Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja 7

अंहीयसी पुरस्तादिति अस्य वैकल्पिकत्वं प्रागेवोक्तम् ॥ षष्ठखण्डुः कपर्दिभाष्यम्। नवारत्नि तिर्यक् सप्तविंशतिर् उदग् आयतम् इति सदसो विज्ञायते

aṃhīyasī purastāditi asya vaikalpikatvaṃ prāgevoktam // ṣaṣṭha.khaṇḍuḥ kapardibhāṣyam. navāratni tiryak saptaviṃśatir udag āyatam iti sadaso vijñāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्ठादशेत्येकेषां

aṣṭhādaśetyekeṣāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धपञ्चमैः श्रोण्यंसान् निर्हरेत्

tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhapañcamaiḥ śroṇyaṃsān nirharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदीची--पृष्ठ्या । कपर्दिक्षाष्याम्। प्रादेशमुखाः प्रादेशान्तराला भवन्तीत्य् उपरवाणां विज्ञायते । अरत्निमात्रं चतुरश्रं विहृत्य स्रक्तिषु शङ्कून् निहत्यार्धप्रादेशेन तं तं परिलिखेच् छ्रुतिसामर्थ्यात्

udīcī--pṛṣṭhyā / kapardikṣāṣyām. prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bhavantīty uparavāṇāṃ vijñāyate | aratnimātraṃ caturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūn nihatyārdhaprādeśena taṃ taṃ parilikhec chrutisāmarthyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशस्तु दर्शित एव "दक्षिणस्य हविर्धानस्यऽ इत्या दिना । सर्वत्रापि प्रक्रमैर्माने अपरस्माद्वेद्यान्तात् प्रक्रमत्रयमवशिष्य नवारात्नि सदः । उत्तरवेदेः पश्चात्प्रक्रमत्रयमवशिष्य नवारात्नि हविर्धानम् । पदमाने तूक्तप्रमाणानां सदोहविर्धानोत्तरवेदीनामसंभवाद्वेद्यनुगुणो निर्द्वासः कर्तव्यः । चात्वालस्तु शम्यामात्र एव सर्वत्रापि । "शम्यामात्रश्वात्वालःऽ इति बोधायनवचनात् । अत्र श्लोकाः--- मीयते सौमिकी वेदिः प्रक्रमैर्द्विदशाङ्गुलैः । आदौ त्रिषु नव द्व्येकचन्द्रद्विशरभूद्विषु ॥ ।१ ॥ एकैकद्विशरैकेषु शङ्कवो दश पञ्च च । षट्त्रिंशिका मानरज्जुः तस्या द्व्याष्टसु लक्षणम् ॥ ।२ ॥ विमाने पाशयोर्मध्ये प्रक्रमा द्वादश स्मृताः । श्रोणी पञ्चमोनेषु सदो ऽनन्तरतुर्ययोः ॥ ।३ ॥ तत्कोणः पञ्चमोनेषु भास्करेषु दशस्वपि । तृतीये द्व्यन्तरा धिष्ण्यास्तेषां प्रादेशतो भ्रमः ॥ ।४ ॥ रुद्रेषु सप्तदशसु शङ्कू पादोनितेष्विह । आग्नीध्रं तत्पञ्चमे तु धिष्ण्यौ द्वादशसु स्मृतौ ॥ ।५ ॥ षष्ठे स्यात्पञ्चके धानं पञ्चाशद्द्वितयान्विते । सप्तमे प्राग्वदाग्नीध्रं नवमे मनुषूत्करः ॥ ।६ ॥ एकादशे हविर्धानं पाशौ व्यात्यस्य पूर्ववत् । षोडशस्वर्धहीनेषु शामित्रो द्वादशे भवेत् ॥ ।७ ॥ उत्तरार्धात्तृतीये तु त्रयोदशचतुर्दशे । शङ्कोरुत्तरवेदिःस्याद्द्वयोःसार्धमुपान्त्ययोः ॥ ।८ ॥ अन्तिमे द्वादशस्वंसौ चात्वाललो ऽसादुदक्क्रमे । पुरः पश्चात्सदोधानाच्यजेत्प्रक्रम पञ्चकम् ॥ ।९ ॥ दक्षिणे तु हविर्धाने पश्चाच्त्रीन् प्रक्रमांस्त्यजेत् । पार्श्वद्वयो प्रक्रमौ द्वौ अङ्गुलद्वयसंयुतौ ॥ ।१० ॥ अरत्निमात्रं मध्ये चोपरवाणां तु लक्षणम् । एवमेव विमांन स्यात्पदैरपि चतुर्विधैः ॥ ।११ ॥ पदं पञ्चमसंयुक्तं धिष्ण्यविष्कम्भ इष्यते । शम्यामात्रस्तु चात्वालो व्याक्तं बोधायनो ऽब्रवीत् । अन्यथाग्नौ विरोधःस्यात् मानं चान्यन्न विद्यते ॥ ।११ ॥ कपर्दिक्षाष्यम्। व्यायाममात्री भवतीति गार्हपत्यचितेर् विज्ञायते

