Abhinavagupta: Tantraloka 3

अथ परौपयिकं प्रणिगद्यते पदमनुत्तरमेव महेशितुः ॥ ०ब्

atha paraupayikaṃ praṇigadyate padamanuttarameva maheśituḥ // 0b

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशमात्रं यत्प्रोक्तं भैरवीयं परं महः । तत्र स्वतन्त्रतामात्रमधिकं प्रविविच्यते ॥ १

prakāśamātraṃ yatproktaṃ bhairavīyaṃ paraṃ mahaḥ / tatra svatantratāmātramadhikaṃ pravivicyate // 1

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः प्रकाशः स सर्वस्य प्रकाशत्वं प्रयच्छति । न च तद्व्यतिरेक्यस्ति विश्वं सद्वावभासते ॥ २

yaḥ prakāśaḥ sa sarvasya prakāśatvaṃ prayacchati / na ca tadvyatirekyasti viśvaṃ sadvāvabhāsate // 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो सौ परमेशानः स्वात्मव्योमन्यनर्गलः । इयतः सृष्टिसंहाराडम्बरस्य प्रदर्शकः ॥ ३

ato sau parameśānaḥ svātmavyomanyanargalaḥ / iyataḥ sṛṣṭisaṃhārāḍambarasya pradarśakaḥ // 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मले मकुरे यद्वद्भान्ति भूमिजलादयः । अमिश्रास्तद्वदेकस्मिंश्चिन्नाथे विश्ववृत्तयः ॥ ४

nirmale makure yadvadbhānti bhūmijalādayaḥ / amiśrāstadvadekasmiṃścinnāthe viśvavṛttayaḥ // 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदृशं भाति नयनदर्पणाम्बरवारिषु । तथा हि निर्मले रूपे रूपमेवावभासते ॥ ५

sadṛśaṃ bhāti nayanadarpaṇāmbaravāriṣu / tathā hi nirmale rūpe rūpamevāvabhāsate // 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छन्नरागिणी कान्तप्रतिबिम्बितसुन्दरम् । दर्पणं कुचकुम्भाभ्यां स्पृशन्त्यपि न तृप्यति ॥ ६

pracchannarāgiṇī kāntapratibimbitasundaram / darpaṇaṃ kucakumbhābhyāṃ spṛśantyapi na tṛpyati // 6

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि स्पर्शो स्य विमलो रूपमेव तथा यतः । नैर्मल्यं चातिनिविडसजातीयैकसंगतिः ॥ ७

na hi sparśo sya vimalo rūpameva tathā yataḥ / nairmalyaṃ cātiniviḍasajātīyaikasaṃgatiḥ // 7

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्मिन्नभेदाद्भिन्नस्य दर्शनक्षमतैव या । अत्यक्तस्वप्रकाशस्य नैर्मल्यं तद्गुरूदितम् ॥ ८

svasminnabhedādbhinnasya darśanakṣamataiva yā / atyaktasvaprakāśasya nairmalyaṃ tadgurūditam // 8

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैर्मल्यं मुख्यमेकस्य संविन्नाथस्य सर्वतः । अंशांशिकातः क्वाप्यन्यद्विमलं तत्तदिच्छया ॥ ९

nairmalyaṃ mukhyamekasya saṃvinnāthasya sarvataḥ / aṃśāṃśikātaḥ kvāpyanyadvimalaṃ tattadicchayā // 9

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावानां यत्प्रतीघाति वपुर्मायात्मकं हि तत् । तेषामेवास्ति सद्विद्यामयं त्वप्रतिघातकम् ॥ १०

bhāvānāṃ yatpratīghāti vapurmāyātmakaṃ hi tat / teṣāmevāsti sadvidyāmayaṃ tvapratighātakam // 10

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवमुभयाकारमवभासं प्रकाशयन् । विभाति वरदो बिम्बप्रतिबिम्बदृशाखिले ॥ ११

tadevamubhayākāramavabhāsaṃ prakāśayan / vibhāti varado bimbapratibimbadṛśākhile // 11

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्त्वाह नेत्रतेजांसि स्वच्छात्प्रतिफलन्त्यलम् । विपर्यस्य स्वकं वक्त्रं गृह्णन्तीति स पृच्छ्यते ॥ १२

yastvāha netratejāṃsi svacchātpratiphalantyalam / viparyasya svakaṃ vaktraṃ gṛhṇantīti sa pṛcchyate // 12

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहादन्यत्र यत्तेजस्तदधिष्ठातुरात्मनः । तेनैव तेजसा ज्ञत्वे को र्थः स्याद्दर्पणेन तु ॥ १३

dehādanyatra yattejastadadhiṣṭhāturātmanaḥ / tenaiva tejasā jñatve ko rthaḥ syāddarpaṇena tu // 13

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्यस्तैस्तु तेजोभिर्ग्राहकात्मत्वमागतैः । रूपं दृश्येत वदने निजे न मकुरान्तरे ॥ १४

viparyastaistu tejobhirgrāhakātmatvamāgataiḥ / rūpaṃ dṛśyeta vadane nije na makurāntare // 14

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वमुखे स्पर्शवच्चैतद्रूपं भायान्ममेत्यलम् । न त्वस्य स्पृश्यभिन्नस्य वेद्यैकान्तस्वरूपिणः ॥ १५

svamukhe sparśavaccaitadrūpaṃ bhāyānmametyalam / na tvasya spṛśyabhinnasya vedyaikāntasvarūpiṇaḥ // 15

