प्रागायताभिः द्वादशभिः षोडशीभिर्मध्यरीती द्वे । पुच्छाप्यये द्वे षोडश्यौ । प्रत्यगग्रपुच्छं पञ्चदशाङ्गुलेन पूर्वाच्चतस्रः षोडश्यः उदगायताः । पुच्छाग्रे दक्षिणतोर्ऽधेष्टका पूर्वमुक्ता । तस्या उदक् षोडश्युदगग्रा तस्या उदग्द्वे अर्धे ततो द्वे षोडश्यौ ततो द्वे अर्(ध्येर्)धे ततः षोडशी । ततोर्(ध्यार्)धा पूर्वमुक्ता । एवं द्विशतः प्रस्तारः । पाद्याभिः पूरणपक्षे आत्मनि दक्षिणपार्श्वे द्वादशार्ध्या उद्धृत्य वा अष्टौ चतस्रः षोडश्यो निधेयाः । एवमुत्तरपार्श्वे ऽपि । अस्मिन्नपि प्रस्तारे प्रकारान्तरमाह --- अन्त्य - च्छात् अत्रापि वाशब्दो ऽध्याहार्यः । यथा पूर्वस्मिन् प्रस्तारे अन्त्या बाह्यविशेषा इति षोडश्यो विहिताः तथात्रापि श्रोण्यंसेषु द्वे द्वे षोडश्यौ प्रागग्रे प्रत्यगग्रे चेत्यष्टौ निधेयाः । एतदप्यशक्यत्वात्पक्षयोर्न भवति । अस्मिन् पक्षे शिरो ऽप्यये अर्धेनोपधेये । पुच्छाप्यये ऽप्यर्धे द्वे उपधेये । पार्श्वस्थाश्चतस्रो रीतयोर्धे ऽष्टकाभिःपूरणीयाः । मध्यमरीत्योः षोडशषोडश्यः पुच्छाग्रमध्ये षट् षोडश्यः । ततः पूर्वस्यां मध्ये द्वे षोडश्यौ । शेषेर्ऽध्याः । ततः पूर्वस्यां मध्ये द्वे प्राच्यौ षोडश्यौ । शेषं पूर्ववदेव । एष द्विशतः । पाद्याभिः पूरणपक्षे ऽपि पूर्ववत्सर्वत्राविशेषात् पादायाभिः सम्भवे ऽपि विपरीतविशेषा उपधेयाः । केचित्तु अन्त्या बाह्यविशेषा इति पूर्वमुक्तम् । तयोरेव प्रस्तारयोः शेषमाहुः । तदनुपपन्नं, अन्त्यानां षोडशीनां अनियतविशेषाणामभावात् । उभयस्मिन् प्रस्तारे प्राहुः अन्त्या इति न केवलं षोडश्य एव गृह्यन्ते । अपितु याः काश्वान्त्या उपधेयाः ताश् च बाह्यविशेषाः कार्या इति । तेषां शिरसि द्वे षोडश्यौ बाह्यविशेषे बाह्यविशेषाभ्यां परिगृह्णीयात् । आत्मकरणीनां सन्धिषु षोडश्यो बाह्यविशेषा इति बाह्यविशेष शब्दकं अनर्थकं स्यात् । अन्यत्र शिरसो ऽन्यत्र पुच्छादिति च विरुध्येते । शिरसि पाद्यानां पुच्छपार्श्वयोरर्ध्यार्(धा)नां च बाह्यविशेषाणामेवेष्टत्वात् ॥ यच्चतु - येत् प्रस्तारद्वयसाधारणमिदम् । षोडशीभिः पूरयितुमशक्योपि यावद्द्विशतपूर्ति अर्धाः पाद्या उपधेयाः । तत्रार्ध्यारहिताभिः पाद्याभिः सङ्ख्यां पूरयितुमशक्यत्वात् । तस्मादर्ध्याभिः संमिश्राभिर्वा पाद्याभिः पूरणम् । तत्प्रकारश् च पूर्वमेकोक्तः ॥ कपर्दिभाष्यम् अणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थाने
