अथातो बस्तिविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto bastividhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.28
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.28
बस्तिरनिलप्रधानेषु दोषेषु प्रयुज्यते। बस्तिना दीयते बस्तिं वा पूर्वमन्वेत्यतो बस्तिः॥
bastiranilapradhāneṣu doṣeṣu prayujyate| bastinā dīyate bastiṃ vā pūrvamanvetyato bastiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च सर्वोपक्रमाणां प्रधानतमः शीघ्रं बृंहणादिकारित्वाद्विकृतानिलोच्छेदित्वाच्च॥
sa ca sarvopakramāṇāṃ pradhānatamaḥ śīghraṃ bṛṃhaṇādikāritvādvikṛtāniloccheditvācca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिलो हि दोषाणां नेता। सर्वशरीरचेष्टैककारणम्। पञ्चात्मतया अङ्गप्रत्यङ्गव्यापी। विधाता विविधबाह्याध्यात्मिकभावानां सर्गस्थितिप्रलयानां हेतुः मार्गत्रयजानामपि रोगाणामिति॥
anilo hi doṣāṇāṃ netā| sarvaśarīraceṣṭaikakāraṇam| pañcātmatayā aṅgapratyaṅgavyāpī| vidhātā vividhabāhyādhyātmikabhāvānāṃ sargasthitipralayānāṃ hetuḥ mārgatrayajānāmapi rogāṇāmiti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखत्वादेव च बस्तिर्बालवृद्धकृशस्थूलक्षीणधात्विन्द्रियेषु च स्त्रीषु चानिलोपसर्गादप्रजासु कृच्छ्रप्रजासुचोपदिश्यते। तथाग्निबलवर्णमेधास्वरायुःसुखप्रदो वयःस्थापनः पङ्गूरुस्तम्भभग्नसङ्कुचितानिलाध्मानशूलारोचकोदावर्तपरिकर्तिकादिषु हित इति॥
sukhatvādeva ca bastirbālavṛddhakṛśasthūlakṣīṇadhātvindriyeṣu ca strīṣu cānilopasargādaprajāsu kṛcchraprajāsucopadiśyate| tathāgnibalavarṇamedhāsvarāyuḥsukhaprado vayaḥsthāpanaḥ paṅgūrustambhabhagnasaṅkucitānilādhmānaśūlārocakodāvartaparikartikādiṣu hita iti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तु बस्तिस्त्रिविधः। आस्थापनमनुवासनमुत्तरबस्तिश्च। तत्रास्थापनं दोषदूष्याद्यनुसारेण नानाद्रव्यसंयोगादिनिर्वृत्तम्। तस्य भेदाः। उत्क्लेशनं संशोधनं संशमनं लेखनं बृंहणं वाजीकरणं पिच्छाबस्तिर्माधुतैलिकमित्यादयः। माधुतैलिकस्य पर्यायाः यापनो युक्तरथो दोषहरः स्निग्धबसतिरिति। तेषां नामभिरेव स्वरूपमाख्यातम्॥
sa tu bastistrividhaḥ| āsthāpanamanuvāsanamuttarabastiśca| tatrāsthāpanaṃ doṣadūṣyādyanusāreṇa nānādravyasaṃyogādinirvṛttam| tasya bhedāḥ| utkleśanaṃ saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ lekhanaṃ bṛṃhaṇaṃ vājīkaraṇaṃ picchābastirmādhutailikamityādayaḥ| mādhutailikasya paryāyāḥ yāpano yuktaratho doṣaharaḥ snigdhabasatiriti| teṣāṃ nāmabhireva svarūpamākhyātam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वयःस्थापनाद्दोषस्थापनाद्वास्थापनमित्युच्यते शरीरारोहणाद्दोषनिर्हरणादचिन्त्यप्रभावतया यस्मिन्नूहासम्भवान्निरूह इति॥
tadvayaḥsthāpanāddoṣasthāpanādvāsthāpanamityucyate śarīrārohaṇāddoṣanirharaṇādacintyaprabhāvatayā yasminnūhāsambhavānnirūha iti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुवासनं यथार्हौषधसिद्धः स्नेहनार्थः स्नेहः स्नेहविधौ स चतुर्धाभिहितः। तस्य भेदो मात्राबस्तिः। स पेयस्नेहह्रस्वमात्रातुल्यः॥
anuvāsanaṃ yathārhauṣadhasiddhaḥ snehanārthaḥ snehaḥ snehavidhau sa caturdhābhihitaḥ| tasya bhedo mātrābastiḥ| sa peyasnehahrasvamātrātulyaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेव्यः सदा च माधुतैलिकवत्। बालवृद्धाध्वभारयानव्यायामचिन्तास्त्रीनित्यस्त्रीनृपेश्वरसुकुमारदुर्बलानिलभग्नाल्पाग्निभिर्निष्परिहारतया सुखो बल्यो वर्ण्यः सृष्टमलो दोषघ्नश्च तथापि तौ नाजीर्णे योज्यौ न च दिवास्वप्नः सेव्यः। यतश्च सोऽन्नमनुवसन्नपि न दुष्यत्यनुवासरमपि वा दीयत इत्यनुवासनम्॥