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपसंस्थानमात्रं तत्स्पर्शगन्धरसादिभिः । न्यग्भूतैरेव तद्युक्तं वस्तु तत्प्रतिबिम्बितम् ॥ १६

rūpasaṃsthānamātraṃ tatsparśagandharasādibhiḥ / nyagbhūtaireva tadyuktaṃ vastu tatpratibimbitam // 16

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यग्भावो ग्राह्यताभावात्तदभावो प्रमाणतः । स चार्थसंगमाभावात्सो प्यादर्शे नवस्थितेः ॥ १७

nyagbhāvo grāhyatābhāvāttadabhāvo pramāṇataḥ / sa cārthasaṃgamābhāvātso pyādarśe navasthiteḥ // 17

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव गुरुत्वादिर्धर्मो नैतस्य लक्ष्यते । नह्यादर्शे संस्थितो सौ तद्दृष्टौ स उपायकः ॥ १८

ata eva gurutvādirdharmo naitasya lakṣyate / nahyādarśe saṃsthito sau taddṛṣṭau sa upāyakaḥ // 18

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्तु नैष भेदेन यद्भाति तत उच्यते । आधारस्तत्र तूपाया दीपदृक्संविदः क्रमात् ॥ १९

tasmāttu naiṣa bhedena yadbhāti tata ucyate / ādhārastatra tūpāyā dīpadṛksaṃvidaḥ kramāt // 19

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपचक्षुर्विबोधानां काठिन्याभावतः परम् । सर्वतश्चापि नैर्मल्यान्न विभादर्शवत्पृथक् ॥ २०

dīpacakṣurvibodhānāṃ kāṭhinyābhāvataḥ param / sarvataścāpi nairmalyānna vibhādarśavatpṛthak // 20

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच्च देवदेवेन दर्शितं बोधवृद्धये । मूढानां वस्तु भवति ततो प्यन्यत्र नाप्यलम् ॥ २१

etacca devadevena darśitaṃ bodhavṛddhaye / mūḍhānāṃ vastu bhavati tato pyanyatra nāpyalam // 21

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतीघाति स्वतन्त्रं नो न स्थाय्यस्थायि चापि न । स्वच्छस्यैवैष कस्यापि महिमेति कृपालुना ॥ २२

pratīghāti svatantraṃ no na sthāyyasthāyi cāpi na / svacchasyaivaiṣa kasyāpi mahimeti kṛpālunā // 22

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न देश्ॐ नो रूपं न च समययोगो न परिमा न चान्योन्यासंगो न च तदपहानिर्न घनता । न चावस्तुत्वं स्यान्न च किमपि सारं निजमिति ध्रुवं मोहः शाम्येदिति निरदिशद्दर्पणविधिः ॥ २३

na deśoṃ no rūpaṃ na ca samayayogo na parimā na cānyonyāsaṃgo na ca tadapahānirna ghanatā / na cāvastutvaṃ syānna ca kimapi sāraṃ nijamiti dhruvaṃ mohaḥ śāmyediti niradiśaddarpaṇavidhiḥ // 23

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं प्रदर्शिते मुत्र प्रतिबिम्बनवर्त्मनि । शब्दस्य प्रतिबिम्बं यत् प्रतिश्रुत्केति भण्यते ॥ २४

itthaṃ pradarśite mutra pratibimbanavartmani / śabdasya pratibimbaṃ yat pratiśrutketi bhaṇyate // 24

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चासौ शब्दजः शब्द आगच्छत्त्वेन संश्रवात् । तेनैव वक्त्रा दूरस्थैः शब्दस्याश्रवणादपि ॥ २५

na cāsau śabdajaḥ śabda āgacchattvena saṃśravāt / tenaiva vaktrā dūrasthaiḥ śabdasyāśravaṇādapi // 25

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिठिरादिपिधानांशविशिष्टछिद्रसंगतौ । चित्रत्वाच्चास्य शब्दस्य प्रतिबिम्बं मुखादिवत् ॥ २६

piṭhirādipidhānāṃśaviśiṣṭachidrasaṃgatau / citratvāccāsya śabdasya pratibimbaṃ mukhādivat // 26

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमन्यस्य वेद्यस्य रूपमित्यवभासते । यथादर्शे तथा केनाप्युक्तमाकर्णये त्विति ॥ २७

idamanyasya vedyasya rūpamityavabhāsate / yathādarśe tathā kenāpyuktamākarṇaye tviti // 27

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमाद्बिम्बसांमुख्यं प्रतिबिम्बस्य यत्ततः । तन्मध्यगाः प्रमातारः शृण्वन्ति प्रतिशब्दकम् ॥ २८

niyamādbimbasāṃmukhyaṃ pratibimbasya yattataḥ / tanmadhyagāḥ pramātāraḥ śṛṇvanti pratiśabdakam // 28

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्यग्रहं त्वपि विना प्रतिबिम्बग्रहो भवेत् । स्वपश्चात्स्थं प्रियं पश्येट्टङ्कितं मुकुरे वपुः ॥ २९

mukhyagrahaṃ tvapi vinā pratibimbagraho bhavet / svapaścātsthaṃ priyaṃ paśyeṭṭaṅkitaṃ mukure vapuḥ // 29