deśastu darśita eva "dakṣiṇasya havirdhānasya' ityā dinā / sarvatrāpi prakramairmāne aparasmādvedyāntāt prakramatrayamavaśiṣya navārātni sadaḥ / uttaravedeḥ paścātprakramatrayamavaśiṣya navārātni havirdhānam / padamāne tūktapramāṇānāṃ sadohavirdhānottaravedīnāmasaṃbhavādvedyanuguṇo nirdvāsaḥ kartavyaḥ / cātvālastu śamyāmātra eva sarvatrāpi / "śamyāmātraśvātvālaḥ' iti bodhāyanavacanāt / atra ślokāḥ--- mīyate saumikī vediḥ prakramairdvidaśāṅgulaiḥ / ādau triṣu nava dvyekacandradviśarabhūdviṣu // .1 // ekaikadviśaraikeṣu śaṅkavo daśa pañca ca / ṣaṭtriṃśikā mānarajjuḥ tasyā dvyāṣṭasu lakṣaṇam // .2 // vimāne pāśayormadhye prakramā dvādaśa smṛtāḥ / śroṇī pañcamoneṣu sado 'nantaraturyayoḥ // .3 // tatkoṇaḥ pañcamoneṣu bhāskareṣu daśasvapi / tṛtīye dvyantarā dhiṣṇyāsteṣāṃ prādeśato bhramaḥ // .4 // rudreṣu saptadaśasu śaṅkū pādoniteṣviha / āgnīdhraṃ tatpañcame tu dhiṣṇyau dvādaśasu smṛtau // .5 // ṣaṣṭhe syātpañcake dhānaṃ pañcāśaddvitayānvite / saptame prāgvadāgnīdhraṃ navame manuṣūtkaraḥ // .6 // ekādaśe havirdhānaṃ pāśau vyātyasya pūrvavat / ṣoḍaśasvardhahīneṣu śāmitro dvādaśe bhavet // .7 // uttarārdhāttṛtīye tu trayodaśacaturdaśe / śaṅkoruttaravediḥsyāddvayoḥsārdhamupāntyayoḥ // .8 // antime dvādaśasvaṃsau cātvālalo 'sādudakkrame / puraḥ paścātsadodhānācyajetprakrama pañcakam // .9 // dakṣiṇe tu havirdhāne paścāctrīn prakramāṃstyajet / pārśvadvayo prakramau dvau aṅguladvayasaṃyutau // .10 // aratnimātraṃ madhye coparavāṇāṃ tu lakṣaṇam / evameva vimāṃna syātpadairapi caturvidhaiḥ // .11 // padaṃ pañcamasaṃyuktaṃ dhiṣṇyaviṣkambha iṣyate / śamyāmātrastu cātvālo vyāktaṃ bodhāyano 'bravīt / anyathāgnau virodhaḥsyāt mānaṃ cānyanna vidyate // .11 // kapardikṣāṣyam. vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyaciter vijñāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरश्रेत्य् एकेषाम्, परिमण्डलेत्येकेषाम्