sevyaḥ sadā ca mādhutailikavat| bālavṛddhādhvabhārayānavyāyāmacintāstrīnityastrīnṛpeśvarasukumāradurbalānilabhagnālpāgnibhirniṣparihāratayā sukho balyo varṇyaḥ sṛṣṭamalo doṣaghnaśca tathāpi tau nājīrṇe yojyau na ca divāsvapnaḥ sevyaḥ| yataśca so'nnamanuvasannapi na duṣyatyanuvāsaramapi vā dīyata ityanuvāsanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरबस्तिरपि स्नेहोनुवासनवच्छोधनं निरूहवदपि केचिदाहुः स निरूहादुत्तरमुत्तरेण वा मार्गेण दीयत इत्युत्तरबस्तिः॥
uttarabastirapi snehonuvāsanavacchodhanaṃ nirūhavadapi kecidāhuḥ sa nirūhāduttaramuttareṇa vā mārgeṇa dīyata ityuttarabastiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रास्थाप्या गुल्मप्लीहानाहशूलशुद्धातीसारजीर्णज्वरप्रतिश्यायाढ्यरोगहृदयकुक्षिपार्श्वग्रहपर्वाभितापपार्श्वयोनिशूलाङ्गसुप्तिशोषकम्पगौरवातिलाघवान्त्रकूजनवातवर्चोमूत्रशुक्रसङ्गाश्मरीशर्करावृद्धिशुक्रार्तवस्तन्यनाशरजःक्षयोन्मादरेतोदोषक्रिमिणकोष्ठविषमाग्निसशब्दाल्पाल्पोग्रगन्धोत्थानादयो दोषभेदीयोक्ताश्च वातव्याधयो विशेषेणैते हि परं बस्तिना नाशमुपयान्ति मूलच्छेदेन वृक्षवत्॥
tatrāsthāpyā gulmaplīhānāhaśūlaśuddhātīsārajīrṇajvarapratiśyāyāḍhyarogahṛdayakukṣipārśvagrahaparvābhitāpapārśvayoniśūlāṅgasuptiśoṣakampagauravātilāghavāntrakūjanavātavarcomūtraśukrasaṅgāśmarīśarkarāvṛddhiśukrārtavastanyanāśarajaḥkṣayonmādaretodoṣakrimiṇakoṣṭhaviṣamāgnisaśabdālpālpogragandhotthānādayo doṣabhedīyoktāśca vātavyādhayo viśeṣeṇaite hi paraṃ bastinā nāśamupayānti mūlacchedena vṛkṣavat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनास्थाप्यास्त्वतिस्निग्धोत्क्लिष्टदोषक्षतोरस्कातिकृशा निरन्नाः कृतवमनविरेचननस्यप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविकाकासश्वासहिक्कार्शोबद्धच्छिद्रदकादेराध्मानालसकविषूचिकामातीसारारोचकाल्पाग्निगुदशोफकुष्ठमधुमेहार्ताः। गर्भिणी चाप्रवृत्ताष्टममासा। तत्रातिस्निग्धोत्क्लिष्टदोषयोर्दोषानुक्लेश्योदरं मूर्च्छां श्वयथुं वा निरूहो जनयेत्। क्षतोरस्कस्यातिकृशस्य च क्षोभमापन्नः शरीरमाशु पीडयेत्। अनिरन्नस्य वक्ष्यते। कृतवमनविरेकयोस्तु रिक्तं देहं क्षतं क्षार इव दहेत्। स्नेहबस्तिस्तु सद्योऽग्निमवसाद्य श्लेष्मामयाय स्यात्॥
anāsthāpyāstvatisnigdhotkliṣṭadoṣakṣatoraskātikṛśā nirannāḥ kṛtavamanavirecananasyaprasaktacchardiniṣṭhīvikākāsaśvāsahikkārśobaddhacchidradakāderādhmānālasakaviṣūcikāmātīsārārocakālpāgnigudaśophakuṣṭhamadhumehārtāḥ| garbhiṇī cāpravṛttāṣṭamamāsā| tatrātisnigdhotkliṣṭadoṣayordoṣānukleśyodaraṃ mūrcchāṃ śvayathuṃ vā nirūho janayet| kṣatoraskasyātikṛśasya ca kṣobhamāpannaḥ śarīramāśu pīḍayet| anirannasya vakṣyate| kṛtavamanavirekayostu riktaṃ dehaṃ kṣataṃ kṣāra iva dahet| snehabastistu sadyo'gnimavasādya śleṣmāmayāya syāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतनस्यस्याम्यविभ्रंशं विऋव्तोध्वस्रोतस्तया कुर्यात्। अनुवासनं तु दोषोत्क्लेशम्। प्रसक्तच्छर्द्यादीनां वायुर्निरूहमूर्ध्वं नयेत्। अनुवासनं च। अर्शसस्यावृतमार्गत्वादनागच्छन्बस्तिः प्राणान् हिंस्यात्। स्नेहः पुनरर्शांस्यभिष्यन्द्याध्मानाय स्यात्। बद्धोदराद्याध्मानान्तानां भृशतरमाध्मानान्मृत्युः। अलसकार्तादीनां चामदोषात्। अरोचकार्तादीनां यथास्वमामयवृद्धिः। गर्भिण्याः पूर्वोक्तो दोषः॥
