्येनाकृतिर्भवतीति ॥ इति श्रीमत्सुन्दहहाजकृतायां शुल्बप्रदीपिकायां चतुर्थः पटलः कपर्दिभाष्यम् श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकाम इति विज्ञायते
atra caturaśratve trīṇi śatānyaṣṭāviṃśatiśvāṅgulāḥ ekavintitilāś ca karaṇī / tasyā dvādaśena saptaviṃśatyaṅgulena trayodaśatilayuktena dvādaśabhāgīyāḥ / tadardhena pādyāḥ tṛtīyena ca navamyaḥ / adhārś ca pūrvavat / upādhāne 'dhyardhā dvādaśapurastātpratīcyaḥ / pasvāddvādaśa prācyaḥ / śeṣaṃ droṇateva / tatra sarvābhāvāt ṣoḍaśeṣṭakā hīyante / ato'gnimadhye dve uddhṛtyāṣṭādaśanavamyo nidheyāḥ / dviśataḥ prastāraḥ / evamevāparaḥ / prācyudīcyostu viparyāsaḥ / maṇḍale śmaśānīcadrathacakracitā vyākhyātaḥ chandaḥayate chandobhiśvīyat iti chandaśvit / chāndasaḥ karaṇa upapade vkip / anyatra karmaṇyagnayākhyāyāmiti / sarvaiḥ paraṃ tatra sarvairgāyatrayādibhi ścaturuttaraiḥ atidhṛti paryantaiḥ caturdaśabhirutkṛtiparyantairvaikaviṃśatyā trivṛtkakubhādiviśeṣayuktairdāśatayībhya āhṛtaiśchantaubiḥ sarvā iṣṭakāśvinuyādityekaṃ mataṃ / prākṛtairagnir mūrdhetyanuvākādhītairyājñasenyarthaiḥ punaḥ punarabhyastairityaparaṃ mataṃ / asyāgreḥ prakṛtivadeva rūpaṃ / kecitu vayasāṃ vā eṣa pratimayetyasyāpi nityatvādvayasa ākāramapīcchanti / yathāha - vodhāyanaḥ - tasya rūpaṃ śyenākṛtirbhavatīti // iti śrīmatsundahahājakṛtāyāṃ śulbapradīpikāyāṃ caturthaḥ paṭalaḥ kapardibhāṣyam śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवति श्येन इव चेतव्यः श्यनचित् तदाकारं चिन्वीत । आकृत्याः फलमाकारसंपादनं स्वयमेव वक्ष्यति । अनृजुपक्षः व्यस्तपुच्छो ऽसङ्कोचितपुच्छः । कथं वक्रता? - पश्चात् प्राङ् उदूहति । पुरस्तात्प्रत्यङ्ङ् उदूहति । एवम् इव हि वयसां मध्ये पक्षनिर्णामो भवतीति विज्ञायते
vakrapakṣo vyastapuccho bhavati śyena iva cetavyaḥ śyanacit tadākāraṃ cinvīta / ākṛtyāḥ phalamākārasaṃpādanaṃ svayameva vakṣyati / anṛjupakṣaḥ vyastapuccho 'saṅkocitapucchaḥ / kathaṃ vakratā? - paścāt prāṅ udūhati | purastātpratyaṅṅ udūhati | evam iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्नयति पुरस्तात्प्रत्यङ्ङ् उन्नयति । एवमेव वक्राः पक्षा यस्य स वक्रपक्षः । हिशब्दः प्रसिद्धौ । एवमिव - एवमेव वयसामुत्पततां मध्ये पक्षनिर्णामो नमनं भवतीति श्रुतिः ॥ यावान् अग्निः सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । प्रादेशं चतुर्थम् आत्मनश् चतुर्भागीयाश् चाष्टौ । तासां तिस्रः शिर इतरत् पक्षयोर् विभजेत्