caturaśrety ekeṣām, parimaṇḍaletyekeṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुररात्निर्व्यायामः । तत्प्रमाणं गार्हपत्यचितेः । चतुरश्रा गार्हपत्यचितिरित्येकेषां शाखिनां मतम् । परिमण्डला गार्हप्त्यचितिरित्येकेषां श्रुतिः ॥ करणं व्यायामस्य तृतीयायामं सप्तमव्यासं कारयेत्

caturarātnirvyāyāmaḥ / tatpramāṇaṃ gārhapatyaciteḥ / caturaśrā gārhapatyacitirityekeṣāṃ śākhināṃ matam / parimaṇḍalā gārhaptyacitirityekeṣāṃ śrutiḥ // karaṇaṃ vyāyāmasya tṛtīyāyāmaṃ saptamavyāsaṃ kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरश्रायां करणमुच्यते । व्यायामतृतीया पार्श्वमानी व्यायामसप्तमी तिर्यङ्नानी । एवं करणं कारयेत् । कुर्यादिति वक्तव्ये कारयेदिति वचनादन्यैस्तक्षादिभिः प्रवीणैर्नाध्वर्युणेत्यवगम्यते । कियन्ते ऽनेनेष्टका इति करणं दारुमयम् । ता एकविंशतिर् भवन्ति

caturaśrāyāṃ karaṇamucyate / vyāyāmatṛtīyā pārśvamānī vyāyāmasaptamī tiryaṅnānī / evaṃ karaṇaṃ kārayet / kuryāditi vaktavye kārayediti vacanādanyaistakṣādibhiḥ pravīṇairnādhvaryuṇetyavagamyate / kiyante 'neneṣṭakā iti karaṇaṃ dārumayam / tā ekaviṃśatir bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीये द्वात्रिंशदङ्गुलम् । सप्तमं दशतिलोनं चतुर्दशाङ्गुलम् । ता एकवि शतिर्भवन्त्येकैकस्मिन् प्रस्तारे । कपर्दिक्षाष्यम् प्रागायामाः प्रथमे प्रस्तारे ऽपरस्मिन्न् उदगायामाः

tṛtīye dvātriṃśadaṅgulam / saptamaṃ daśatilonaṃ caturdaśāṅgulam / tā ekavi śatirbhavantyekaikasmin prastāre / kapardikṣāṣyam prāgāyāmāḥ prathame prastāre 'parasminn udagāyāmāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टका उपधेयाः । कपर्दिभाष्यम् मण्डलायां मृदो देहं कृत्वा मध्ये शङ्कुं निहत्यार्धव्यायामेन सह मण्डलं परिलिखेत् यदि मण्डला गार्हपत्यचितिः मृदो भृत्तिकायाः "हऽ इति निपातः अत्रेत्येतस्मिन्नर्थे । उल्लेखनं कृत्वेति देहबिम्बं श्लक्ष्णीकृत्य तन्मध्ये शङ्कुं निहत्यार्धव्यायामेन मण्डलं परिलिखेत् । तद्व्यायाममात्रं णण्डलं भवति । केचिदत्र सहशब्दश्रवणादतीयेनेति वर्णयन्ति । क्षेत्रसमत्वाय तदनी प्सितमिहाचार्यस्य अर्धव्यायामेनेति वदतः । यदीप्सित मभविष्यत् मृदो देहं कृत्वा मण्डलं कुर्यादित्येवावक्ष्यत् । उक्तं त्वादेशादन्यदिति । तावतीं भूमिमिति वक्ष्याति च । कथं सहेत्युच्यते? यो मण्डलं चिकीर्षेत् स एवं कृत्वार्ऽधव्यायामेन परिलिखेत् । ह इति निपातः । एवमध्याहृत्य योजनीयम् । अथवा श्रुतिरेवेयमेवंभूता । तस्मिंश् चतुरश्रम् अवदध्याद् यावत् सम्भवेत् तन् नवधा व्यवलिख्य त्रैधम् एकैकं प्रधिकं विभजेत्

