अथातो द्विविधौषधविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति हस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto dvividhauṣadhavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.12
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.12
द्विविधमौषधमूर्जस्करं रोगघ्नं च। उभयमपि चोभयात्मकम्। बाहुल्येन तु निर्देशः। तत्रोर्जस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणं च। रोगघ्नमपि द्विविधम्। रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरं च। पुनश्च द्विविधम्। द्रव्यमद्रव्यम् च। तत्र द्रव्यम् त्रिविधम्। भौममौद्भिदं जङ्गममिति। तेषु वक्ष्यमाणं हेमादि लवणान्तं प्रायेण भौमम्। औद्भिदं पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति। तत्र फलिनो वनस्पतिः। पुष्पफलवान् वानस्पत्यः। वल्लीगुल्मवीरुत्। फलपाकान्ताश्चौषध्य इति। जङ्गमोद्भवं मधुघृतादि जङ्गमद्रव्यमाहुः॥
dvividhamauṣadhamūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca| ubhayamapi cobhayātmakam| bāhulyena tu nirdeśaḥ| tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca| rogaghnamapi dvividham| rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca| punaśca dvividham| dravyamadravyam ca| tatra dravyam trividham| bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamamiti| teṣu vakṣyamāṇaṃ hemādi lavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam| audbhidaṃ punarvanaspativānaspatyavīrudauṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati| tatra phalino vanaspatiḥ| puṣpaphalavān vānaspatyaḥ| vallīgulmavīrut| phalapākāntāścauṣadhya iti| jaṅgamodbhavaṃ madhughṛtādi jaṅgamadravyamāhuḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्रव्यं पुनरुपवासानिलातपच्छायामन्त्रसान्त्वदानभयोत्त्राससङ्क्षोभणहर्षणभर्त्सनहसनस्वप्नजागरण संवाहनादीनि। पुनरपि च त्रिविधं दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्वावजयश्चेति। तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तो पवासस्वस्त्ययनप्रणिधानगमनादि। युक्तिव्यपाश्रयमाहारौषधयोजनादि। सत्वावजयः पुनरहितान्मनोनिग्रहः। पुनरपि च त्रिविधम्। अपकर्षणं प्रकृतिविघातो निदानत्यागश्च॥
adravyaṃ punarupavāsānilātapacchāyāmantrasāntvadānabhayottrāsasaṅkṣobhaṇaharṣaṇabhartsanahasanasvapnajāgaraṇa saṃvāhanādīni| punarapi ca trividhaṃ daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ satvāvajayaśceti| tatra daivavyapāśrayaṃ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścitto pavāsasvastyayanapraṇidhānagamanādi| yuktivyapāśrayamāhārauṣadhayojanādi| satvāvajayaḥ punarahitānmanonigrahaḥ| punarapi ca trividham| apakarṣaṇaṃ prakṛtivighāto nidānatyāgaśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधाः बाह्याभ्यन्तरभेदेन। तत्र बाह्यमपकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मक्रिमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः। आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः। प्रकृतिविघातः संशमनम्। तत् बाह्यमभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोपमर्दनादि। आभ्यन्तरं यदन्तरमनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान् शमयति। निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णशनव्यायामादीनां वर्जनं स्निग्धरुक्षाद्यनभ्यवहारश्च। तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजमनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि॥
te punarapakarṣaṇādayo dvividhāḥ bāhyābhyantarabhedena| tatra bāhyamapakarṣaṇaṃ granthyarbudopapakṣmakrimiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ| ābhyantaraṃ punarvamanavirecanādibhiḥ| prakṛtivighātaḥ saṃśamanam| tat bāhyamabhyaṅgasvedapradehapariṣekopamardanādi| ābhyantaraṃ yadantaramanupraviśyāvikṣobhayaddoṣān śamayati| nidānatyāgo yathādoṣaṃ śītoṣṇaśanavyāyāmādīnāṃ varjanaṃ snigdharukṣādyanabhyavahāraśca| tatra śastrādisādhye bheṣajamanukramate na tu bheṣajasādhye śastrādi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनरपि त्रिविधं हेतुविपरीतं व्याधिविपरीतमुभयार्थकारि च। तत्र हेतुविपरीतं गुरुस्निग्धशीतादिजे व्याधौ लघुरूक्षोष्णादि। तथेतरस्मिन्नितरत्। व्याधिविपरीतम्। द्वौ मूलोपक्रमौ लङ्घनबृंहणे। पञ्च कर्माणि वमनादीनि सधूमधूपाञ्जनादीनि च। तथा विम्लापनोपनाहनपाटनादीनि॥