kṛtanasyasyāmyavibhraṃśaṃ viṛvtodhvasrotastayā kuryāt| anuvāsanaṃ tu doṣotkleśam| prasaktacchardyādīnāṃ vāyurnirūhamūrdhvaṃ nayet| anuvāsanaṃ ca| arśasasyāvṛtamārgatvādanāgacchanbastiḥ prāṇān hiṃsyāt| snehaḥ punararśāṃsyabhiṣyandyādhmānāya syāt| baddhodarādyādhmānāntānāṃ bhṛśataramādhmānānmṛtyuḥ| alasakārtādīnāṃ cāmadoṣāt| arocakārtādīnāṃ yathāsvamāmayavṛddhiḥ| garbhiṇyāḥ pūrvokto doṣaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः। रूक्सातिदीप्ताग्रयः केवलानिलार्ताश्च विशेषेण। एते परमनुवास नेनाप्याय्यन्ते। मूलसेकेन वृक्षवत्। य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवास्याः। तथा निरन्ननवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहप्रतिश्यायप्लीहकफोदराढ्यवातवर्चोभेदार्तपीतविषगरपित्तकफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठातिस्थूलश्लीपदगलगण्डापचीक्रिमिणकोष्ठाः। तत्रातिस्निग्धादीनां यथास्वमुक्ताः पृथग्दोषाः। अपि च॥
ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ| rūksātidīptāgrayaḥ kevalānilārtāśca viśeṣeṇa| ete paramanuvāsa nenāpyāyyante| mūlasekena vṛkṣavat| ya evānāsthāpyāsta evānanuvāsyāḥ| tathā nirannanavajvarapāṇḍurogakāmalāpramehapratiśyāyaplīhakaphodarāḍhyavātavarcobhedārtapītaviṣagarapittakaphābhiṣyandagurukoṣṭhātisthūlaślīpadagalagaṇḍāpacīkrimiṇakoṣṭhāḥ| tatrātisnigdhādīnāṃ yathāsvamuktāḥ pṛthagdoṣāḥ| api ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभुक्ते रिक्तकोष्ठस्य प्रयुक्तमनुवासनम्। सरदूरगसूक्ष्मत्वैः क्षिप्रमूर्ध्वं प्रपद्यते॥
abhukte riktakoṣṭhasya prayuktamanuvāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ kṣipramūrdhvaṃ prapadyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन वायोर्जयो न स्याद्वातस्थाने ह्यतिष्ठता। कायाग्नेराशु नाशश्च विशेषादनिवर्तनात्॥
tena vāyorjayo na syādvātasthāne hyatiṣṭhatā| kāyāgnerāśu nāśaśca viśeṣādanivartanāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहःसद्योशिताहाररुद्धे त्वामाशयेऽनिलम्। पक्वस्थं हन्ति पक्वस्थश्च्यवते चान्नपाकतः॥
snehaḥsadyośitāhāraruddhe tvāmāśaye'nilam| pakvasthaṃ hanti pakvasthaścyavate cānnapākataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरूहश्च समीरश्च तीक्ष्णवेगावुभावपि। तावन्नमूर्च्छितौ तीक्ष्णावधोऽन्नेन सहागतौ॥
nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavegāvubhāvapi| tāvannamūrcchitau tīkṣṇāvadho'nnena sahāgatau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं वा शकृता सार्द्धं संस्थितौ कोष्ठ एव वा। समलाहारविष्टब्धौ हरेतामाशु जीवितम्॥
ūrdhvaṃ vā śakṛtā sārddhaṃ saṃsthitau koṣṭha eva vā| samalāhāraviṣṭabdhau haretāmāśu jīvitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुक्तवाननुवास्योऽस्मान्न निरूह्यस्तु भुक्तवान्। पाण्डुरोगार्तादीनां दोषानुत्क्लेश्य स्नेहबस्तिरुदरं जनयेत्। प्रैश्यायादिमतां भूय एव दोषं वर्धयेत्॥