iṣṭakā upadheyāḥ / kapardibhāṣyam maṇḍalāyāṃ mṛdo dehaṃ kṛtvā madhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena saha maṇḍalaṃ parilikhet yadi maṇḍalā gārhapatyacitiḥ mṛdo bhṛttikāyāḥ "ha' iti nipātaḥ atretyetasminnarthe / ullekhanaṃ kṛtveti dehabimbaṃ ślakṣṇīkṛtya tanmadhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena maṇḍalaṃ parilikhet / tadvyāyāmamātraṃ ṇaṇḍalaṃ bhavati / kecidatra sahaśabdaśravaṇādatīyeneti varṇayanti / kṣetrasamatvāya tadanī psitamihācāryasya ardhavyāyāmeneti vadataḥ / yadīpsita mabhaviṣyat mṛdo dehaṃ kṛtvā maṇḍalaṃ kuryādityevāvakṣyat / uktaṃ tvādeśādanyaditi / tāvatīṃ bhūmimiti vakṣyāti ca / kathaṃ sahetyucyate? yo maṇḍalaṃ cikīrṣet sa evaṃ kṛtvār'dhavyāyāmena parilikhet / ha iti nipātaḥ / evamadhyāhṛtya yojanīyam / athavā śrutireveyamevaṃbhūtā / tasmiṃś caturaśram avadadhyād yāvat sambhavet tan navadhā vyavalikhya traidham ekaikaṃ pradhikaṃ vibhajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्निति मण्डलं परामृस्यते । तस्मिन्मण्डले चतुरश्रं यावच्छेते तावच्चतुरश्रं लिखेत् । समपरिणाहं चतुर्धा विभज्य अवान्तरदिक्षु लक्षणं कृत्वा तेषु स्रक्तयो यथा भवन्ति तथा चतुरश्रमालिखेत् । दिक्षु चत्वारि धनुःसमाः । तच्चतुरश्रं नवधा व्यवलिख्य एकस्य प्रमाणेन समचतुरश्रं करणं कारयेत् । त्रैधमेकैकं प्रधिकं विभजेन् । गमनाय प्रधीयत इति प्रधिकम् । तच्च पार्श्वधनुः । तत्प्रतिकृतित्वात् प्रधिकमित्युच्यते । एकैकं प्रधिकं त्रिधा कृत्वा करणानि कारयेत् । चतुर्भिस्तिलैरूनाःष्ट्यङ्गुलाश्चतुरश्रप्रमाणम् । णण्डलमध्ये तस्य तृतीयेनैकं करणं प्रधिकमध्यं द्वाविंशतित्रयोदशाभ्यां कारयेत् । त्रिंशदङ्गुलेन त्वेकं तक्षयेत् ॥ यथा धनुराकारं यथा ज्याफलकयोर्मध्ये तिलोनमङ्गुलं भवति तथोनं त्रिभिस्त्रयोदशाङ्गुलमेकं करणं अरत्निमात्रं तिलाभ्यामेकं सप्तविंशत्यङ्गुलमष्टभिस्तिलैरूनमेकं तक्षेत् । पूर्वमङ्गुलद्वयं अग्निफलकाभ्यां सह मध्ये यथा भवति तथा तृतीयेन करणेन विपर्यस्यान्यमेवमिष्टकाः कारयेत् । उपधाने चतुरश्रस्यावान्तरदेशान् प्रति स्रक्तीः सम्पादयेत् उपधानकाले प्रथमे प्रस्तारे अवान्तरदेशान् कोणदेशान् प्रति चतुरश्रस्य स्रक्तीःसम्पादेयत् संयोजयेत् । चतुरश्रे नार्धेष्टकाःशरते । चतुरश्रे नवेष्टकाःशेरते । प्रधिकेषु द्वादश । नवसु द्वादशसु च एकविंशतिर्भवन्ति । मध्यानीतरस्मिन्प्रस्तारे द्वितीये प्रस्तारे मध्यानि चतुरश्रे मध्यानि अवान्तरदेशं प्रतिसम्पादयेत् । व्यत्यासं चिनुयाद् यावतः प्रस्तारांश् चिकीर्षेत्