punarapi trividhaṃ hetuviparītaṃ vyādhiviparītamubhayārthakāri ca| tatra hetuviparītaṃ gurusnigdhaśītādije vyādhau laghurūkṣoṣṇādi| tathetarasminnitarat| vyādhiviparītam| dvau mūlopakramau laṅghanabṛṃhaṇe| pañca karmāṇi vamanādīni sadhūmadhūpāñjanādīni ca| tathā vimlāpanopanāhanapāṭanādīni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतो हितं मुस्ता पर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि। रक्तपित्ते चोर्ध्वागे विरेचनमधोगे वमनम्। उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम्। तथा छर्द्यां छर्दनमतिसारे विरेचनं मदात्ययेमद्यपानं तुत्थदग्धेऽग्निप्रतपनं पित्तेऽन्तर्न्निगूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिः प्रवर्त्तनाय स्वमार्गापादनाय च। श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणोऽन्तःप्रवेशेन कफो विलयतामुपयाति। एवंविधं ह्यविपरीतमेव सत् भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति॥
yacca doṣaśamanatve satyapi jvare viśeṣato hitaṃ mustā parpaṭakaṃ yavāgvaśca pramehe rajanī yavānnaṃ cetyādi| raktapitte cordhvāge virecanamadhoge vamanam| ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham| tathā chardyāṃ chardanamatisāre virecanaṃ madātyayemadyapānaṃ tutthadagdhe'gnipratapanaṃ pitte'ntarnnigūḍhe vimārgage vā svedaḥ kaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥ pravarttanāya svamārgāpādanāya ca| śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacārastatpīḍitasyoṣmaṇo'ntaḥpraveśena kapho vilayatāmupayāti| evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sat bheṣajaṃ hetuvyādhiviparītamarthaṃ karoti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनौषधं पुनर्द्विविधं बाधनमनुबाधनं च। तत्र सद्यः प्राणहरं बाधनम्। कालान्तरेणानुबाधनमिति। परं चातो रसवीर्यादिभेदेन यथास्थूलमौषधैकदेश उपदिश्यते॥
anauṣadhaṃ punardvividhaṃ bādhanamanubādhanaṃ ca| tatra sadyaḥ prāṇaharaṃ bādhanam| kālāntareṇānubādhanamiti| paraṃ cāto rasavīryādibhedena yathāsthūlamauṣadhaikadeśa upadiśyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः। विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम्॥
suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूप्यं स्निग्धं कषायाम्ल विपाके मधुरं रसम्। वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित्॥
rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmla vipāke madhuraṃ rasam| vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु। कटुपाकरसं शीतं रोषणं कफपित्तजित्॥
tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu| kaṭupākarasaṃ śītaṃ roṣaṇaṃ kaphapittajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्यं कषायानुरसं विशदं लेखन लघु। दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफापहम्॥
kasyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhana laghu| dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत्। लेखनं पित्तलं किञ्चित् त्रपु सीसं च तद्गुणम्॥
satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut| lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu sīsaṃ ca tadguṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुष्यं कृष्णलोहं तु कषायं स्वादुतिक्तकम्। लेखनं वातलं शीतं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्॥
cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ tu kaṣāyaṃ svādutiktakam| lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित्। तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद्विकाषि सुदुर्जरम्॥
gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit| tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāṣi sudurjaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मरागमहानीलपुष्परागविदूरकाः। मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम्॥
padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ| muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादुलेखनम्। चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पाप्मालक्ष्मीविषापहम्॥
maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādulekhanam| cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpmālakṣmīviṣāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धन्यमायुष्यमोजस्यं हर्षोत्साहकरं शिवम्। सक्षार उष्णवीर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात्॥
dhanyamāyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam| sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्खोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ। तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विषदं लघु॥
śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau| tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viṣadaṃ laghu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम्। विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः॥
lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham| viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा। स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत्॥
kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā| snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम्। रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम्॥
kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam| raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रोतोऽञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम्। कफघ्नं तित्तकटुकं छेदि सोष्णं रसाञ्जनम्॥
sroto'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam| kaphaghnaṃ tittakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वादु हिध्माप्रशमनं कासमेहक्षयापहम्। कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम्॥
svādu hidhmāpraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham| kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिक्तं च छेदनं योगवाहित्वात्सर्वरोगजित्। विशेषात् कृछ्रमेहार्शःपाण्डुशोफकफापहम्॥
tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit| viśeṣāt kṛchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना। तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा॥
kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā| tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं विदुः। वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्॥
viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ viduḥ| vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैधन्वं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत्। लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्॥
saidhanvaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut| laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम्। कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्॥
laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam| kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वाधःकफवातानुलोमनं दीपनं विडम्। विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्॥
ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam| vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम्। सतिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्॥
vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam| satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः। रोमकं लघु पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु॥
kṛṣṇe sauvarcalaguṇā lavaṇe gandhavarjitāḥ| romakaṃ laghu pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादीन् प्रयोजयेत्। गुल्महृत् ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान्॥
lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādīn prayojayet| gulmahṛt grahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वासार्शःकफवातांश्च शमयेद्यवशूकजः। स्वर्जिका तद्गुणान्न्यूना क्षारेण तु ततोऽधिका॥
śvāsārśaḥkaphavātāṃśca śamayedyavaśūkajaḥ| svarjikā tadguṇānnyūnā kṣāreṇa tu tato'dhikā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः। पित्तासृग्दूषणः पाकी छेद्यहृद्यो विदारणः। अपथ्यः कटुलावण्याच्शुक्रौजःकेशचक्षुषाम्॥
kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ| pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ| apathyaḥ kaṭulāvaṇyācśukraujaḥkeśacakṣuṣām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषाया मधुरा पाके रूक्षा विलवणा लघुः। दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्॥
kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vilavaṇā laghuḥ| dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णवीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा। कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान्॥
uṣṇavīryā sarāyuṣyā buddhīndriyabalapradā| kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान्। सशोषशोफातीसारमेहमोहवमिक्रिमीन्॥
śiro'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān| saśoṣaśophātīsāramehamohavamikrimīn||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम्। विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम्॥
śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram| vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरीतकी जयेद्व्याधींस्ताअंस्तांश्चकफवातजान्। तद्वदामलकं शीतं माधुर्यात् पित्तजित् परम्॥