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांमुख्यं चोच्यते तादृग्दर्पणाभेदसंस्थितेः ॥ ३०

sāṃmukhyaṃ cocyate tādṛgdarpaṇābhedasaṃsthiteḥ // 30

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः कूपादिपिठिराकाशे तत्प्रतिबिम्बितम् । वक्त्राकाशं सशब्दं सद्भाति तत्परवक्तवत् ॥ ३१

ataḥ kūpādipiṭhirākāśe tatpratibimbitam / vaktrākāśaṃ saśabdaṃ sadbhāti tatparavaktavat // 31

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा चादर्शपाश्चात्यभागस्थो वेत्ति नो मुखम् । तथा तथाविधाकाशपश्चात्स्थो वेत्ति न ध्वनिम् ॥ ३२

yathā cādarśapāścātyabhāgastho vetti no mukham / tathā tathāvidhākāśapaścātstho vetti na dhvanim // 32

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दो न चानभिव्यक्तः प्रतिबिम्बति तद्ध्रुवम् । अभिव्यक्तिश्रुती तस्य समकालं द्वितीयके ॥ ३३

śabdo na cānabhivyaktaḥ pratibimbati taddhruvam / abhivyaktiśrutī tasya samakālaṃ dvitīyake // 33

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणे तु प्रतिबिम्बत्वं श्रुतिश्च समकालिका । तुल्यकालं हि नो हस्ततच्छायारूपनिश्चयः ॥ ३४

kṣaṇe tu pratibimbatvaṃ śrutiśca samakālikā / tulyakālaṃ hi no hastatacchāyārūpaniścayaḥ // 34

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं प्रदर्शिते मुत्र प्रतिबिम्बसतत्त्वके । प्रकृतं ब्रूमहे तत्र प्रतिबिम्बनमर्हति ॥ ३५

itthaṃ pradarśite mutra pratibimbasatattvake / prakṛtaṃ brūmahe tatra pratibimbanamarhati // 35

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दो नभसि सानन्दे स्पर्शधामनि सुन्दरः । स्पर्शो न्यो पि दृढाघातशूलशीतादिकोद्भवः । परस्थः प्रतिबिम्बत्वात्स्वदेहोद्धूलनाकरः ॥ ३६

śabdo nabhasi sānande sparśadhāmani sundaraḥ / sparśo nyo pi dṛḍhāghātaśūlaśītādikodbhavaḥ / parasthaḥ pratibimbatvātsvadehoddhūlanākaraḥ // 36

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैष मुख्यस्तत्कार्यपारम्पर्याप्रकाशनात् ॥ ३७

na caiṣa mukhyastatkāryapāramparyāprakāśanāt // 37

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं घ्राणान्तरे गन्धो रसो दन्तोदके स्फुटः ॥ ३८

evaṃ ghrāṇāntare gandho raso dantodake sphuṭaḥ // 38

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च रूपं प्रतिबिम्बितं दृशोर्न चक्षुषान्येन विना हि लक्ष्यते । तथा रसस्पर्शनसौरभादिकं न लक्ष्यते क्षेण विना स्थितं त्वपि ॥ ३९

yathā ca rūpaṃ pratibimbitaṃ dṛśorna cakṣuṣānyena vinā hi lakṣyate / tathā rasasparśanasaurabhādikaṃ na lakṣyate kṣeṇa vinā sthitaṃ tvapi // 39

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चान्तरे स्पर्शनधामनि स्थितं बहिःस्पृशोन्याक्षधियः स गोचरः ॥ ४०

na cāntare sparśanadhāmani sthitaṃ bahiḥspṛśonyākṣadhiyaḥ sa gocaraḥ // 40

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो न्तिकस्थस्वकतादृगिन्द्रियप्रयोजनान्तःकरणैर्यदा कृता । तदा तदात्तं प्रतिबिम्बमिन्द्रिये स्वकां क्रियां सूयत एव तादृशीम् ॥ ४१

ato ntikasthasvakatādṛgindriyaprayojanāntaḥkaraṇairyadā kṛtā / tadā tadāttaṃ pratibimbamindriye svakāṃ kriyāṃ sūyata eva tādṛśīm // 41

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तु स्मृतान्मानसगोचरादृता भवेत्क्रिया सा किल वर्तमानतः । अतः स्थितः स्पर्शवरस्तदिन्द्रिये समागतः सन्विदितस्तथाक्रियः ॥ ४२

na tu smṛtānmānasagocarādṛtā bhavetkriyā sā kila vartamānataḥ / ataḥ sthitaḥ sparśavarastadindriye samāgataḥ sanviditastathākriyaḥ // 42

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंभवे बाह्यगतस्य तादृशः स्व एव तस्मिन्प्रतिबिम्बितस्तथा । करोति तां स्पर्शवरः सुखात्मिकां स चापि कस्यामपि नाडिसंततौ ॥ ४३

asaṃbhave bāhyagatasya tādṛśaḥ sva eva tasminpratibimbitastathā / karoti tāṃ sparśavaraḥ sukhātmikāṃ sa cāpi kasyāmapi nāḍisaṃtatau // 43

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन संवित्तिमकुरे विश्वमात्मानमर्पयत् । नाथस्य वदते मुष्य विमलां विश्वरूपताम् ॥ ४४

tena saṃvittimakure viśvamātmānamarpayat / nāthasya vadate muṣya vimalāṃ viśvarūpatām // 44

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च गन्धरूपस्पृग्रसाद्याः प्रतिबिम्बिताः । तदाधारोपरागेण भान्ति खङ्गे मुखादिवत् ॥ ४५

yathā ca gandharūpaspṛgrasādyāḥ pratibimbitāḥ / tadādhāroparāgeṇa bhānti khaṅge mukhādivat // 45