unnayati purastātpratyaṅṅ unnayati / evameva vakrāḥ pakṣā yasya sa vakrapakṣaḥ / hiśabdaḥ prasiddhau / evamiva - evameva vayasāmutpatatāṃ madhye pakṣanirṇāmo namanaṃ bhavatīti śrutiḥ // yāvān agniḥ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate | prādeśaṃ caturtham ātmanaś caturbhāgīyāś cāṣṭau | tāsāṃ tisraḥ śira itarat pakṣayor vibhajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरद्निना प्रादेशेन च विर्धितो ऽग्निः प्राकृतो यावान् संपद्यते प्रादेश इति गृह्णीयादिति शेषः । सारत्निप्रादेशाग्नौ यत्प्रादेशं पुच्छे आत्मनि चतुर्तं पुरुषक्षेत्रं चतुर्भागीयाश्वाष्टौ शिष्टे पुरुषे ऽष्टौ चतुर्भागीयाः क्षेत्रं च गृहीत्वा तासां चतुर्भागीयानां दिस्रश्चतुर्बागीयाःशिरसि निधातव्याः । इतरत्सर्वं पक्षयोर्विभज्य क्षिपेत् । षडङ्गुलमात्रं प्रादेशे । षष्टयङ्गुलं पुरुषे । चतुर्भागीयासु पञ्चसु पादोनं नवदशाङ्गुलम् । एतदेवैकैकस्मिन पक्षे क्षैपेत् । पञ्चारत्निः पुरुषः । चतुररत्निः व्यायामः । चतुर्विंशत्यङ्गुलयो ऽरत्निः । तदर्धं प्रादेश इति कॢप्तिः
aradninā prādeśena ca virdhito 'gniḥ prākṛto yāvān saṃpadyate prādeśa iti gṛhṇīyāditi śeṣaḥ / sāratniprādeśāgnau yatprādeśaṃ pucche ātmani caturtaṃ puruṣakṣetraṃ caturbhāgīyāśvāṣṭau śiṣṭe puruṣe 'ṣṭau caturbhāgīyāḥ kṣetraṃ ca gṛhītvā tāsāṃ caturbhāgīyānāṃ disraścaturbāgīyāḥśirasi nidhātavyāḥ / itaratsarvaṃ pakṣayorvibhajya kṣipet / ṣaḍaṅgulamātraṃ prādeśe / ṣaṣṭayaṅgulaṃ puruṣe / caturbhāgīyāsu pañcasu pādonaṃ navadaśāṅgulam / etadevaikaikasmina pakṣe kṣaipet / pañcāratniḥ puruṣaḥ | caturaratniḥ vyāyāmaḥ | caturviṃśatyaṅgulayo 'ratniḥ | tadardhaṃ prādeśa iti kḷptiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावान् पुरुष ऊर्ध्वबाहुस्तावान भवतीति पुरुषप्रमाणविशेषविधेः । अन्यत्र चतुररद्निः । चतुर्विंशतिरङ्गुलयो ऽरत्निः । तदर्धं प्रादेशः । स च द्वादशाह्गुलः । कॢप्तिः- अचार्यस्य समयः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या श्येन यते तैत्तिरीयके काम्यप्रकरणे पठितो ऽप्ययं श्येनचित् नित्य एव स्वर्गफलकत्वात् चतुरश्राग्निवत्तस्यापि स्वर्गफलकत्वं । "सुवर्गाय वा एष लोकाय चीयते । यदग्निःऽ इति लिङ्गानि चात्र प्रागेव दर्शितानि । वक्र यते श्रुत्यनतरनिदं श्येनचिद्वाक्यस्य शे,भूतं । तत्र वक्रता पक्षमध्ये । व्यासः पुच्छाग्रे । पक्षयोर्वक्रीकरणप्रकारमपि श्रुतिरेवाह --- पस्वात्प्राङूदूहति पक्षमध्ये । पुरस्तात्मत्युङ्ङुदूहति पक्षाग्राप्यययोः । एवमिव हि वयसां पक्षस्य मध्ये मध्यपक्षं निर्णामो वक्रता । मध्येपक्षनिर्णामः - वयसामुत्पततां पक्षमध्ये निर्णाम एवमिव हि दृश्यत इत्यर्थः । यावा ते सारत्निप्रोदशश्चतुरश्रो ऽग्निर्यावान् सम्पद्यते तावानेवायं श्येनचिद्धवति । सारत्निप्रादेशग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तमेव । तत्र - प्रादे ष्टौ आदधीतेति शेषः पुच्छे पुरुषादधिकं प्रादेशमात्मनश्चतुर्थं पुरुषं चतुर्भागीयाश्वाष्टौ आत्मन एवादधीत । शिष्ट आत्मा । अर्धतृतीयः पुरुषः । पुच्छं