harītakī jayedvyādhīṃstāaṃstāṃścakaphavātajān| tadvadāmalakaṃ śītaṃ mādhuryāt pittajit param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफं कटुविपाकित्वादम्लत्वान्मारुतं जयेत्। परं च कण्ठ्यं चक्षुष्यं हृद्यं दाहज्वरापहम्॥
kaphaṃ kaṭuvipākitvādamlatvānmārutaṃ jayet| paraṃ ca kaṇṭhyaṃ cakṣuṣyaṃ hṛdyaṃ dāhajvarāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षं तु तद्गुणान्न्यूनं कषायमधुरं हिमम्। कासश्वासगलश्लेष्मपित्तशुक्रहरं लघु॥
akṣaṃ tu tadguṇānnyūnaṃ kaṣāyamadhuraṃ himam| kāsaśvāsagalaśleṣmapittaśukraharaṃ laghu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परं केश्यस्तु तन्मज्जा शुक्रघ्नं च ततोऽञ्जनम्। इय रसायनवरा त्रिफलाक्ष्यामयापहा। रोपणी त्वग्गदक्लेदमेदोमेहकफास्रजित्॥
paraṃ keśyastu tanmajjā śukraghnaṃ ca tato'ñjanam| iya rasāyanavarā triphalākṣyāmayāpahā| ropaṇī tvaggadakledamedomehakaphāsrajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम्। पित्तप्रकोपि तीष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्॥
sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam| pittaprakopi tīṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocanadīpanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु। श्लेष्मला स्वादु शीतार्द्रा गुर्वीं स्निग्धा च पिप्पली॥
rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu| śleṣmalā svādu śītārdrā gurvīṃ snigdhā ca pippalī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा शुष्का विपरीतातःस्निग्धा वृष्या रसे कटुः। स्वादुपाकानिलश्लेष्मश्वासकासापहा सरा॥
sā śuṣkā viparītātaḥsnigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ| svādupākānilaśleṣmaśvāsakāsāpahā sarā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तामत्युपयुञ्जीत रसायनविधिं विना। नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत्॥
na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṃ vinā| nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुच्य लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित्। तद्वदार्द्रकमेतच्च त्रयं त्रिकटुकं जयेत्॥
rucya laghu svādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit| tadvadārdrakametacca trayaṃ trikaṭukaṃ jayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थौल्याग्निसदनश्वासकासश्लीपदपीनसान्। चविका पिप्पलीमूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः॥
sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān| cavikā pippalīmūlaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रकोऽग्निसमः पाके शोफार्शःकृमिकुष्ठहा। पञ्चकोलकमेतच्च मरिचेन विना स्मृतम्। गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं दीपनं परम्॥
citrako'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā| pañcakolakametacca maricena vinā smṛtam| gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिल्वकाश्मर्यतर्कारीपाटलाटुण्टुकैर्महत्। जयेत् कषायं तिक्तोष्णं पञ्चमूलं कफानिलौ॥
bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭuṇṭukairmahat| jayet kaṣāyaṃ tiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphānilau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रस्वं बृहत्यंशुमतीद्वयगोक्षुरकैः स्मृतम्। स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं सर्वदोषजित्॥
hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam| svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलापुनर्नवैरण्डशूर्पपर्णीद्वयेन च। मध्यमं कफवातघ्नं नातिपित्तकरं लघु॥
balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena ca| madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ laghu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम्। जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम्॥
abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam| jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणाख्यं शरदर्भेक्षुशालिकाशैस्तु पित्तजित्। अजशृङ्गी हरिद्रा च विदारीशारिवामृताः॥
tṛṇākhyaṃ śaradarbhekṣuśālikāśaistu pittajit| ajaśṛṅgī haridrā ca vidārīśārivāmṛtāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बल्याख्यं कण्टकाख्यं तु श्वदंष्ट्राभीरुसैर्यकैः। सहिस्त्राकरमर्दीकैस्सर्वदोषहरे च ते॥
balyākhyaṃ kaṇṭakākhyaṃ tu śvadaṃṣṭrābhīrusairyakaiḥ| sahistrākaramardīkaissarvadoṣahare ca te||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारवीकुञ्चिवाजाजीकवरीधान्यतुम्बरु। अन्नगन्धहरं रुच्यं दीपनं कफवातजित्॥