bhuktavānanuvāsyo'smānna nirūhyastu bhuktavān| pāṇḍurogārtādīnāṃ doṣānutkleśya snehabastirudaraṃ janayet| praiśyāyādimatāṃ bhūya eva doṣaṃ vardhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोस्तु नेत्रं सुवर्णादिधातुमणिशङ्खशृङ्गदन्तास्थिवेणुनलखदिरकदरतिनिशतिन्दुकादिदारुसारमयमृज्वककशं गोपुच्छाकृतिगुलिकामुखमूनवर्षवार्षिकसप्तद्वादशषोडशवर्षाणां विंशतिप्रभृतिषु च क्रमात् पञ्चषट्सप्ताष्टनवद्वादशाङ्गुलप्रमाणम्। मूलेऽग्रे चातुराङ्गुष्ठकनिष्ठिकापरिणाहमर्धाग्गुलात् प्रभृत्यर्धाङ्गुलप्रवृद्धत्र्यङ्गुलपर्यन्तप्रवेशमूलच्छिद्रम् वनमुद्गमुद्गमाषकलायक्लिन्नकलायर्ककन्धुवाह्यग्रच्छिद्रम् मूलछिद्रप्रमाणाङ्गुलैरग्रे यथास्वं सन्निविष्टकर्णिकं कर्णिकान्तःप्रतिबद्धसूत्रान्तर्गृहीताग्रपिधानघनचैलवर्ति। मूले द्व्यङ्गुलान्तराले कर्णिकाद्वयं कारयेत्। वर्षान्तरेषु च वयोबलशरीराण्यवेक्ष्य नेत्रप्रमाणमुत्कर्षयेत्॥
tayostu netraṃ suvarṇādidhātumaṇiśaṅkhaśṛṅgadantāsthiveṇunalakhadirakadaratiniśatindukādidārusāramayamṛjvakakaśaṃ gopucchākṛtigulikāmukhamūnavarṣavārṣikasaptadvādaśaṣoḍaśavarṣāṇāṃ viṃśatiprabhṛtiṣu ca kramāt pañcaṣaṭsaptāṣṭanavadvādaśāṅgulapramāṇam| mūle'gre cāturāṅguṣṭhakaniṣṭhikāpariṇāhamardhāggulāt prabhṛtyardhāṅgulapravṛddhatryaṅgulaparyantapraveśamūlacchidram vanamudgamudgamāṣakalāyaklinnakalāyarkakandhuvāhyagracchidram mūlachidrapramāṇāṅgulairagre yathāsvaṃ sanniviṣṭakarṇikaṃ karṇikāntaḥpratibaddhasūtrāntargṛhītāgrapidhānaghanacailavarti| mūle dvyaṅgulāntarāle karṇikādvayaṃ kārayet| varṣāntareṣu ca vayobalaśarīrāṇyavekṣya netrapramāṇamutkarṣayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततोजाविवराहहरिणगोमहिषान्यतमजं स्नेहमुद्गविमृदितं विगतच्छिद्रसिराग्रन्थिस्कन्धं नातिवर्तुलं मृदु दृढं कषायरक्तं सुखसंस्थाप्यौषधप्रमाण न्युब्जं विवृताननं निवेश्य बस्तिं कर्णकयोर्दृढेन सूत्रेण घनं समं च बध्वा परिवर्त्त्य पुनश्चान्यद्वस्तिमुखबन्धनार्थं सूत्रमुपधायानुगुप्तं निधापयेत्॥
tatojāvivarāhahariṇagomahiṣānyatamajaṃ snehamudgavimṛditaṃ vigatacchidrasirāgranthiskandhaṃ nātivartulaṃ mṛdu dṛḍhaṃ kaṣāyaraktaṃ sukhasaṃsthāpyauṣadhapramāṇa nyubjaṃ vivṛtānanaṃ niveśya bastiṃ karṇakayordṛḍhena sūtreṇa ghanaṃ samaṃ ca badhvā parivarttya punaścānyadvastimukhabandhanārthaṃ sūtramupadhāyānuguptaṃ nidhāpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बस्त्यभावे प्लवनीच्छागलाङ्कपादमधूच्छिष्टोपदिग्धघनसूक्ष्मतान्तवान्यतमं निवेशयेत्॥
bastyabhāve plavanīcchāgalāṅkapādamadhūcchiṣṭopadigdhaghanasūkṣmatāntavānyatamaṃ niveśayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्थापनमात्रा तु प्रथमे वर्षे प्रकुञ्चः। ततः परं प्रतिवर्षं प्रकुञ्चमभिवर्धयेदाषट्प्रसृतात्। ततश्चोर्ध्वं प्रसृताभिवृद्धिः। प्राप्तानतीताष्टादशसप्ततेस्तु द्वादश प्रसृताः। परं चातो दशैव। अन्ये पुनर्द्वादशप्रसृतस्याप्यष्टाविच्छन्ति॥
āsthāpanamātrā tu prathame varṣe prakuñcaḥ| tataḥ paraṃ prativarṣaṃ prakuñcamabhivardhayedāṣaṭprasṛtāt| tataścordhvaṃ prasṛtābhivṛddhiḥ| prāptānatītāṣṭādaśasaptatestu dvādaśa prasṛtāḥ| paraṃ cāto daśaiva| anye punardvādaśaprasṛtasyāpyaṣṭāvicchanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथास्वमास्थापनमात्रा पादहीना माधुतैलिके प्रयोज्या। अनुवासने स्वेवमेवास्थापनस्य पाद इति॥
yathāsvamāsthāpanamātrā pādahīnā mādhutailike prayojyā| anuvāsane svevamevāsthāpanasya pāda iti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्थापनीयमातुरं स्नेहस्वेदोपपन्नं कृतवमनविरेकमासेवितपेयादिसंसर्गक्रममुपजातबलमनुवासनार्हं पूर्वमेवानुवासयेत्। शीतवसन्तयोर्दिवा अन्यथा रात्राववेक्ष्य वा दोषादीन्। अन्यथा हि स्हेहोक्तामयप्रादुर्भावः॥