prāgāyatābhiḥ dvādaśabhiḥ ṣoḍaśībhirmadhyarītī dve / pucchāpyaye dve ṣoḍaśyau / pratyagagrapucchaṃ pañcadaśāṅgulena pūrvāccatasraḥ ṣoḍaśyaḥ udagāyatāḥ / pucchāgre dakṣiṇator'dheṣṭakā pūrvamuktā / tasyā udak ṣoḍaśyudagagrā tasyā udagdve ardhe tato dve ṣoḍaśyau tato dve ar(dhyer)dhe tataḥ ṣoḍaśī / tator(dhyār)dhā pūrvamuktā / evaṃ dviśataḥ prastāraḥ / pādyābhiḥ pūraṇapakṣe ātmani dakṣiṇapārśve dvādaśārdhyā uddhṛtya vā aṣṭau catasraḥ ṣoḍaśyo nidheyāḥ / evamuttarapārśve 'pi / asminnapi prastāre prakārāntaramāha --- antya - cchāt atrāpi vāśabdo 'dhyāhāryaḥ / yathā pūrvasmin prastāre antyā bāhyaviśeṣā iti ṣoḍaśyo vihitāḥ tathātrāpi śroṇyaṃseṣu dve dve ṣoḍaśyau prāgagre pratyagagre cetyaṣṭau nidheyāḥ / etadapyaśakyatvātpakṣayorna bhavati / asmin pakṣe śiro 'pyaye ardhenopadheye / pucchāpyaye 'pyardhe dve upadheye / pārśvasthāścatasro rītayordhe 'ṣṭakābhiḥpūraṇīyāḥ / madhyamarītyoḥ ṣoḍaśaṣoḍaśyaḥ pucchāgramadhye ṣaṭ ṣoḍaśyaḥ / tataḥ pūrvasyāṃ madhye dve ṣoḍaśyau / śeṣer'dhyāḥ / tataḥ pūrvasyāṃ madhye dve prācyau ṣoḍaśyau / śeṣaṃ pūrvavadeva / eṣa dviśataḥ / pādyābhiḥ pūraṇapakṣe 'pi pūrvavatsarvatrāviśeṣāt pādāyābhiḥ sambhave 'pi viparītaviśeṣā upadheyāḥ / kecittu antyā bāhyaviśeṣā iti pūrvamuktam / tayoreva prastārayoḥ śeṣamāhuḥ / tadanupapannaṃ, antyānāṃ ṣoḍaśīnāṃ aniyataviśeṣāṇāmabhāvāt / ubhayasmin prastāre prāhuḥ antyā iti na kevalaṃ ṣoḍaśya eva gṛhyante / apitu yāḥ kāśvāntyā upadheyāḥ tāś ca bāhyaviśeṣāḥ kāryā iti / teṣāṃ śirasi dve ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣe bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāt / ātmakaraṇīnāṃ sandhiṣu ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣā iti bāhyaviśeṣa śabdakaṃ anarthakaṃ syāt / anyatra śiraso 'nyatra pucchāditi ca virudhyete / śirasi pādyānāṃ pucchapārśvayorardhyār(dhā)nāṃ ca bāhyaviśeṣāṇāmeveṣṭatvāt // yaccatu - yet prastāradvayasādhāraṇamidam / ṣoḍaśībhiḥ pūrayitumaśakyopi yāvaddviśatapūrti ardhāḥ pādyā upadheyāḥ / tatrārdhyārahitābhiḥ pādyābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayitumaśakyatvāt / tasmādardhyābhiḥ saṃmiśrābhirvā pādyābhiḥ pūraṇam / tatprakāraś ca pūrvamekoktaḥ // kapardibhāṣyam aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāne
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.