kāravīkuñcivājājīkavarīdhānyatumbaru| annagandhaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाष्पिका कटुतिक्तोष्णा कृमिश्लेष्महरा परम्। शूलाटोपहरा रुच्या दीप्यकः कोष्ठशूलजित्॥
vāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param| śūlāṭopaharā rucyā dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहृद्याः सर्षपाः स्निग्धा बाष्पिकावच्च कीर्त्तिताः। हिङ्गु वातकफानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्॥
ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvacca kīrttitāḥ| hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुपाकरसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु। पित्तास्रकोपि तच्चैव श्रेष्ठं बोष्काणदेशजम्॥
kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu| pittāsrakopi taccaiva śreṣṭhaṃ boṣkāṇadeśajam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो न्यूनगुणं त्वन्यद्द्रव्यव्यञ्जनधूपनम्। शताह्वाकुष्ठतगरसुरदारुहरेणवः॥
tato nyūnaguṇaṃ tvanyaddravyavyañjanadhūpanam| śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एलैलवालुसरलत्वग्व्याघ्रनखचोरकाः। लघूष्णाः कटुकाः पाके कफवातनिबर्हणाः॥
elailavālusaralatvagvyāghranakhacorakāḥ| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैर्यकस्तिक्तमधुरः स्निग्धोष्णः कफवातजित्। बस्तिमूत्रविबन्धघ्नो वृष्यो गोक्षुरको हिमः॥
sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit| bastimūtravibandhaghno vṛṣyo gokṣurako himaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाचनं कफपित्तघ्नं तिक्तं शीतं विषाद्वयम्। कफघ्नं तिक्तकटुकं मुस्तं संग्राहि पाचनम्॥
pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tiktaṃ śītaṃ viṣādvayam| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṃgrāhi pācanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिक्तामृता त्रिदोषघ्नी ग्राहिण्युष्णा रसायनी। दीपनी ज्वरतृड्दाहकामलावातरक्तनुत्॥
tiktāmṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिक्तशीतौ ज्वरहरौ लघू भूनिम्बपर्पटौ। निम्बस्तिक्तो हिमः कुष्ठकृमिपित्तकफापहः॥
tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau| nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महानिम्बः परं ग्राही कषायो रूक्षशीतलः। गुग्गुलुः पिच्छिलः स्पर्शे विशदोऽभ्यवहारतः॥
mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ| gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado'bhyavahārataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सस्वादु सकटुस्तिक्तः सकषायो रसायनम्। व्रण्यः स्वर्यः कटुः पाके रुक्षः सूक्ष्मोऽग्निदीपनः॥
sasvādu sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam| vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rukṣaḥ sūkṣmo'gnidīpanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लेदमेदोनिलश्लेष्मगण्डमेहापचीक्रिमीन्। पिटकाग्रन्थिशोफांश्च हन्त्युष्णः स्रंसनो लघुः॥
kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkrimīn| piṭakāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्खपुष्पी सरा तिक्ता मेध्या कृमिविषापहा। कटुतिक्तोष्णमगरु स्निग्धं वातकफापहम्॥
śaṅkhapuṣpī sarā tiktā medhyā kṛmiviṣāpahā| kaṭutiktoṣṇamagaru snigdhaṃ vātakaphāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तास्रविषतृड्दाहक्लमघ्नं गुरु रूक्षणम्। सर्वं सतिक्तमधुरं चन्दनं शिशिरं परम्॥
pittāsraviṣatṛḍdāhaklamaghnaṃ guru rūkṣaṇam| sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघु रक्तं तथोशीरं वालकं पाचनं च तत्। ज्वरातिसारवमथुरक्तपित्तक्षतापहम्॥
laghu raktaṃ tathośīraṃ vālakaṃ pācanaṃ ca tat| jvarātisāravamathuraktapittakṣatāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुकं रक्तपित्तघ्नं व्रणशोधनरोपणम्। गुरु स्वादु हिमं वृष्यं चक्षुष्यं स्वरवर्णकृत्॥
madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam| guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ svaravarṇakṛt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुतिक्ते निशे कुष्ठमेहपित्तकफापहे। प्रलेपाज्जयतः कण्डूं शोफं दुष्टव्रणं विषम्॥
kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe| pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं शिशिरं व्रणरोपणम्। कषायतिक्तमधुरं रक्तपित्तप्रसादनम्॥
prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam| kaṣāyatiktamadhuraṃ raktapittaprasādanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलात्रयं स्वादु वृष्यं स्निग्धं शीतं बलप्रदम्। तत्र नागबला बल्या क्षतक्षीणहिता गुरुः॥
balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam| tatra nāgabalā balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम्बुलं कटु सक्षारं रुच्यमुष्णं कफप्रणुत्। भेदि सम्मोहकृत् पूगं कषायं स्वादु रोचनम्॥
tāmbulaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut| bhedi sammohakṛt pūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिपत्री कटुफलं कङ्कोलकलवङ्गकम्। लघु तृष्णापहं हृद्यं वक्त्रदौर्गन्ध्यनाशनम्॥
jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam| laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सस्वादुतिक्तस्तृष्णाघ्नः कर्पूरश्च्छेदनो हिमः। लताकस्तूरिका तद्वन्मुखशोषहरा परम्॥
sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraścchedano himaḥ| latākastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफास्रजित्। तद्वत् बकुलपुन्नागकुमुदोत्पलपाटलम्॥
kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāsrajit| tadvat bakulapunnāgakumudotpalapāṭalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सचम्पकं ततो न्यूनं गुणैः कोरण्डकिंशुकम्। मालतीमल्लिकापुष्पं तिक्तं जयति मारुतम्॥
sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇḍakiṃśukam| mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषपित्तकफान्नगं सिन्दुवारं च तद्गुणम्। कफघ्नं कैतकं तिक्तं शैरीषं विषहारि च॥
viṣapittakaphānnagaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam| kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातलं पुष्पमागस्त्यं कषायं कफपित्तजित्। चातुर्थिकज्वरहरं नावनेनोपयोजितम्॥
vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit| cāturthikajvaraharaṃ nāvanenopayojitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धूकं श्लेष्मलं ग्राहि तद्वदेव च यूथिका। कफघ्नमुष्णवीर्यं च कुङ्कुमं व्रणशोधनम्। अवल्वेडकजं बीजं कटिवातकफप्रणुत्॥
bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā| kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam| avalveḍakajaṃ bījaṃ kaṭivātakaphapraṇut||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्या वर्णश्लेष्ममेदःसौकुमार्यकृदन्यथा। अतोऽध्वाग्निबलांयूषि कुर्याच्चङ्क्रमणं सुखम्॥
āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā| ato'dhvāgnibalāṃyūṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मारुतस्यानुलोम्यं च खुडस्तम्भश्रमापहम्। अन्वर्थसंज्ञं पादत्रं बलदृक्शुक्रवर्द्धनम्॥
mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukravarddhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्ण्यं नेत्रहितं छत्रं वातवर्षातपापहम्। प्रवातो रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहतृड्भ्रमान्॥
varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham| pravāto raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रमाग्निमूर्च्छाश्च जयेदप्रवातस्त्वतोऽन्यथा। प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन्॥
śramāgnimūrcchāśca jayedapravātastvato'nyathā| prāgvāyuruṣṇo'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakrimīn||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निपातज्वरं श्वासमामं वायुं च कोपयेत्। पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषं विषम्॥
sannipātajvaraṃ śvāsamāmaṃ vāyuṃ ca kopayet| paścimaḥ śiśiro hanti mūrcchāṃ dāhaṃ tṛṣaṃ viṣam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठो नेत्र्योऽङ्गबलवर्द्धनः। रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपनः॥
dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭho netryo'ṅgabalavarddhanaḥ| raktapittapraśamano na ca vātaprakopanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च। कषायानुरसः शीतो दोषाणामप्रकोपनः॥
uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca| kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāmaprakopanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आतपो भ्रमतृट्स्वेददाहमूर्च्छाविवर्णताः। कुर्यात् पित्तास्रवह्नींश्च छाया चैतानपोहति। तमः कषायकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीतला॥
ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ| kuryāt pittāsravahnīṃśca chāyā caitānapohati| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ jyotsnā madhuraśītalā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवति चात्र। रसादिभेदैरिति भेषजाना दिङ्मात्रमुक्तं न यतोऽस्ति किञ्चित्। अनौषधं द्रव्यमिहावबोधो रूपस्य तेषां वनगोचरेभ्यः॥
bhavati cātra| rasādibhedairiti bheṣajānā diṅmātramuktaṃ na yato'sti kiñcit| anauṣadhaṃ dravyamihāvabodho rūpasya teṣāṃ vanagocarebhyaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.