पुरुषप्रमाण(मात्र)मेव । ता - शिरः तासां तिस्रश्चतुर्भागीयाः शिरः प्रकल्पयेत् । इतर जेत्। पुच्छादात्मनश्वात्र शेषं द्वेधा विभज्य पक्षयोर्निदध्यात् । एकैकस्मिन् पक्षे प्रादेशार्धं षडङ्गुलं आत्मचतुर्थादर्धं षष्टिरह्गुलयः । पञ्चानां चतुर्भागीयानां मध्ये पुरुषायामे पक्षे न्यस्ते पादेना एकान्नत्रिंशतिरह्गुलयः प्राकृतः पक्षः । चतुश्वत्वारिंशदधिकशताङ्गुलयः । एभिः सहितः पादोनैकान्नत्रिंशच्छतद्वयाङ्गुलः सम्पद्यते । तदेतद्वक्ष्यति अर्धदशमा अरत्नय इत्यादि । पञ्चा कॢप्तिः । कपर्हिभाष्यम् अर्धदशमा अरत्नयो ऽङ्गुलयश् च चतुर्भागोनाः पक्षायामः
yāvān puruṣa ūrdhvabāhustāvāna bhavatīti puruṣapramāṇaviśeṣavidheḥ / anyatra caturaradniḥ / caturviṃśatiraṅgulayo 'ratniḥ / tadardhaṃ prādeśaḥ / sa ca dvādaśāhgulaḥ / kḷptiḥ- acāryasya samayaḥ // sundararājīyā vyākhyā śyena yate taittirīyake kāmyaprakaraṇe paṭhito 'pyayaṃ śyenacit nitya eva svargaphalakatvāt caturaśrāgnivattasyāpi svargaphalakatvaṃ / "suvargāya vā eṣa lokāya cīyate / yadagniḥ' iti liṅgāni cātra prāgeva darśitāni / vakra yate śrutyanataranidaṃ śyenacidvākyasya śe,bhūtaṃ / tatra vakratā pakṣamadhye / vyāsaḥ pucchāgre / pakṣayorvakrīkaraṇaprakāramapi śrutirevāha --- pasvātprāṅūdūhati pakṣamadhye / purastātmatyuṅṅudūhati pakṣāgrāpyayayoḥ / evamiva hi vayasāṃ pakṣasya madhye madhyapakṣaṃ nirṇāmo vakratā / madhyepakṣanirṇāmaḥ - vayasāmutpatatāṃ pakṣamadhye nirṇāma evamiva hi dṛśyata ityarthaḥ / yāvā te sāratniprodaśaścaturaśro 'gniryāvān sampadyate tāvānevāyaṃ śyenaciddhavati / sāratniprādeśagrahaṇasya prayojanamuktameva / tatra - prāde ṣṭau ādadhīteti śeṣaḥ pucche puruṣādadhikaṃ prādeśamātmanaścaturthaṃ puruṣaṃ caturbhāgīyāśvāṣṭau ātmana evādadhīta / śiṣṭa ātmā / ardhatṛtīyaḥ puruṣaḥ / pucchaṃ puruṣapramāṇa(mātra)meva / tā - śiraḥ tāsāṃ tisraścaturbhāgīyāḥ śiraḥ prakalpayet / itara jet. pucchādātmanaśvātra śeṣaṃ dvedhā vibhajya pakṣayornidadhyāt / ekaikasmin pakṣe prādeśārdhaṃ ṣaḍaṅgulaṃ ātmacaturthādardhaṃ ṣaṣṭirahgulayaḥ / pañcānāṃ caturbhāgīyānāṃ madhye puruṣāyāme pakṣe nyaste pādenā ekānnatriṃśatirahgulayaḥ prākṛtaḥ pakṣaḥ / catuśvatvāriṃśadadhikaśatāṅgulayaḥ / ebhiḥ sahitaḥ pādonaikānnatriṃśacchatadvayāṅgulaḥ sampadyate / tadetadvakṣyati ardhadaśamā aratnaya ityādi / pañcā kḷptiḥ / kaparhibhāṣyam ardhadaśamā aratnayo 'ṅgulayaś ca caturbhāgonāḥ pakṣāyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रादेशदशमा अरत्नयो ऽङ्गुलयश् च चतुर्भागोनाः पक्षायामः - पक्षयोरायमः । प्राकृताः षडरत्नयः अर्धपुरुषे प्रादेशसहितारत्निद्वयमष्टादशाह्गुलाश्चतुर्भागोनाश् च प्रादेशे षड्ङ्गुलाः । ता अष्टादशभिःसहारत्निः सर्वं सम्भूयार्धदशमा अरत्नयो ऽह्गुलास्व चतुर्भागोनाः । एष पक्षयोरायामः । द्विपुरुषां रज्जुम् उभयतःपाशां करोति । मध्ये लक्षणम् । पक्षस्यापरयोः कोट्योर् अन्तौ नियम्य लक्षणेन प्राचीनम् आयच्छेद् एवं पुरस्तात् । स निर्णामः