athāsthāpanīyamāturaṃ snehasvedopapannaṃ kṛtavamanavirekamāsevitapeyādisaṃsargakramamupajātabalamanuvāsanārhaṃ pūrvamevānuvāsayet| śītavasantayordivā anyathā rātrāvavekṣya vā doṣādīn| anyathā hi shehoktāmayaprādurbhāvaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धन्वन्तरीयाः पुनराहः। न रात्रौ प्रणयेद्बस्तिं स्नेहोत्क्लेशो हि रात्रिजः। अह्नि स्थानस्थिते दोषे वह्नौचन्नरसान्विते॥
dhanvantarīyāḥ punarāhaḥ| na rātrau praṇayedbastiṃ snehotkleśo hi rātrijaḥ| ahni sthānasthite doṣe vahnaucannarasānvite||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फुटस्रोतोमुखं देहं स्नेहो यत् परिसर्पति। अल्पपित्तकफं रूक्षं भृशं वातरुजार्दितम्॥
sphuṭasrotomukhaṃ dehaṃ sneho yat parisarpati| alpapittakaphaṃ rūkṣaṃ bhṛśaṃ vātarujārditam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुक्तं जीर्णाशनं कामं रात्रावप्यनुवासयेत्। केवलानिलनिपीडितं त्वशुद्धमप्यनिरूपितबलं चाप्यनुवासयेदात्ययिकत्वात् व्याधेः। तस्य विधिर्वमनादधिकतरं कृतमङ्गलमनुसुखमभ्यक्तमुष्णाम्बुस्नातं युक्तस्नेहमुचितात् पादहीनं द्रवपूर्वं लघूष्णं सानुपानमशनमशितवन्तं कृतचङ्क्रमणमुत्सृष्टविण्मूत्रमशनार्द्रहस्तमशङ्कनीयपरिचारकं निवाते वेश्मनि प्रतत शयने नात्युच्छ्रिते स्वास्तृते ईषदुन्नमितपाददेशे वामपाश्वन प्राक्शिरसं संवेशयेत्। अतिस्निग्धाशिनो ह्युभयमार्गसंसर्गात् स्नेहो मदमूर्च्छाग्निसादहृल्लासान् जनयति। रूक्षाशिनो विष्टम्भं बलवर्णहानिं वा। अल्पमात्रद्रवाशिनो विसृष्टविण्मूत्रस्य चानावृतेन तदावृतात् व्यापदम्। चिरमशितवतो विदाहाभिमुखभक्तस्य ज्वरं कुर्यात्। यतश्च वामपार्श्वाश्रयाणि वह्निग्रहणीगुदवलामुखानि तानि तत्पार्श्वशायिनो निम्नानि भवन्त्यतस्तदौषधमस्खलितमाप्नोति प्रवेशनिर्गमाविति। संविष्टं चैनमृजुस्थितदेहं स्वबाहूपधानं प्रसारितवामसक्थिमाकुञ्चितेतरं तस्यैव चोपरिप्रसारितदाक्षणबाहुं कारयेत्॥
bhuktaṃ jīrṇāśanaṃ kāmaṃ rātrāvapyanuvāsayet| kevalānilanipīḍitaṃ tvaśuddhamapyanirūpitabalaṃ cāpyanuvāsayedātyayikatvāt vyādheḥ| tasya vidhirvamanādadhikataraṃ kṛtamaṅgalamanusukhamabhyaktamuṣṇāmbusnātaṃ yuktasnehamucitāt pādahīnaṃ dravapūrvaṃ laghūṣṇaṃ sānupānamaśanamaśitavantaṃ kṛtacaṅkramaṇamutsṛṣṭaviṇmūtramaśanārdrahastamaśaṅkanīyaparicārakaṃ nivāte veśmani pratata śayane nātyucchrite svāstṛte īṣadunnamitapādadeśe vāmapāśvana prākśirasaṃ saṃveśayet| atisnigdhāśino hyubhayamārgasaṃsargāt sneho madamūrcchāgnisādahṛllāsān janayati| rūkṣāśino viṣṭambhaṃ balavarṇahāniṃ vā| alpamātradravāśino visṛṣṭaviṇmūtrasya cānāvṛtena tadāvṛtāt vyāpadam| ciramaśitavato vidāhābhimukhabhaktasya jvaraṃ kuryāt| yataśca vāmapārśvāśrayāṇi vahnigrahaṇīgudavalāmukhāni tāni tatpārśvaśāyino nimnāni bhavantyatastadauṣadhamaskhalitamāpnoti praveśanirgamāviti| saṃviṣṭaṃ cainamṛjusthitadehaṃ svabāhūpadhānaṃ prasāritavāmasakthimākuñcitetaraṃ tasyaiva copariprasāritadākṣaṇabāhuṃ kārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वमेव तु वैद्यो वर्त्त्या सुपिहिताग्रच्छिद्रं नेत्रं भाजनस्योपरि कृत्वा दक्षिणपादाङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां कर्णिकाया