tasminniti maṇḍalaṃ parāmṛsyate / tasminmaṇḍale caturaśraṃ yāvacchete tāvaccaturaśraṃ likhet / samapariṇāhaṃ caturdhā vibhajya avāntaradikṣu lakṣaṇaṃ kṛtvā teṣu sraktayo yathā bhavanti tathā caturaśramālikhet / dikṣu catvāri dhanuḥsamāḥ / taccaturaśraṃ navadhā vyavalikhya ekasya pramāṇena samacaturaśraṃ karaṇaṃ kārayet / traidhamekaikaṃ pradhikaṃ vibhajen / gamanāya pradhīyata iti pradhikam / tacca pārśvadhanuḥ / tatpratikṛtitvāt pradhikamityucyate / ekaikaṃ pradhikaṃ tridhā kṛtvā karaṇāni kārayet / caturbhistilairūnāḥṣṭyaṅgulāścaturaśrapramāṇam / ṇaṇḍalamadhye tasya tṛtīyenaikaṃ karaṇaṃ pradhikamadhyaṃ dvāviṃśatitrayodaśābhyāṃ kārayet / triṃśadaṅgulena tvekaṃ takṣayet // yath.ā dhanurākāraṃ yathā jyāphalakayormadhye tilonamaṅgulaṃ bhavati tathonaṃ tribhistrayodaśāṅgulamekaṃ karaṇaṃ aratnimātraṃ tilābhyāmekaṃ saptaviṃśatyaṅgulamaṣṭabhistilairūnamekaṃ takṣet / pūrvamaṅguladvayaṃ agniphalakābhyāṃ saha madhye yathā bhavati tathā tṛtīyena karaṇena viparyasyānyamevamiṣṭakāḥ kārayet / upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśān prati sraktīḥ sampādayet upadhānakāle prathame prastāre avāntaradeśān koṇadeśān prati caturaśrasya sraktīḥsampādeyat saṃyojayet / caturaśre nārdheṣṭakāḥśarate / caturaśre naveṣṭakāḥśerate / pradhikeṣu dvādaśa / navasu dvādaśasu ca ekaviṃśatirbhavanti / madhyānītarasminprastāre dvitīye prastāre madhyāni caturaśre madhyāni avāntaradeśaṃ pratisampādayet / vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावतः प्रस्तारान्कर्तुमिच्छेत् तावद्य्वत्यासं चिनुयात् । यः प्रथमःस तृतीयः । पञ्चमश् च यो द्वितीयःस चतुर्थः । पिशीलमात्रा भवन्तीति धिष्ण्यानां विज्ञायते

yāvataḥ prastārānkartumicchet tāvadyvatyāsaṃ cinuyāt / yaḥ prathamaḥsa tṛtīyaḥ / pañcamaś ca yo dvitīyaḥsa caturthaḥ / piśīlamātrā bhavantīti dhiṣṇyānāṃ vijñāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरश्रा इत्येकेषां परिमण्डला इत्येकेषाम्

caturaśrā ityekeṣāṃ parimaṇḍalā ityekeṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्वोरन्तरालं पिशीलमिति केचित् । मुष्टिकृतो ऽरत्निः पिशीलमित्यन्यो । प्रादेशः पिशीलमित्यपरे । चतुरश्रा धिष्ण्या इत्येकेषां श्रुतिः । परिमण्डला इत्येकेषाम् । मृदो देहान् कृत्वाग्नीध्रीयं नवधा व्यवलिख्य, एकस्याः स्थाने ऽश्मानम् उपपध्यात्

bāhvorantarālaṃ piśīlamiti kecit / muṣṭikṛto 'ratniḥ piśīlamityanyo / prādeśaḥ piśīlamityapare / caturaśrā dhiṣṇyā ityekeṣāṃ śrutiḥ / parimaṇḍalā ityekeṣām / mṛdo dehān kṛtvāgnīdhrīyaṃ navadhā vyavalikhya, ekasyāḥ sthāne 'śmānam upapadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथासङ्ख्यम् इतरा व्यवलिख्य यथायोगम् उपदध्यात्

yathāsaṅkhyam itarā vyavalikhya yathāyogam upadadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.