चतुरश्रादिति । इदमपि करणीविधानमेव । महतश्चतुरश्रादल्पं चतुरश्रं निर्जिहीर्षन् विहर्तुमिच्छन् यावत् प्रमाणं चतुरश्रमपनेतुमिच्छति तस्याल्पस्य सरण्या माहतश्चतुरश्रस्यैकदेशं यथा छिन्नं भवति तथोल्लिखेत् । एवं कृते छिन्नं निरसि तव्यक्षेत्रप्रमाणतिर्यङ्भानीकं महत्क्षेत्रपार्श्वमानीकं प्रमाणपार्श्व मानीकं दीर्घचतुरश्रं भवति । अस्य क्षेत्रस्य पार्श्वमानीमक्ष्णयेतरत् पार्श्वमुपसंहरेत्--गमयेत्, सा पार्श्वमानीमक्ष्णयेतरता यत्रेतरस्याः पार्श्वमान्याः प्रदेशे निपतति तदपछिन्द्यात्--पार्श्वमानीमपाच्छित्याधिकं त्यजेत्, छिन्नया निरस्तं--छिन्नं पार्श्वमानीनिरसितव्यक्षेत्रस्य करणी भवति । तया पार्श्वमान्या चतुरश्रे कृते निरसितव्यक्षेत्रं निरस्तं भवतीत्यर्थः । सुन्दरराजीया व्याख्या चतुरश्रातछिन्नया निरस्तम् निर्हारो--निरसनम् । यथा निविधे ऽग्नौ क्रियमाणे द्विपुरुषेण चतुरश्रे कृते चतुष्पुरुषो भवति । तत्रैकपुरुषत्यागार्थं पुरुषमात्रतिर्यङ्भान्या वृध्रमुल्लिख्य तस्योत्तरां पार्श्वमानीं दक्षिणां प्राचीमितरत्पार्श्वं गमयेत् । सा च तत्र द्विपुरुषप्रमाणायां चत्वारिंशच्छतद्वयाङ्गुलप्रमाणायां पञ्चतिलाश्वापच्छिन्द्यात् । परिशि ष्टया करण्या चतुरश्रे कृते पुरुषो निरस्तो भवति । कपर्दिभाष्यम् यथा स्वयमेव दर्शयति- उपसंहृताक्षणयारज्जुः सा चतुष्करणी छिन्ना चेतरा च यत् पृथग्भूते कुरुतस् तद् उभयं करोति उपसंहृता पूर्वं पार्श्वमानी । इदानीमक्ष्णयारज्जुश् च रश्रस्यसा चतुष्करणी द्विपुरुषात् छिन्ना पार्श्वमानी इतरातिर्यह्भानी यत्पृथग्भूते कुरुतः तदुभयं करोति ॥ कथमित्याह- तिर्यङ्मानी पुरुषं शेषस् त्रीन् तिर्यङ्भानी पुरुषं करोति । शेषस्त्वक्ष्णयारज्जुद्वौ । तदुभयं तस्याक्ष्णयारजुरिति त्रीन्करोति ॥ तद् उक्तम्
caturaśrāditi / idamapi karaṇīvidhānameva / mahataścaturaśrādalpaṃ caturaśraṃ nirjihīrṣan vihartumicchan yāvat pramāṇaṃ caturaśramapanetumicchati tasyālpasya saraṇyā māhataścaturaśrasyaikadeśaṃ yathā chinnaṃ bhavati tathollikhet / evaṃ kṛte chinnaṃ nirasi tavyakṣetrapramāṇatiryaṅbhānīkaṃ mahatkṣetrapārśvamānīkaṃ pramāṇapārśva mānīkaṃ dīrghacaturaśraṃ bhavati / asya kṣetrasya pārśvamānīmakṣṇayetarat pārśvamupasaṃharet--gamayet, sā pārśvamānīmakṣṇayetaratā yatretarasyāḥ pārśvamānyāḥ pradeśe nipatati tadapachindyāt--pārśvamānīmapācchityādhikaṃ tyajet, chinnayā nirastaṃ--chinnaṃ pārśvamānīnirasitavyakṣetrasya karaṇī bhavati / tayā pārśvamānyā caturaśre kṛte nirasitavyakṣetraṃ nirastaṃ bhavatītyarthaḥ / sundararājīyā vyākhyā caturaśrātachinnayā nirastam nirhāro--nirasanam / yathā nividhe 'gnau kriyamāṇe dvipuruṣeṇa caturaśre kṛte catuṣpuruṣo bhavati / tatraikapuruṣatyāgārthaṃ puruṣamātratiryaṅbhānyā vṛdhramullikhya tasyottarāṃ pārśvamānīṃ dakṣiṇāṃ prācīmitaratpārśvaṃ gamayet / sā ca tatra dvipuruṣapramāṇāyāṃ catvāriṃśacchatadvayāṅgulapramāṇāyāṃ pañcatilāśvāpacchindyāt / pariśi ṣṭayā karaṇyā caturaśre kṛte puruṣo nirasto bhavati / kapardibhāṣyam yathā svayameva darśayati- upasaṃhṛtākṣaṇayārajjuḥ sā catuṣkaraṇī chinnā cetarā ca yat pṛthagbhūte kurutas tad ubhayaṃ karoti upasaṃhṛtā pūrvaṃ pārśvamānī / idānīmakṣṇayārajjuś ca raśrasyasā catuṣkaraṇī dvipuruṣāt chinnā pārśvamānī itarātiryahbhānī yatpṛthagbhūte kurutaḥ tadubhayaṃ karoti // kathamityāha- tiryaṅmānī puruṣaṃ śeṣas trīn tiryaṅbhānī puruṣaṃ karoti / śeṣastvakṣṇayārajjudvau / tadubhayaṃ tasyākṣṇayārajuriti trīnkaroti // tad uktam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.