उपरिष्टान्निष्पीड्याविबन्धाय शताह्वासैन्धवचूर्णावचूर्णितं प्रगेव नेत्रस्पर्शात् पूर्ववदाभिमन्त्रितं यथार्हं यथार्हौषधाविपक्व सुखोष्णं बस्तौ स्नेहमासिच्यावलीकोच्छ्वासं निस्सारितवातबुद्बुदमौषधान्ते सूत्रेण द्विस्त्रिर्वा बस्तिमुखमावेष्ट्य दक्षिणपाणौ नेत्रमुपरिधाय तिष्ठेत्। ततो घृताभ्यक्ते पायौ वामहस्तप्रदेशिन्याभ्यक्तप्रवेशप्रदेशमपनीतवर्त्युत्तानवामहस्ताङ्गुष्ठोदरपिहिताग्रं मध्यमाप्रदेशिन्युपगृहीतकर्णिकमृज्वनुपृष्ठवंशमनुसुखमेकमना लाघवेन निष्कम्पमद्रुतमविलम्बितं नेत्रमाकर्णिकं प्रवेशयेत्। आतुरोऽपि तदनुलोमयन्नवलम्बेत। ततश्च वैद्यो बस्तिमुखं दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठप्रदोशिनीभ्याममुञ्चन्नेत्रमचालयन् हस्तद्वयेनोत्तानेनैकग्रहणेनैवानिलाधिष्ठानभूतं किञ्चिदवशेषयन् शनैश्शनैरवेगमनुपीडयेत्। अन्यथा हि व्यापदो भवन्ति। ताः ससाधनाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते॥
pūrvameva tu vaidyo varttyā supihitāgracchidraṃ netraṃ bhājanasyopari kṛtvā dakṣiṇapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ karṇikāyā upariṣṭānniṣpīḍyāvibandhāya śatāhvāsaindhavacūrṇāvacūrṇitaṃ prageva netrasparśāt pūrvavadābhimantritaṃ yathārhaṃ yathārhauṣadhāvipakva sukhoṣṇaṃ bastau snehamāsicyāvalīkocchvāsaṃ nissāritavātabudbudamauṣadhānte sūtreṇa dvistrirvā bastimukhamāveṣṭya dakṣiṇapāṇau netramuparidhāya tiṣṭhet| tato ghṛtābhyakte pāyau vāmahastapradeśinyābhyaktapraveśapradeśamapanītavartyuttānavāmahastāṅguṣṭhodarapihitāgraṃ madhyamāpradeśinyupagṛhītakarṇikamṛjvanupṛṣṭhavaṃśamanusukhamekamanā lāghavena niṣkampamadrutamavilambitaṃ netramākarṇikaṃ praveśayet| āturo'pi tadanulomayannavalambeta| tataśca vaidyo bastimukhaṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhapradośinībhyāmamuñcannetramacālayan hastadvayenottānenaikagrahaṇenaivānilādhiṣṭhānabhūtaṃ kiñcidavaśeṣayan śanaiśśanairavegamanupīḍayet| anyathā hi vyāpado bhavanti| tāḥ sasādhanāḥ siddhiṣu vakṣyante||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये तु त्रिंशन्मात्राः पीडनकालमाहुः। न च बस्तौ दीयमाने क्षवकासहासजृम्भास्पन्दनान्याचरेत्। विण्मूत्रानिलवेगे तु नेत्रमाकृष्य वेगान्ते शेषं प्रणयेत्। अन्ते चोत्तानस्य स्थिजौ पाणितलेन त्रिचतुरो वारांस्ताडयेत्। तथा तत्पार्ष्णिभ्याम्। पादतश्च शय्यां त्रिरुत्क्षिपेत्। सोपधानस्य च प्रसारितसर्वाङ्गस्य पार्ष्णिके मुष्टिना हन्यात्। तथा पार्ष्ण्यङ्गुलिपादतलपिण्डिकाः। सरुजं चाङ्गं स्नेहेन प्रतिलोमं वाक्शतमात्रं शनैर्विमृद्नीयात्। एवमाशु स्नेहो न निवर्तते। समनुगच्छति चासमन्तात्सिराः। ततः परं तु स्नेहोक्तमाचार्मनुवर्तते॥
anye tu triṃśanmātrāḥ pīḍanakālamāhuḥ| na ca bastau dīyamāne kṣavakāsahāsajṛmbhāspandanānyācaret| viṇmūtrānilavege tu netramākṛṣya vegānte śeṣaṃ praṇayet| ante cottānasya sthijau pāṇitalena tricaturo vārāṃstāḍayet| tathā tatpārṣṇibhyām| pādataśca śayyāṃ trirutkṣipet| sopadhānasya ca prasāritasarvāṅgasya pārṣṇike muṣṭinā hanyāt| tathā pārṣṇyaṅgulipādatalapiṇḍikāḥ| sarujaṃ cāṅgaṃ snehena pratilomaṃ vākśatamātraṃ śanairvimṛdnīyāt| evamāśu sneho na nivartate| samanugacchati cāsamantātsirāḥ| tataḥ paraṃ tu snehoktamācārmanuvartate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीप्तानिं च सायं लघ्वन्नं भोजयेत्। नैव चानागतस्नेहं