द्वितीयावत्पञ्चमी । प्रथमावत् षष्ठी । तत्र तिसृणां दक्षिणरीतीनां दक्षिणं पार्श्वमुत्तररीतीनामुत्तरं पार्श्वम् । दक्षिणानामुत्तराणं च दक्षिणा पार्श्वरीतिद्वयगता । अत्र प्रतीच्यो मुकुलात्मकाः । तत्प्रतीपमुकाः प्राच्यः । एवं शोभां वितन्वते । पुच्छे मध्यमरीत्यन्तयोर्विशयषोडस्योर्दाक्षिणत उत्तरतश् च द्वे अर्धे बाह्यविशेषे । ततः पश्चान्मध्ये द्वे षोडश्यौ । ते अभित(स्तितस्र)स्तिस्रो ऽर्धेष्टका इत्यष्टेष्टकाः । ततः पुच्छाग्रे षड्भिः षोडशीभिरभितोर्ऽधाभिरष्टेष्टकाः । पक्षाग्रयोश्चतस्रश्चतस्रोर्ऽधेष्टकाः । पक्षद्वये पक्षेष्टकाःसप्त रीतयः । ता द्वादशशतमिष्टकाः । पादेष्टकाभिश् च पूरणपक्षे एता एव रीतयः । तत्र विशेषः पुच्छगतोपान्तरीत्यां बाह्यास्वतस्रोर्ऽधेष्टका द्विधा कुर्यात् । आत्मनि प्रथमद्वितीयपञ्चमषष्ठेषु तन्मध्यगतार्धेषु पश्चिमतो द्वे द्वे अर्धे । अवशिष्टान्येष्वर्धस्थानेषु षोडशीयुग्मान्युपदध्यात् । द्वितीयापञ्चम्योश्वार्धा द्विधा भिद्यात् । ननु भेदो वर्जनीय इति तत्रतत्राग्नौ यत्नेन परिहृतः । स इदानीं पुच्छे प्रादुर्बुभूषति? नैतत्सारम् । नियतलोकानामिष्टकानामसंबाधेन समुदिताभिरिष्टकाबिःसङ्ख्यायां पूरितायां यदीष्टकैकदेशे भेद उपजायते स भेदो मर्षणीय एव, अवर्जनीयत्वादेकदेशभेदस्य । अत एव भेदवर्जनं स्वकण्ठेनोक्तमाचार्येण द्विशत एष इति ॥ व्यात्यार् - षेत् गतम् ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या अणू अने प्रकृतौ चतुरश्राग्नौ पञ्चदशभागीयानां कार्यं भेदपरिहारेण संख्यापूरणम् । इह तु तत्कार्ये अणूका उपधेयाः । तत्र समचतुरश्राणामणूकानामुपधाने द्विशतः कर्तुं न शक्यते । तस्मादणूकक्षेत्राणां ग्रहणम् । तत्रापि षोडश्यो न गृह्यन्ते । अवशिष्टं षोडशीभिरित्येव सिद्धत्वात् भेदसम्भवाच्च । तस्माद (न्या ) णूकक्षेत्रादि (द्वि) प्रकारा इष्टकाः कर्तव्याः । दर्शिते च तासां करणे (पूर्वमेव) । आचार्येण तु करणे नोपदिष्टे । अन्त्या बाह्यविशेषा इत्यस्मिन् पक्षे अणूकानामनुपयोगात् । उक्तश्वोपधानप्रकारः । अणूकाभिर्विनैव तस्मिन् पक्षे प्रथम एव प्रस्तारे अणूकानामुपयोगः कर्तव्यः ॥ कपर्दिभाष्यम् कङ्कचिद् अलजचिद् इति श्येनचिता व्याख्यातौ
dvitīyāvatpañcamī / prathamāvat ṣaṣṭhī / tatra tisṛṇāṃ dakṣiṇarītīnāṃ dakṣiṇaṃ pārśvamuttararītīnāmuttaraṃ pārśvam / dakṣiṇānāmuttarāṇaṃ ca dakṣiṇā pārśvarītidvayagatā / atra pratīcyo mukulātmakāḥ / tatpratīpamukāḥ prācyaḥ / evaṃ śobhāṃ vitanvate / pucche madhyamarītyantayorviśayaṣoḍasyordākṣiṇata uttarataś ca dve ardhe bāhyaviśeṣe / tataḥ paścānmadhye dve ṣoḍaśyau / te abhita(stitasra)stisro 'rdheṣṭakā ityaṣṭeṣṭakāḥ / tataḥ pucchāgre ṣaḍbhiḥ ṣoḍaśībhirabhitor'dhābhiraṣṭeṣṭakāḥ / pakṣāgrayoścatasraścatasror'dheṣṭakāḥ / pakṣadvaye pakṣeṣṭakāḥsapta rītayaḥ / tā dvādaśaśatamiṣṭakāḥ / pādeṣṭakābhiś ca pūraṇapakṣe etā eva rītayaḥ / tatra viśeṣaḥ pucchagatopāntarītyāṃ bāhyāsvatasror'dheṣṭakā dvidhā kuryāt / ātmani prathamadvitīyapañcamaṣaṣṭheṣu tanmadhyagatārdheṣu paścimato dve dve ardhe / avaśiṣṭānyeṣvardhasthāneṣu ṣoḍaśīyugmānyupadadhyāt / dvitīyāpañcamyośvārdhā dvidhā bhidyāt / nanu bhedo varjanīya iti tatratatrāgnau yatnena parihṛtaḥ / sa idānīṃ pucche prādurbubhūṣati? naitatsāram / niyatalokānāmiṣṭakānāmasaṃbādhena samuditābhiriṣṭakābiḥsaṅkhyāyāṃ pūritāyāṃ yadīṣṭakaikadeśe bheda upajāyate sa bhedo marṣaṇīya eva, avarjanīyatvādekadeśabhedasya / ata eva bhedavarjanaṃ svakaṇṭhenoktamācāryeṇa dviśata eṣa iti // vyātyār - ṣet gatam // sundararājīyā vyākhyā aṇū ane prakṛtau caturaśrāgnau pañcadaśabhāgīyānāṃ kāryaṃ bhedaparihāreṇa saṃkhyāpūraṇam / iha tu tatkārye aṇūkā upadheyāḥ / tatra samacaturaśrāṇāmaṇūkānāmupadhāne dviśataḥ kartuṃ na śakyate / tasmādaṇūkakṣetrāṇāṃ grahaṇam / tatrāpi ṣoḍaśyo na gṛhyante / avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhirityeva siddhatvāt bhedasambhavācca / tasmāda (nyā ) ṇūkakṣetrādi (dvi) prakārā iṣṭakāḥ kartavyāḥ / darśite ca tāsāṃ karaṇe (pūrvameva) / ācāryeṇa tu karaṇe nopadiṣṭe / antyā bāhyaviśeṣā ityasmin pakṣe aṇūkānāmanupayogāt / uktaśvopadhānaprakāraḥ / aṇūkābhirvinaiva tasmin pakṣe prathama eva prastāre aṇūkānāmupayogaḥ kartavyaḥ // kapardibhāṣyam kaṅkacid alajacid iti śyenacitā vyākhyātau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.