prādeśadaśamā aratnayo 'ṅgulayaś ca caturbhāgonāḥ pakṣāyāmaḥ - pakṣayorāyamaḥ / prākṛtāḥ ṣaḍaratnayaḥ ardhapuruṣe prādeśasahitāratnidvayamaṣṭādaśāhgulāścaturbhāgonāś ca prādeśe ṣaḍṅgulāḥ / tā aṣṭādaśabhiḥsahāratniḥ sarvaṃ sambhūyārdhadaśamā aratnayo 'hgulāsva caturbhāgonāḥ / eṣa pakṣayorāyāmaḥ / dvipuruṣāṃ rajjum ubhayataḥpāśāṃ karoti | madhye lakṣaṇam | pakṣasyāparayoḥ koṭyor antau niyamya lakṣaṇena prācīnam āyacched evaṃ purastāt | sa nirṇāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेनोत्तरः पक्षो व्याख्यातः
etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विपुरुषप्रमाणां रज्जुमुभयतः पाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं; कुर्यादिति शेषः । अनेनैव मार्गेणोत्तरस्यापि पक्षस्य नमनं व्याख्यातम् । एषा पक्षयोर्वक्रता ॥ ।७ ॥ आत्मा द्विपुरुषायामो ऽध्यर्धपुरुषव्यासः
dvipuruṣapramāṇāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ; kuryāditi śeṣaḥ / anenaiva mārgeṇottarasyāpi pakṣasya namanaṃ vyākhyātam / eṣā pakṣayorvakratā // .7 // ātmā dvipuruṣāyāmo 'dhyardhapuruṣavyāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुच्छे ऽर्धपुरुषव्यासं पुरुषं प्रतीचीनम् आयच्छेत् । तस्य दक्षिणतो ऽन्यम् उत्तरतश् च द्विप्जरुषायाम आत्मा अध्धर्धपुरुषव्यासः । एवं दीर्घचतुरश्रं विहृत्य पुच्छस्थानेर्ऽधपुरुषा तिर्यङ्भानी पुरुषप्रमाणा पार्श्वमानी भवति यथा तथा यच्छेत् - कुर्यादित्यर्थः । तस्य चतुरश्रस्य दक्षिणपार्श्वे ऽन्यं तादृग्विधं चतुरश्रमुत्तरतश्वान्यम् । एवं त्रीणि चतुरश्राणि अर्धपुरुषव्यासानि । तावक्ष्णया व्यवलिखेत् । यथार्धपुरुषो ऽप्यये स्यात्
pucche 'rdhapuruṣavyāsaṃ puruṣaṃ pratīcīnam āyacchet | tasya dakṣiṇato 'nyam uttarataś ca dvipjaruṣāyāma ātmā adhdhardhapuruṣavyāsaḥ / evaṃ dīrghacaturaśraṃ vihṛtya pucchasthāner'dhapuruṣā tiryaṅbhānī puruṣapramāṇā pārśvamānī bhavati yathā tathā yacchet - kuryādityarthaḥ / tasya caturaśrasya dakṣiṇapārśve 'nyaṃ tādṛgvidhaṃ caturaśramuttarataśvānyam / evaṃ trīṇi caturaśrāṇi ardhapuruṣavyāsāni / tāvakṣṇayā vyavalikhet | yathārdhapuruṣo 'pyaye syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरस्य् अर्धपुरुषेण चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धात् तावति दक्षिणयोर् निपातयेत्
śirasy ardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāt tāvati dakṣiṇayor nipātayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.