द्वितीयेऽहनि। न च तमनुवासयेत्। आगमनकालस्तु परो यामत्रयम्। ततः परमनागच्छन्तमहोरात्रमुपेक्षेत। तदाप्यनिवर्तमाने फलवर्तिभिर्लवणारनालप्रायैर्वा तीक्ष्णबस्तिभिः शोधयेत्। स्नेहव्यापत्सिद्धिं चावेक्षेत। अतिरौक्ष्यादनागच्छन्नचेज्जाड्याद्युपद्रवाय् स्यात् तथाप्युपेक्ष्यः। शीघ्रनिवृत्ते तु विना मलेन केवले स्नेह स्नेहमन्यं पुनर्योजयेत्। न ह्यसावतिष्ठन् कार्यकरो भवति। सुखोषितं चैनं तथाकृतवमनविरेकास्थापनान्यतमं प्रायः शुण्ठीधान्यक्वाथमितरच्चोष्णोदकं वा स्नेहशेषजरणाय वातकफोपशान्तये च पाययेत्॥
dīptāniṃ ca sāyaṃ laghvannaṃ bhojayet| naiva cānāgatasnehaṃ dvitīye'hani| na ca tamanuvāsayet| āgamanakālastu paro yāmatrayam| tataḥ paramanāgacchantamahorātramupekṣeta| tadāpyanivartamāne phalavartibhirlavaṇāranālaprāyairvā tīkṣṇabastibhiḥ śodhayet| snehavyāpatsiddhiṃ cāvekṣeta| atiraukṣyādanāgacchannacejjāḍyādyupadravāy syāt tathāpyupekṣyaḥ| śīghranivṛtte tu vinā malena kevale sneha snehamanyaṃ punaryojayet| na hyasāvatiṣṭhan kāryakaro bhavati| sukhoṣitaṃ cainaṃ tathākṛtavamanavirekāsthāpanānyatamaṃ prāyaḥ śuṇṭhīdhānyakvāthamitaraccoṣṇodakaṃ vā snehaśeṣajaraṇāya vātakaphopaśāntaye ca pāyayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततोऽन्नकाले यथोक्तमन्नमश्नीयात्। न चानुवासितं पेयां पाययेत्। सा हि सस्नेहकोष्ठमेनमभिष्यन्दयति। पुनश्च तृतीयेऽहन्यनुवासयेत् पञ्चमे वा। यदा वा स्नेहपक्तिः स्यादतश्च दाप्ताग्निरूक्षवातोल्बणव्यायामनित्यान् प्रत्यहम्। एवममुना क्रमेण दोषाद्यनुसारतस्त्रिचतुरैः स्नेहबस्तिभिरुपस्निग्धं शोधनेनास्थापनेन स्रोतोविशुद्ध्यर्थमास्थापयेत्। वाताधिक्यादस्निग्धं तु स्नेहनेन॥
tato'nnakāle yathoktamannamaśnīyāt| na cānuvāsitaṃ peyāṃ pāyayet| sā hi sasnehakoṣṭhamenamabhiṣyandayati| punaśca tṛtīye'hanyanuvāsayet pañcame vā| yadā vā snehapaktiḥ syādataśca dāptāgnirūkṣavātolbaṇavyāyāmanityān pratyaham| evamamunā krameṇa doṣādyanusāratastricaturaiḥ snehabastibhirupasnigdhaṃ śodhanenāsthāpanena srotoviśuddhyarthamāsthāpayet| vātādhikyādasnigdhaṃ tu snehanena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनं तृतीये पञ्चमे वाहनि किञ्चिदावृत्ते माध्याह्ने कृतमङ्गलस्वस्त्ययनमभ्यक्तदेहं स्वेदितमुत्सृष्टमलमनाशितं नातिक्षुधितमवेक्ष्यातुरमार्यावलोकितं नाथमार्यतारामात्मभुवं धातारमश्विनाविन्द्रमात्रेयं सप्तर्षीन् काशिराजं विदेहपतिप्रभृतीनग्निवेशादींश्च तन्त्रकारान् दीपगन्धफलबलिधूर्पैर्यज्ञ इव प्रकल्पितभागान् कृत्वौषधीवृद्धवैद्यद्विजातींश्च संपूज्य तद्विद्यसहितो दोषौषधादिबलेन यथार्हमुपकल्पयेद्वस्तिम्॥
athainaṃ tṛtīye pañcame vāhani kiñcidāvṛtte mādhyāhne kṛtamaṅgalasvastyayanamabhyaktadehaṃ sveditamutsṛṣṭamalamanāśitaṃ nātikṣudhitamavekṣyāturamāryāvalokitaṃ nāthamāryatārāmātmabhuvaṃ dhātāramaśvināvindramātreyaṃ saptarṣīn kāśirājaṃ videhapatiprabhṛtīnagniveśādīṃśca tantrakārān dīpagandhaphalabalidhūrpairyajña iva prakalpitabhāgān kṛtvauṣadhīvṛddhavaidyadvijātīṃśca saṃpūjya tadvidyasahito doṣauṣadhādibalena yathārhamupakalpayedvastim||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र विंशतिमात्राणि पलान्यौषधानां मदनफलाष्टकं च क्वाथकल्पेन विपचेत्। क्वाथाच्चतुर्थांशां स्नेहमनिले षष्ठांशं पित्ते स्वस्थवृत्ते चाष्टमांशं तु कफे। सर्वस्य चाष्टमांशं कल्कस्य स्याद्यावता नात्यच्छसान्द्रता भेवेत्। गुडस्य पलं युक्त्या मधुसैन्धवे यथायोग्यं च शेषाणि कल्पयेत्॥
