बाह्य - यात् ते इत्येव । ते एव षोडश्यौ बाह्यविशेषाभ्यामन्याभ्यामर्धाभ्यां परिगृह्णीयात् । एते अर्धे शिरस्यनवकाशादात्मनि भवतः । एतदुक्तं भवति - विशयषोडश्योः पुरस्ताद्विशयभूते बहिर्विशेषे द्वे अर्वे तथाऽत्मनि विशयषोडश्योर्दक्षिणत उत्तरतश् च वहिर्विशेषे अन्ये अर्धे इति ॥ आत्म - ध्यात् आत्मनः करण्य आत्मकरण्यः । तासां सन्धिषु श्रोण्यंसेषु षोडश्यः चतस्रः । सर्वत्र छान्दसो विभक्तिव्यत्ययः । आत्मनि पक्षाप्यययोःसमीपेषु बाह्यविशेषाश्चतस्रः षोडशीरुपदध्यात् । अन्त्या बाह्यविशेषा इति वक्ष्यमाणे ऽपि बाह्यविशेषग्रहणं संख्यापूरणाय । पादानां चार्धानां च उपधानार्थं षोडशीनामुद्ध्वरणे प्रसक्ते आसाणुद्धरणं मा भूदित्येवमर्थम् ॥ चत - योः प्रतिपक्षं चतस्रोर्ऽधेष्टकाः बाह्यविशेषा इत्येव ॥ पक्षे - दयेत् पक्षयोरुदीच्यः पक्षेषटकाः सप्त रीतयः ॥ तिस्रर् - श्वयोः बाह्यविशेषा एव ॥ अव - येत् अवशिष्टमात्मनि त्रयस्त्रिंशत् षोडशीस्थानं पुच्छद्वादशषोडशीस्थानम् ॥ अन्त्य - च्छात् अन्त्याःसर्वा बाह्यविशेषा भवेयुः पुच्छादन्यत्र । पुच्छे त्वन्त्याःषोडश्यो ऽभ्यन्तरविशेषा एव । सुन्दरराजीया व्याख्या बाह्य - गृह्णीयात् ते षोडश्यौ बाह्यविशेषाभ्यां द्वाभ्यामर्धेष्टकाभ्यां दक्षिणत उत्तरतश्वात्मनि परिगृह्णीयात् ॥ आत्म - दध्यात् अष्टाश्रेरात्मनो ऽष्टौ करण्यः । तत्र दक्षिणोत्तरपार्श्वकरण्योः श्रोण्यंसकरणीभिः सह चत्वारः सन्धयः । तत्र श्रोणिसन्ध्योर्द्वे प्रत्यगग्रे षोडश्यौ । अंससन्ध्योर्द्वे प्रागग्रे । एवं चतस्रः षोडश्यः । ये तु चत्वारः पूर्वापर (कोट्योः) करण्योःसन्धयः तत्र पूर्वयोस्तावद्बाह्यविशेषाभ्यां परिगृह्णीयादित्यर्धेष्टके उक्ते । अपरयोरपि पूर्वसादृश्यार्थं भेदपरिहारार्थं चाध्यर्धे एवोपधेये । चतस्र - योः पक्षे - दयेत् एकैकं षट्पञ्चाशता । तिस्र - योः बाह्यविशेषाः । कपर्दिभाष्यम् यच् चतुरश्रं त्र्यश्रं वा संपद्येतार्धेष्टकाभिः पादेष्टकाभिर् वा प्रच्छादयेत्
bāhya - yāt te ityeva / te eva ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣābhyāmanyābhyāmardhābhyāṃ parigṛhṇīyāt / ete ardhe śirasyanavakāśādātmani bhavataḥ / etaduktaṃ bhavati - viśayaṣoḍaśyoḥ purastādviśayabhūte bahirviśeṣe dve arve tathā'tmani viśayaṣoḍaśyordakṣiṇata uttarataś ca vahirviśeṣe anye ardhe iti // ātma - dhyāt ātmanaḥ karaṇya ātmakaraṇyaḥ / tāsāṃ sandhiṣu śroṇyaṃseṣu ṣoḍaśyaḥ catasraḥ / sarvatra chāndaso vibhaktivyatyayaḥ / ātmani pakṣāpyayayoḥsamīpeṣu bāhyaviśeṣāścatasraḥ ṣoḍaśīrupadadhyāt / antyā bāhyaviśeṣā iti vakṣyamāṇe 'pi bāhyaviśeṣagrahaṇaṃ saṃkhyāpūraṇāya / pādānāṃ cārdhānāṃ ca upadhānārthaṃ ṣoḍaśīnāmuddhvaraṇe prasakte āsāṇuddharaṇaṃ mā bhūdityevamartham // cata - yoḥ pratipakṣaṃ catasror'dheṣṭakāḥ bāhyaviśeṣā ityeva // pakṣe - dayet pakṣayorudīcyaḥ pakṣeṣaṭakāḥ sapta rītayaḥ // tisrar - śvayoḥ bāhyaviśeṣā eva // ava - yet avaśiṣṭamātmani trayastriṃśat ṣoḍaśīsthānaṃ pucchadvādaśaṣoḍaśīsthānam // antya - cchāt antyāḥsarvā bāhyaviśeṣā bhaveyuḥ pucchādanyatra / pucche tvantyāḥṣoḍaśyo 'bhyantaraviśeṣā eva / sundararājīyā vyākhyā bāhya - gṛhṇīyāt te ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣābhyāṃ dvābhyāmardheṣṭakābhyāṃ dakṣiṇata uttarataśvātmani parigṛhṇīyāt // ātma - dadhyāt aṣṭāśrerātmano 'ṣṭau karaṇyaḥ / tatra dakṣiṇottarapārśvakaraṇyoḥ śroṇyaṃsakaraṇībhiḥ saha catvāraḥ sandhayaḥ / tatra śroṇisandhyordve pratyagagre ṣoḍaśyau / aṃsasandhyordve prāgagre / evaṃ catasraḥ ṣoḍaśyaḥ / ye tu catvāraḥ pūrvāpara (koṭyoḥ) karaṇyoḥsandhayaḥ tatra pūrvayostāvadbāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyādityardheṣṭake ukte / aparayorapi pūrvasādṛśyārthaṃ bhedaparihārārthaṃ cādhyardhe evopadheye / catasra - yoḥ pakṣe - dayet ekaikaṃ ṣaṭpañcāśatā / tisra - yoḥ bāhyaviśeṣāḥ / kapardibhāṣyam yac caturaśraṃ tryaśraṃ vā saṃpadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhir vā pracchādayet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.