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा विश्वमिदं बोधे प्रतिबिम्बितमाश्रयेत् । प्रकाशत्वस्वतन्त्रत्वप्रभृतिं धर्मविस्तरम् ॥ ४६

tathā viśvamidaṃ bodhe pratibimbitamāśrayet / prakāśatvasvatantratvaprabhṛtiṃ dharmavistaram // 46

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च सर्वतः स्वच्छे स्फटिके सर्वतो भवेत् । प्रतिबिम्बं तथा बोधे सर्वतः स्वच्छताजुषि ॥ ४७

yathā ca sarvataḥ svacche sphaṭike sarvato bhavet / pratibimbaṃ tathā bodhe sarvataḥ svacchatājuṣi // 47

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तस्वच्छता सा यत्स्वाकृत्यनवभासनम् । अतः स्वच्छतमो बोधो न रत्नं त्वाकृतिग्रहात् ॥ ४८

atyantasvacchatā sā yatsvākṛtyanavabhāsanam / ataḥ svacchatamo bodho na ratnaṃ tvākṛtigrahāt // 48

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबिम्बं च बिम्बेन बाह्यस्थेन समर्प्यते । तस्यैव प्रतिबिम्बत्वे किं बिम्बमवशिष्यताम् ॥ ४९

pratibimbaṃ ca bimbena bāhyasthena samarpyate / tasyaiva pratibimbatve kiṃ bimbamavaśiṣyatām // 49

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वापि कारणं किंचिद्बिम्बत्वेनाभिषिच्यते । तदपि प्रतिबिम्बत्वमेति बोधे न्यथा त्वसत् ॥ ५०

yadvāpi kāraṇaṃ kiṃcidbimbatvenābhiṣicyate / tadapi pratibimbatvameti bodhe nyathā tvasat // 50

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थमेतत्स्वसंवित्तिदृढन्यायास्त्ररक्षितम् । साम्राज्यमेव विश्वत्र प्रतिबिम्बस्य जृम्भते ॥ ५१

itthametatsvasaṃvittidṛḍhanyāyāstrarakṣitam / sāmrājyameva viśvatra pratibimbasya jṛmbhate // 51

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु बिम्बस्य विरहे प्रतिबिम्बं कथं भवेत् । किं कुर्मो दृश्यते तद्धि ननु तद्बिम्बमुच्यताम् ॥ ५२

nanu bimbasya virahe pratibimbaṃ kathaṃ bhavet / kiṃ kurmo dṛśyate taddhi nanu tadbimbamucyatām // 52

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवं तल्लक्षणाभावाद्बिम्बं किल किमुच्यते । अन्यामिश्रं स्वतन्त्रं सद्भासमानं मुखं यथा ॥ ५३

naivaṃ tallakṣaṇābhāvādbimbaṃ kila kimucyate / anyāmiśraṃ svatantraṃ sadbhāsamānaṃ mukhaṃ yathā // 53

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरूपानपहानेन पररूपसदृक्षताम् । प्रतिबिम्बात्मतामाहुः खड्गादर्शतलादिवत् ॥ ५४

svarūpānapahānena pararūpasadṛkṣatām / pratibimbātmatāmāhuḥ khaḍgādarśatalādivat // 54

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं च सति बाह्ये पि धीरेकानेकवेदनात् । अनेकसदृशाकारा न त्वनेकेति सौगतैः ॥ ५५

uktaṃ ca sati bāhye pi dhīrekānekavedanāt / anekasadṛśākārā na tvaneketi saugataiḥ // 55

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्वित्थं प्रतिबिम्बस्य लक्षणं किं तदुच्यते । अन्यव्यामिश्रणायोगात्तद्भेदाशक्यभासनम् । प्रतिबिम्बमिति प्राहुर्दर्पणे वदनं यथा ॥ ५६

nanvitthaṃ pratibimbasya lakṣaṇaṃ kiṃ taducyate / anyavyāmiśraṇāyogāttadbhedāśakyabhāsanam / pratibimbamiti prāhurdarpaṇe vadanaṃ yathā // 56

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधमिश्रमिदं बोधाद्भेदेनाशक्यभासनम् । परतत्त्वादि बोधे किं प्रतिबिम्बं न भण्यते ॥ ५७

bodhamiśramidaṃ bodhādbhedenāśakyabhāsanam / paratattvādi bodhe kiṃ pratibimbaṃ na bhaṇyate // 57

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणस्य व्यवस्थैषाकस्माच्चेद्बिम्बमुच्यताम् । प्राज्ञा वस्तुनि युज्यन्ते न तु सामयिके ध्वनौ ॥ ५८

lakṣaṇasya vyavasthaiṣākasmāccedbimbamucyatām / prājñā vastuni yujyante na tu sāmayike dhvanau // 58

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु न प्रतिबिम्बस्य विना बिम्बं भवेत्स्थितिः । किं ततः प्रतिबिम्बे हि बिम्बं तादात्म्यवृत्ति न ॥ ५९

nanu na pratibimbasya vinā bimbaṃ bhavetsthitiḥ / kiṃ tataḥ pratibimbe hi bimbaṃ tādātmyavṛtti na // 59

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्च लक्षणस्यास्य प्रोक्तस्य तदसंभवे । न हानिर्हेतुमात्रे तु प्रश्नो यं पर्यवस्यति ॥ ६०

ataśca lakṣaṇasyāsya proktasya tadasaṃbhave / na hānirhetumātre tu praśno yaṃ paryavasyati // 60

