तच्चाप्युक्तम् ॥ करविन्दीया व्याख्या इमं प्रकारमुदाहरणमुखेन स्पष्टिकरिष्यन्नाह- उरसंहता तदुक्तम् उपेति । सर्वतो द्विपुरुषप्रमाणं चतुष्पुरुषं चतुरश्रं विषयीकृ त्योदाहरति । एकस्य चतुरश्रस्यावयवभूते दीर्घचतुरश्रे या पार्श्वमान्यक्ष्णयोपसंहृता सा चतुष्करणी चतुष्करणी चतुष्पुरुषकरणीति प्रतिज्ञाता । अस्य तिर्यङ्भानी च पुरुषमात्रकरणीति । अस्य दीर्घचतुरश्रस्य छिन्ना पार्श्वमानी कियत्करणीति न ज्ञाता, सैवात्रावगन्तव्या । अत्र पुरुषप्रमाणं तिर्यङ्भान्या पृथग्भूतया यत्क्रियते छिन्नया पार्श्वमान्या पृथग्भूतया यत्क्रियते अक्ष्णयारज्जुः तदुभयक्षेत्रकरणीति न्यायतो ऽवगता । तत्राक्ष्णयारज्जुफलभूताच्चतुष्पुरुषाच्चतुरश्रादेकप्रमाणं तिर्यङ्भानीफले त्वेकस्मिन्नपनीते त्रयः पुरुषाः परिशेष्यात् सा त्रिपुरुषकरणीत्यवगन्तव्या । अत इदमुक्तं तिर्यङ्भानी पुरुषं करोति शेषः छिन्ना पार्श्वमानी । त्रीन् पुरुषान् इति पुल्लिङ्गनिर्देशः पुरुषभिप्रायः । पुरुषनिर्देशश्वाग्नौ पुरुषेण विमानं पुरुषाभ्यासापचयौ समासनिर्हारयोः उदाहरणमिति । अयमर्थः--सर्वतो द्विप्रमाणाच्चतुष्पुरुषाच्चतुरश्रादेकं पुरुषमपनीय त्रिपुरुषं समचतुरश्रं कर्तुमिच्छन् तच्चतुरश्रं पुरुषप्रमाणया रज्ज्वा मध्ये परिच्छिद्य द्विधा कृत्वा तदर्घस्यैकां पार्श्वमानीमपरां पार्श्वमानीं प्रत्यक्ष्णयोपगमयित्वा तयोर्यत्र संपातः तत्रावस्थितां पार्श्वमानीं छिच्वावशिष्टं निरस्य शिष्टया पार्श्वमान्या समचतुरश्रे कृते तच्चतुरश्रं त्रिपुरुषचतुरश्रं भवति । तथा सर्वतश्वतुष्पुरुषाच्चतुरश्राच्चतुरः पुरुषानपनीय द्वादशपुरुषं समचतुरश्रं कर्तुमिच्छद्द्विपुरुषप्रमाणया तिर्यङ्भान्या समचतुरश्रं विभज्यार्धस्यैकां पार्श्वमानीमन्यां प्रति गमयित्वा तयोःसन्निपाते ऽवस्थितां पार्श्वमानीमवच्छिद्य छेदं निरस्य शिष्टया पार्श्वमान्या चतुरश्रे कृते तत् क्षेत्रं द्वादशपुरुषसमचतुरश्रं भवति । छिन्नशिष्टा पार्श्वमानी तत्करणी भवतीत्यर्थः । एवं प्रमाणक्षेत्रे तृतीयद्विकरणीमपनीय तृतीयकरणी भवति । एवमेव सर्वत्र चतुष्करणीचतुर्थकरणीप्रभृतयः करण्यो ऽवगन्तव्याः । तदुक्तं "दीर्घस्याक्ष्मयारज्जुरित्यनेन । अस्योपयोगो द्रोणादिषु, सुन्दरराजीया व्याख्या तदेवोदाहरति--- उपसंहृता तदुक्तम् या अक्ष्णयोपसंहृता-एकीभूता रज्जुःसा चतुष्करणी द्विपुरुषापच्छिन्ना पार्श्वमानी अपच्छिन्ना पञ्चतिलोनाष्टशतद्वयाङ्गुला । इतरा--पुरुषमात्री तिर्यङ्भानी च यत्पृथग्भूते कुरुतस्तदुभयं करति कर्णरज्जुत्वात् । तत्र तिर्यङ्भानी स्पष्टमेव हि पुरुषमात्रं करोति । पारिशेष्यात्पार्श्वमानी त्रीन् पुरुषान् करोतीति ज्ञातुं शक्यते । तदुक्तं "दीर्घस्याक्ष्णयारज्जुःऽ इत्यादिना । कपर्दिभाष्यम् दीर्घचतुरश्रं समचतुरश्रं चिकीर्षन् तिर्यङ्मान्यापच्छिद्य शेषं विभज्योभयत उपदध्यात् दीर्घचतुरश्रं समचतुरश्रं कर्तुमिच्छन् तिर्यङ्भन्या तिर्यङ्भानीप्रमाणेनापच्छिद्य शेषं विभज्य--द्विधा कृत्वा तदुभयतः अग्रतः पार्श्वतश्रोपदध्यात्--निक्षिपेत् । खण्डम् आगन्तुना संपुरयेत् खण्डमागन्तुनातिरिक्तेन पूरयेत् । पूरयित्वा तदतिरिक्तं त्यचेत् । तस्य निर्हार उक्तः
