द्वाभ्याम् अर्धेष्टकाभ्यां यथायोगं पर्युपदध्यात् ते विशये इष्टके द्वाभ्यामर्धेष्टकाभ्यां विशयाभ्यां यथायोगं परिगृह्णीयात् । षोडश्योरर्धेष्टकयोश् च यथा विशेषाःसंहिता भवेयुः तथोपदध्यादित्यर्थः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या चत - ग्रयोः तासामर्धेष्टकामात्राण्यात्मनि । ता ध्यात् दक्षिणाग्राभिः दक्षिणाप्ययस्था उदीचीरितराः ॥ चतस्र - ध्यीयाः पक्ष - दयेत् अशीत्या प्रागायताभिः ॥ अव - दयेत् अणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थान इति वक्ष्यमाणत्वात् अणूकाभिः सह प्रच्छादनभेदपरिहाराय तत्र पुच्छात्मशिरःसु पूर्वनिहिताभिः पादरीतिभिःसह षोडश रीतयः उदीच्यः । पुच्छाग्रे पादरीतिरुक्ता । द्वितीयस्यां पार्श्वयोरणूके मध्ये चतस्रः षोडश्यः । एवं तृतीयाषष्ठीत्रयोदश्यो ऽणूकाभिरेव द्विप्रकाराभिः सन्ध्यन्तराले द्वादश षोडश्यः प्रगायताः शिरसो ऽपरार्धे द्वे षोडश्यौ द्विशतः प्रस्तारः ॥ अन्त्या - शिरसः च शब्दो ऽत्राध्याहर्तव्यः । द्वाभ्यां विशेषाः । अन्तेषु या उपधेयास्ता बाह्यविशेषाः षोडश्यो भवेयुः । एतच्चात्मन्येव । पक्षयोरशक्यत्वात् पुच्छभेदसम्भवाच्च । तस्मादात्मनः श्रोण्यंसेष्वष्टौ षोडशीर्दक्षि (णाग्रा) णा उदगग्राश्चोपदध्यात् । एकैकत्र द्वेद्वे । अस्मिन् पक्षे यच्चतुरश्रं त्र्यश्रि वेति वक्ष्यमाणाभिः पाद्याभिः संख्यापूरणं । तत्र पुच्छाप्ययस्य पुरस्ताद्द्वे अर्धे शिरसो ऽप्ययस्य पश्चाद्द्वे अर्धे । तासां मध्ये चतुर्विशतिः पाद्याः । पार्श्वयोः षट् षट् षोडश्यः । यद्वा एताः पाद्याः षोडशीश्वः षट्त्रिंशतमुद्धृत्य षट्त्रिंशदर् (ध्यार्) धा निधेयाः । तत्र दक्षिणपार्श्वस्था प्रागुत्तरविशेषाः विपरीता उत्तराः । पुच्छमध्ये षट् षोडश्यः प्रागायताः । ततः पा (तत्प्रा) र्श्वयोस्वतस्रोर्ऽधेष्टकाः । शेषं पूर्ववदेव । अ(त)त्र आत्मनि प्राच्यः पञ्चरीत्यः उदीच्यो वा अष्टौ ॥ अपर - दध्यात् ते प - शेषे एते अपि प्रागग्रे । द्वाभ्यां - दध्यात् तयोः षोडश्योर्मध्ये शिरसो ऽप्यये द्वे अर्धेष्टके इत्यर्थः । कपर्दिभाष्यम् बाह्यविशेषाभ्यां परिगृह्णीयात्
dvābhyām ardheṣṭakābhyāṃ yathāyogaṃ paryupadadhyāt te viśaye iṣṭake dvābhyāmardheṣṭakābhyāṃ viśayābhyāṃ yathāyogaṃ parigṛhṇīyāt / ṣoḍaśyorardheṣṭakayoś ca yathā viśeṣāḥsaṃhitā bhaveyuḥ tathopadadhyādityarthaḥ // sundararājīyā vyākhyā cata - grayoḥ tāsāmardheṣṭakāmātrāṇyātmani / tā dhyāt dakṣiṇāgrābhiḥ dakṣiṇāpyayasthā udīcīritarāḥ // catasra - dhyīyāḥ pakṣa - dayet aśītyā prāgāyatābhiḥ // ava - dayet aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna iti vakṣyamāṇatvāt aṇūkābhiḥ saha pracchādanabhedaparihārāya tatra pucchātmaśiraḥsu pūrvanihitābhiḥ pādarītibhiḥsaha ṣoḍaśa rītayaḥ udīcyaḥ / pucchāgre pādarītiruktā / dvitīyasyāṃ pārśvayoraṇūke madhye catasraḥ ṣoḍaśyaḥ / evaṃ tṛtīyāṣaṣṭhītrayodaśyo 'ṇūkābhireva dviprakārābhiḥ sandhyantarāle dvādaśa ṣoḍaśyaḥ pragāyatāḥ śiraso 'parārdhe dve ṣoḍaśyau dviśataḥ prastāraḥ // antyā - śirasaḥ ca śabdo 'trādhyāhartavyaḥ / dvābhyāṃ viśeṣāḥ / anteṣu yā upadheyāstā bāhyaviśeṣāḥ ṣoḍaśyo bhaveyuḥ / etaccātmanyeva / pakṣayoraśakyatvāt pucchabhedasambhavācca / tasmādātmanaḥ śroṇyaṃseṣvaṣṭau ṣoḍaśīrdakṣi (ṇāgrā) ṇā udagagrāścopadadhyāt / ekaikatra dvedve / asmin pakṣe yaccaturaśraṃ tryaśri veti vakṣyamāṇābhiḥ pādyābhiḥ saṃkhyāpūraṇaṃ / tatra pucchāpyayasya purastāddve ardhe śiraso 'pyayasya paścāddve ardhe / tāsāṃ madhye caturviśatiḥ pādyāḥ / pārśvayoḥ ṣaṭ ṣaṭ ṣoḍaśyaḥ / yadvā etāḥ pādyāḥ ṣoḍaśīśvaḥ ṣaṭtriṃśatamuddhṛtya ṣaṭtriṃśadar (dhyār) dhā nidheyāḥ / tatra dakṣiṇapārśvasthā prāguttaraviśeṣāḥ viparītā uttarāḥ / pucchamadhye ṣaṭ ṣoḍaśyaḥ prāgāyatāḥ / tataḥ pā (tatprā) rśvayosvatasror'dheṣṭakāḥ / śeṣaṃ pūrvavadeva / a(ta)tra ātmani prācyaḥ pañcarītyaḥ udīcyo vā aṣṭau // apara - dadhyāt te pa - śeṣe ete api prāgagre / dvābhyāṃ - dadhyāt tayoḥ ṣoḍaśyormadhye śiraso 'pyaye dve ardheṣṭake ityarthaḥ / kapardibhāṣyam bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.