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि च निमित्ताख्ये नोपादाने कथंचन । निमित्तकारणानां च कदाचित्क्वापि संभवः ॥ ६१

tatrāpi ca nimittākhye nopādāne kathaṃcana / nimittakāraṇānāṃ ca kadācitkvāpi saṃbhavaḥ // 61

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव पुरोवर्तिन्यालोके स्मरणादिना । निमित्तेन घनेनास्तु संक्रान्तदयिताकृतिः ॥ ६२

ata eva purovartinyāloke smaraṇādinā / nimittena ghanenāstu saṃkrāntadayitākṛtiḥ // 62

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा संविदारूढा कान्ता विच्छेदयोगिनी । कस्माद्भाति न वै संविद् विच्छेदं पुरतो गता ॥ ६३

anyathā saṃvidārūḍhā kāntā vicchedayoginī / kasmādbhāti na vai saṃvid vicchedaṃ purato gatā // 63

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एवान्तरं किंचिद्धीसंज्ञं भवतु स्फुटम् । यत्रास्य विच्छिदा भानं संकल्पस्वप्नदर्शने ॥ ६४

ata evāntaraṃ kiṃciddhīsaṃjñaṃ bhavatu sphuṭam / yatrāsya vicchidā bhānaṃ saṃkalpasvapnadarśane // 64

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो निमित्तं देवस्य शक्तयः सन्तु तादृशे । इत्थं विश्वमिदं नाथे भैरवीयचिदम्बरे । प्रतिबिम्बमलं स्वच्छे न खल्वन्यप्रसादतः ॥ ६५

ato nimittaṃ devasya śaktayaḥ santu tādṛśe / itthaṃ viśvamidaṃ nāthe bhairavīyacidambare / pratibimbamalaṃ svacche na khalvanyaprasādataḥ // 65

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्यापेक्षिता यास्य विश्वात्मत्वं प्रति प्रभोः । तां परां प्रतिभां देवीं संगिरन्ते ह्यनुत्तराम् ॥ ६६

ananyāpekṣitā yāsya viśvātmatvaṃ prati prabhoḥ / tāṃ parāṃ pratibhāṃ devīṃ saṃgirante hyanuttarām // 66

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकुलस्यास्य देवस्य कुलप्रथनशालिनी । कौलिकी सा परा शक्तिरवियुक्तो यया प्रभुः ॥ ६७

akulasyāsya devasya kulaprathanaśālinī / kaulikī sā parā śaktiraviyukto yayā prabhuḥ // 67

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर्यद्यामलं रूपं स संघट्ट इति स्मृतः । आनन्दशक्तिः सैवोक्ता यतो विश्वं विसृज्यते ॥ ६८

tayoryadyāmalaṃ rūpaṃ sa saṃghaṭṭa iti smṛtaḥ / ānandaśaktiḥ saivoktā yato viśvaṃ visṛjyate // 68

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परापरात्परं तत्त्वं सैषा देवी निगद्यते । तत्सारं तच्च हृदयं स विसर्गः परः प्रभुः ॥ ६९

parāparātparaṃ tattvaṃ saiṣā devī nigadyate / tatsāraṃ tacca hṛdayaṃ sa visargaḥ paraḥ prabhuḥ // 69

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवीयामलशास्त्रे सा कथिता कालकर्षिणी । महाडामरके यागे श्रीपरा मस्तके तथा ॥ ७०

devīyāmalaśāstre sā kathitā kālakarṣiṇī / mahāḍāmarake yāge śrīparā mastake tathā // 70

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीपूर्वशास्त्रे सा मातृसद्भावत्वेन वर्णिता । संघट्टे स्मिंश्चिदात्मत्वाद्यत्तत्प्रत्यवमर्शनम् ॥ ७१

śrīpūrvaśāstre sā mātṛsadbhāvatvena varṇitā / saṃghaṭṭe smiṃścidātmatvādyattatpratyavamarśanam // 71

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छाशक्तिरघोराणां शक्तीनां सा परा प्रभुः । सैव प्रक्षुब्धरूपा चेदीशित्री संप्रजायते ॥ ७२

icchāśaktiraghorāṇāṃ śaktīnāṃ sā parā prabhuḥ / saiva prakṣubdharūpā cedīśitrī saṃprajāyate // 72

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा घोराः परा देव्यो जाताः शैवाध्वदैशिकाः । स्वात्मप्रत्यवमर्शो यः प्रागभूदेकवीरकः ॥ ७३

tadā ghorāḥ parā devyo jātāḥ śaivādhvadaiśikāḥ / svātmapratyavamarśo yaḥ prāgabhūdekavīrakaḥ // 73

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातव्यविश्वोन्मेषात्मा ज्ञानशक्तितया स्थितः । इयं परापरा देवी घोरां या मातृमण्डलीम् ॥ ७४

jñātavyaviśvonmeṣātmā jñānaśaktitayā sthitaḥ / iyaṃ parāparā devī ghorāṃ yā mātṛmaṇḍalīm // 74

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृजत्यविरतं शुद्धाशुद्धमार्गैकदीपिकाम् । ज्ञेयांशः प्रोन्मिषन्क्षोभं यदैति बलवत्त्वतः ॥ ७५

sṛjatyavirataṃ śuddhāśuddhamārgaikadīpikām / jñeyāṃśaḥ pronmiṣankṣobhaṃ yadaiti balavattvataḥ // 75