taccāpyuktam // karavindīyā vyākhyā imaṃ prakāramudāharaṇamukhena spaṣṭikariṣyannāha- urasaṃhatā taduktam upeti / sarvato dvipuruṣapramāṇaṃ catuṣpuruṣaṃ caturaśraṃ viṣayīkṛ tyodāharati / ekasya caturaśrasyāvayavabhūte dīrghacaturaśre yā pārśvamānyakṣṇayopasaṃhṛtā sā catuṣkaraṇī catuṣkaraṇī catuṣpuruṣakaraṇīti pratijñātā / asya tiryaṅbhānī ca puruṣamātrakaraṇīti / asya dīrghacaturaśrasya chinnā pārśvamānī kiyatkaraṇīti na jñātā, saivātrāvagantavyā / atra puruṣapramāṇaṃ tiryaṅbhānyā pṛthagbhūtayā yatkriyate chinnayā pārśvamānyā pṛthagbhūtayā yatkriyate akṣṇayārajjuḥ tadubhayakṣetrakaraṇīti nyāyato 'vagatā / tatrākṣṇayārajjuphalabhūtāccatuṣpuruṣāccaturaśrādekapramāṇaṃ tiryaṅbhānīphale tvekasminnapanīte trayaḥ puruṣāḥ pariśeṣyāt sā tripuruṣakaraṇītyavagantavyā / ata idamuktaṃ tiryaṅbhānī puruṣaṃ karoti śeṣaḥ chinnā pārśvamānī / trīn puruṣān iti pulliṅganirdeśaḥ puruṣabhiprāyaḥ / puruṣanirdeśaśvāgnau puruṣeṇa vimānaṃ puruṣābhyāsāpacayau samāsanirhārayoḥ udāharaṇamiti / ayamarthaḥ--sarvato dvipramāṇāccatuṣpuruṣāccaturaśrādekaṃ puruṣamapanīya tripuruṣaṃ samacaturaśraṃ kartumicchan taccaturaśraṃ puruṣapramāṇayā rajjvā madhye paricchidya dvidhā kṛtvā tadarghasyaikāṃ pārśvamānīmaparāṃ pārśvamānīṃ pratyakṣṇayopagamayitvā tayoryatra saṃpātaḥ tatrāvasthitāṃ pārśvamānīṃ chicvāvaśiṣṭaṃ nirasya śiṣṭayā pārśvamānyā samacaturaśre kṛte taccaturaśraṃ tripuruṣacaturaśraṃ bhavati / tathā sarvataśvatuṣpuruṣāccaturaśrāccaturaḥ puruṣānapanīya dvādaśapuruṣaṃ samacaturaśraṃ kartumicchaddvipuruṣapramāṇayā tiryaṅbhānyā samacaturaśraṃ vibhajyārdhasyaikāṃ pārśvamānīmanyāṃ prati gamayitvā tayoḥsannipāte 'vasthitāṃ pārśvamānīmavacchidya chedaṃ nirasya śiṣṭayā pārśvamānyā caturaśre kṛte tat kṣetraṃ dvādaśapuruṣasamacaturaśraṃ bhavati / chinnaśiṣṭā pārśvamānī tatkaraṇī bhavatītyarthaḥ / evaṃ pramāṇakṣetre tṛtīyadvikaraṇīmapanīya tṛtīyakaraṇī bhavati / evameva sarvatra catuṣkaraṇīcaturthakaraṇīprabhṛtayaḥ karaṇyo 'vagantavyāḥ / taduktaṃ "dīrghasyākṣmayārajjurityanena / asyopayogo droṇādiṣu, sundararājīyā vyākhyā tadevodāharati--- upasaṃhṛtā taduktam yā akṣṇayopasaṃhṛtā-ekībhūtā rajjuḥsā catuṣkaraṇī dvipuruṣāpacchinnā pārśvamānī apacchinnā pañcatilonāṣṭaśatadvayāṅgulā / itarā--puruṣamātrī tiryaṅbhānī ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karati karṇarajjutvāt / tatra tiryaṅbhānī spaṣṭameva hi puruṣamātraṃ karoti / pāriśeṣyātpārśvamānī trīn puruṣān karotīti jñātuṃ śakyate / taduktaṃ "dīrghasyākṣṇayārajjuḥ' ityādinā / kapardibhāṣyam dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣan tiryaṅmānyāpacchidya śeṣaṃ vibhajyobhayata upadadhyāt dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ kartumicchan tiryaṅbhanyā tiryaṅbhānīpramāṇenāpacchidya śeṣaṃ vibhajya--dvidhā kṛtvā tadubhayataḥ agrataḥ pārśvataśropadadhyāt--nikṣipet / khaṇḍam āgantunā saṃpurayet khaṇḍamāgantunātiriktena pūrayet / pūrayitvā tadatiriktaṃ tyacet / tasya nirhāra uktaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.