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊनताभासनं संविन्मात्रत्वे जायते तदा । रूढं तज्ज्ञेयवर्गस्य स्थितिप्रारम्भ उच्यते ॥ ७६

ūnatābhāsanaṃ saṃvinmātratve jāyate tadā / rūḍhaṃ tajjñeyavargasya sthitiprārambha ucyate // 76

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूढिरेषा विबोधाब्धेश्चित्राकारपरिग्रहः । इदं तद्बीजसंदर्भबीजं चिन्वन्ति योगिनः ॥ ७७

rūḍhireṣā vibodhābdheścitrākāraparigrahaḥ / idaṃ tadbījasaṃdarbhabījaṃ cinvanti yoginaḥ // 77

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छाशक्तिर्द्विरूपोक्ता क्षुभिताक्षुभिता च या । इष्यमाणं हि सा वस्तुद्वैरूप्येणात्मनि श्रयेत् ॥ ७८

icchāśaktirdvirūpoktā kṣubhitākṣubhitā ca yā / iṣyamāṇaṃ hi sā vastudvairūpyeṇātmani śrayet // 78

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिरद्युतिभासिन्या शक्त्या ज्वलनरूपया । इष्यमाणसमापत्तिः स्थैर्येणाथ धरात्मना ॥ ७९

aciradyutibhāsinyā śaktyā jvalanarūpayā / iṣyamāṇasamāpattiḥ sthairyeṇātha dharātmanā // 79

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मेषशक्तावस्त्येतज्ज्ञेयं यद्यपि भूयसा । तथापि विभवस्थानं सा न तु प्राच्यजन्मभूः ॥ ८०

unmeṣaśaktāvastyetajjñeyaṃ yadyapi bhūyasā / tathāpi vibhavasthānaṃ sā na tu prācyajanmabhūḥ // 80

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छाशक्तेरतः प्राहुश्चातूरूप्यं परामृतम् । क्षोभान्तरस्यासद्भावान्नेदं बीजं च कस्यचित् ॥ ८१

icchāśakterataḥ prāhuścātūrūpyaṃ parāmṛtam / kṣobhāntarasyāsadbhāvānnedaṃ bījaṃ ca kasyacit // 81

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षोभकत्वं बीजत्वं क्षोभाधारश्च योनिता । क्षोभकं संविदो रूपं क्षुभ्यति क्षोभयत्यपि ॥ ८२

prakṣobhakatvaṃ bījatvaṃ kṣobhādhāraśca yonitā / kṣobhakaṃ saṃvido rūpaṃ kṣubhyati kṣobhayatyapi // 82

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षोभः स्याज्ज्ञेयधर्मत्वं क्षोभणा तद्बहिष्कृतिः । अन्तःस्थविश्वाभिन्नैकबीजांशविसिसृक्षुता ॥ ८३

kṣobhaḥ syājjñeyadharmatvaṃ kṣobhaṇā tadbahiṣkṛtiḥ / antaḥsthaviśvābhinnaikabījāṃśavisisṛkṣutā // 83

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षोभो तदिच्छे तत्त्वेच्छाभासनं क्षोभणां विदुः । यदैक्यापत्तिमासाद्य तदिच्छा कृतिनी भवेत् ॥ ८४

kṣobho tadicche tattvecchābhāsanaṃ kṣobhaṇāṃ viduḥ / yadaikyāpattimāsādya tadicchā kṛtinī bhavet // 84

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षोभाधारमिमं प्राहुः श्रीसोमानन्दपुत्रकाः । संविदामीषणादीनामनुद्भिन्नविशेषकम् ॥ ८५

kṣobhādhāramimaṃ prāhuḥ śrīsomānandaputrakāḥ / saṃvidāmīṣaṇādīnāmanudbhinnaviśeṣakam // 85

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ज्ञेयमात्रं तद्बीजं यद्योगाद्बीजता स्वरे । तस्य बीजस्य सैवोक्ता विसिसृक्षा य उद्भवः । यतो ग्राह्यमिदं भास्यद्भिन्नकल्पं चिदात्मनः ॥ ८६

yajjñeyamātraṃ tadbījaṃ yadyogādbījatā svare / tasya bījasya saivoktā visisṛkṣā ya udbhavaḥ / yato grāhyamidaṃ bhāsyadbhinnakalpaṃ cidātmanaḥ // 86

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष क्षोभः क्षोभणा तु तूष्णींभूतान्यमातृगम् । हठाद्यदौदासीन्यांशच्यावनं संविदो बलात् ॥ ८७

eṣa kṣobhaḥ kṣobhaṇā tu tūṣṇīṃbhūtānyamātṛgam / haṭhādyadaudāsīnyāṃśacyāvanaṃ saṃvido balāt // 87

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातापि विसिसृक्षासौ यद्विमर्शान्तरैक्यतः । कृतार्था जायते क्षोभाधारो त्रैतत्प्रकीर्तितम् ॥ ८८

jātāpi visisṛkṣāsau yadvimarśāntaraikyataḥ / kṛtārthā jāyate kṣobhādhāro traitatprakīrtitam // 88

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तदान्तरं ज्ञेयं भिन्नकल्पत्वमिच्छति । विश्वबीजादतः सर्व बाह्यं बिम्बं विवर्त्स्यति ॥ ८९

tatastadāntaraṃ jñeyaṃ bhinnakalpatvamicchati / viśvabījādataḥ sarva bāhyaṃ bimbaṃ vivartsyati // 89

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षोभ्यक्षोभकभावस्य सतत्त्वं दर्शितं मया । श्रीमन्महेश्वरेणोक्तं गुरुणा यत्प्रसादतः ॥ ९०

kṣobhyakṣobhakabhāvasya satattvaṃ darśitaṃ mayā / śrīmanmaheśvareṇoktaṃ guruṇā yatprasādataḥ // 90

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतं ब्रूमहे नेदं बीजं वर्णचतुष्टयम् । नापि योनिर्यतो नैतत्क्षोभाधारत्वमृच्छति ॥ ९१

prakṛtaṃ brūmahe nedaṃ bījaṃ varṇacatuṣṭayam / nāpi yoniryato naitatkṣobhādhāratvamṛcchati // 91

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मन्येव च विश्रान्त्या तत्प्रोक्तममृतात्मकम् । इत्थं प्रागुदितं यत्तत्पञ्चकं तत्परस्परम् ॥ ९२

ātmanyeva ca viśrāntyā tatproktamamṛtātmakam / itthaṃ prāguditaṃ yattatpañcakaṃ tatparasparam // 92

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छलद्विविधाकारमन्योन्यव्यतिमिश्रणात् । यो नुत्तरः परः स्पन्दो यश्चानन्दः समुच्छलन् ॥ ९३

ucchaladvividhākāramanyonyavyatimiśraṇāt / yo nuttaraḥ paraḥ spando yaścānandaḥ samucchalan // 93

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताविच्छोन्मेषसंघट्टाद्गच्छतो तिविचित्रताम् । अनुत्तरानन्दचिती इच्छाशक्तौ नियोजिते ॥ ९४

tāvicchonmeṣasaṃghaṭṭādgacchato tivicitratām / anuttarānandacitī icchāśaktau niyojite // 94

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिकोणमिति तत्प्राहुर्विसर्गामोदसुन्दरम् । अनुत्तरानन्दशक्ती तत्र रूढिमुपागते ॥ ९५

trikoṇamiti tatprāhurvisargāmodasundaram / anuttarānandaśaktī tatra rūḍhimupāgate // 95

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिकोणद्वित्वयोगेन व्रजतः षडरस्थितिम् । त एवोन्मेषयोगे पि पुनस्तन्मयतां गते ॥ ९६

trikoṇadvitvayogena vrajataḥ ṣaḍarasthitim / ta evonmeṣayoge pi punastanmayatāṃ gate // 96

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाशक्तेः स्फुटं रूपमभिव्यङ्क्तः परस्परम् । इच्छोन्मेषगतः क्षोभो यः प्रोक्तस्तद्गतेरपि ॥ ९७

kriyāśakteḥ sphuṭaṃ rūpamabhivyaṅktaḥ parasparam / icchonmeṣagataḥ kṣobho yaḥ proktastadgaterapi // 97

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते एव शक्ती ताद्रूप्यभागिन्यौ नान्यथास्थिते । नन्वनुत्तरतानन्दौ स्वात्मना भेदवर्जितौ ॥ ९८

te eva śaktī tādrūpyabhāginyau nānyathāsthite / nanvanuttaratānandau svātmanā bhedavarjitau // 98

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथमेतावतीमेनां वैचित्रीं स्वात्मनि श्रितौ । शृणु तावदयं संविन्नाथो परिमितात्मकः ॥ ९९

kathametāvatīmenāṃ vaicitrīṃ svātmani śritau / śṛṇu tāvadayaṃ saṃvinnātho parimitātmakaḥ // 99

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तशक्तिवैचित्र्यलयोदयकलेश्वरः । अस्थास्यदेकरूपेण वपुषा चेन्महेश्वरः ॥ १००

anantaśaktivaicitryalayodayakaleśvaraḥ / asthāsyadekarūpeṇa vapuṣā cenmaheśvaraḥ // 100

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महेश्वरत्वं संवित्त्वं तदत्यक्ष्यद्धटादिवत् । परिच्छिन्नप्रकाशत्वं जडस्य किल लक्षणम् ॥ १०१

maheśvaratvaṃ saṃvittvaṃ tadatyakṣyaddhaṭādivat / paricchinnaprakāśatvaṃ jaḍasya kila lakṣaṇam // 101

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडाद्विलक्षणो बोधो यतो न परिमीयते । तेन बोधमहसिन्धोरुल्लासिन्यः स्वशक्तयः ॥ १०२

jaḍādvilakṣaṇo bodho yato na parimīyate / tena bodhamahasindhorullāsinyaḥ svaśaktayaḥ // 102

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयन्त्यूर्मय इव स्वात्मसंघट्टचित्रताम् । स्वात्मसंघट्टवैचित्र्यं शक्तीनां यत्परस्परम् ॥ १०३

āśrayantyūrmaya iva svātmasaṃghaṭṭacitratām / svātmasaṃghaṭṭavaicitryaṃ śaktīnāṃ yatparasparam // 103

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेव परं प्राहुः क्रियाशक्तेः स्फुटं वपुः । अस्मिंश्चतुर्दशे धाम्नि स्फुटीभूतत्रिशक्तिके ॥ १०४

etadeva paraṃ prāhuḥ kriyāśakteḥ sphuṭaṃ vapuḥ / asmiṃścaturdaśe dhāmni sphuṭībhūtatriśaktike // 104

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिशूलत्वमतः प्राह शास्ता श्रीपूर्वशासने । निरञ्जनमिदं चोक्तं गुरुभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १०५

triśūlatvamataḥ prāha śāstā śrīpūrvaśāsane / nirañjanamidaṃ coktaṃ gurubhistattvadarśibhiḥ // 105

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिमानञ्ज्यते यस्मान्न शक्तिर्जातु केनचित् । इच्छा ज्ञानं क्रिया चेति यत्पृथक्पृथगञ्ज्यते ॥ १०६

śaktimānañjyate yasmānna śaktirjātu kenacit / icchā jñānaṃ kriyā ceti yatpṛthakpṛthagañjyate // 106

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव शक्तिमत्स्वैः स्वैरिष्यमाणादिकैः स्फुटम् । एतत्त्रितयमैक्येन यदा तु प्रस्फुरेत्तदा ॥ १०७

tadeva śaktimatsvaiḥ svairiṣyamāṇādikaiḥ sphuṭam / etattritayamaikyena yadā tu prasphurettadā // 107

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केनचिदुपाधेयं स्वस्वविप्रतिषेधतः । लोलीभूतमतः शक्तित्रितयं तत्त्रिशूलकम् । यस्मिन्नाशु समावेशाद्भवेद्योगी निरञ्जनः ॥ १०८

na kenacidupādheyaṃ svasvavipratiṣedhataḥ / lolībhūtamataḥ śaktitritayaṃ tattriśūlakam / yasminnāśu samāveśādbhavedyogī nirañjanaḥ // 108

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं परामृतपदादारभ्याष्टकमीदृशम् । ब्राह्म्यादिरूपसंभेदाद्यात्यष्टाष्टकतां स्फुटम् ॥ १०९

itthaṃ parāmṛtapadādārabhyāṣṭakamīdṛśam / brāhmyādirūpasaṃbhedādyātyaṣṭāṣṭakatāṃ sphuṭam // 109

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रानुत्तरशक्तिः सा स्वं वपुः प्रकटस्थितम् । कुर्वन्त्यपि ज्ञेयकलाकालुष्याद्विन्दुरूपिणी ॥ ११०

atrānuttaraśaktiḥ sā svaṃ vapuḥ prakaṭasthitam / kurvantyapi jñeyakalākāluṣyādvindurūpiṇī // 110

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदितायां क्रियाशक्तौ सोमसूर्याग्निधामनि । अविभागः प्रकाशो यः स बिन्दुः परमो हि नः ॥ १११

uditāyāṃ kriyāśaktau somasūryāgnidhāmani / avibhāgaḥ prakāśo yaḥ sa binduḥ paramo hi naḥ // 111

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वरक्षाविधाने च तदुक्तं परमेशिना । हृत्पद्ममण्डलान्तःस्थो नरशक्तिशिवात्मकः ॥ ११२

tattvarakṣāvidhāne ca taduktaṃ parameśinā / hṛtpadmamaṇḍalāntaḥstho naraśaktiśivātmakaḥ // 112

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोद्धव्यो लयभेदेन विन्दुर्विमलतारकः । यो सौ नादात्मकः शब्दः सर्वप्राणिष्ववस्थितः ॥ ११३

boddhavyo layabhedena vindurvimalatārakaḥ / yo sau nādātmakaḥ śabdaḥ sarvaprāṇiṣvavasthitaḥ // 113

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध+ऊर्ध्वविभागेन निष्क्रियेणावतिष्ठते । ह्लादतैक्ष्ण्यादि वैचित्र्यं सितरक्तादिकं च यत् ॥ ११४

adha+ūrdhvavibhāgena niṣkriyeṇāvatiṣṭhate / hlādataikṣṇyādi vaicitryaṃ sitaraktādikaṃ ca yat // 114

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं तन्निरपेक्षो सौ प्रकाशो गुरुराह च । यन्न सूर्यो न वा सोमो नाग्निर्भासयते पि च ॥ ११५

svayaṃ tannirapekṣo sau prakāśo gururāha ca / yanna sūryo na vā somo nāgnirbhāsayate pi ca // 115

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चार्कसोमवह्नीनां तत्प्रकाशाद्विना महः । किमप्यस्ति निजं किं तु संविदित्थं प्रकाशते ॥ ११६

na cārkasomavahnīnāṃ tatprakāśādvinā mahaḥ / kimapyasti nijaṃ kiṃ tu saṃviditthaṃ prakāśate // 116

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्वातन्त्र्यप्रभावोद्यद्विचित्रोपाधिसंगतः । प्रकाशो याति तैक्ष्ण्यादिमवान्तरविचित्रताम् ॥ ११७

svasvātantryaprabhāvodyadvicitropādhisaṃgataḥ / prakāśo yāti taikṣṇyādimavāntaravicitratām // 117

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्दर्शनो पि घर्मांशुः पतितः पाथसां पथि । नेत्रानन्दत्वमभ्येति पश्योपाधेः प्रभाविताम् ॥ ११८

durdarśano pi gharmāṃśuḥ patitaḥ pāthasāṃ pathi / netrānandatvamabhyeti paśyopādheḥ prabhāvitām // 118

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यादिषु प्रकाशो सावुपाधिकलुषीकृतः । संवित्प्रकाशं माहेशमत एव ह्यपेक्षते ॥ ११९

sūryādiṣu prakāśo sāvupādhikaluṣīkṛtaḥ / saṃvitprakāśaṃ māheśamata eva hyapekṣate // 119

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.