tatra viṃśatimātrāṇi palānyauṣadhānāṃ madanaphalāṣṭakaṃ ca kvāthakalpena vipacet| kvāthāccaturthāṃśāṃ snehamanile ṣaṣṭhāṃśaṃ pitte svasthavṛtte cāṣṭamāṃśaṃ tu kaphe| sarvasya cāṣṭamāṃśaṃ kalkasya syādyāvatā nātyacchasāndratā bhevet| guḍasya palaṃ yuktyā madhusaindhave yathāyogyaṃ ca śeṣāṇi kalpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाणि चैकध्यमुष्णोदककुम्भीबाष्पाभितप्तानि खजमथितानि बस्तौ प्रक्षिप्यानुवासनवन्निरूहं प्रणयेत्। नात्युष्णशीतं नातिमृदुतीक्ष्णं नातिस्निग्धरूक्षं नातितनुसान्द्रं न हीनातिमात्रं नालवणातिलवणं नात्यम्लं च। तत्र बाष्पमात्रानुतापादौषधस्य विदाहो न भवति। खजप्रमथनात्तु क्वाथस्नेहादयः सम्यक् सम्प्रयुक्ताः सम्यगेव योगमारभन्ते। अन्यथा पुनः क्वाथादीनामुल्बणोन्यतमं यथास्वं दोषमीरयेत्। अत्युष्णादीनां तु पृथग्व्यापदः साधनानि च सिद्धिषूत्तरकालमुपदेक्ष्यन्ते॥
sarvāṇi caikadhyamuṣṇodakakumbhībāṣpābhitaptāni khajamathitāni bastau prakṣipyānuvāsanavannirūhaṃ praṇayet| nātyuṣṇaśītaṃ nātimṛdutīkṣṇaṃ nātisnigdharūkṣaṃ nātitanusāndraṃ na hīnātimātraṃ nālavaṇātilavaṇaṃ nātyamlaṃ ca| tatra bāṣpamātrānutāpādauṣadhasya vidāho na bhavati| khajapramathanāttu kvāthasnehādayaḥ samyak samprayuktāḥ samyageva yogamārabhante| anyathā punaḥ kvāthādīnāmulbaṇonyatamaṃ yathāsvaṃ doṣamīrayet| atyuṣṇādīnāṃ tu pṛthagvyāpadaḥ sādhanāni ca siddhiṣūttarakālamupadekṣyante||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च। तिर्यक्प्रणीते हि न याति धारा गुदे व्रणः स्याच्चलिते च नेत्रे। दत्तः शनैर्नाशयमेति बस्तिः कण्ठं प्रधावेदतिपीडितस्तु॥
api ca| tiryakpraṇīte hi na yāti dhārā gude vraṇaḥ syāccalite ca netre| dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvedatipīḍitastu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भं विधत्तेऽतिमृदुर्हिमश्च तप्ताम्लतीक्ष्णो भ्रमदाहमोहान्। स्निग्धोऽतिजाड्यं पवनं तु रूक्षस्तन्वल्पमात्रालवणस्त्वयोगम्॥
stambhaṃ vidhatte'timṛdurhimaśca taptāmlatīkṣṇo bhramadāhamohān| snigdho'tijāḍyaṃ pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayogam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करोति मात्राभ्यधिकोऽतियोगं क्षोभ तु सान्द्रः सुचिरेण चैति। दाहातिसारौ लवणोऽति कुर्यात्तस्मात्सुयुक्तं सममेव दह्यात्॥
karoti mātrābhyadhiko'tiyogaṃ kṣobha tu sāndraḥ sucireṇa caiti| dāhātisārau lavaṇo'ti kuryāttasmātsuyuktaṃ samameva dahyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मात्रां त्रिपलिकां कुर्यात् स्नेहमाक्षिकयोः पृथक्। कर्षार्धं माणिमन्थस्य स्वस्थे कल्कपलद्वयम्॥
mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt snehamākṣikayoḥ pṛthak| karṣārdhaṃ māṇimanthasya svasthe kalkapaladvayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वद्रवाणां शेषाणां पलानि दश कल्पयेत्। माक्षिकं लवणं स्नेहं कल्कं क्वाथमिति क्रमात्॥
sarvadravāṇāṃ śeṣāṇāṃ palāni daśa kalpayet| mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvāthamiti kramāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवपेत निरूहाणामेष संयोजने विधिः॥
āvapeta nirūhāṇāmeṣa saṃyojane vidhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दत्तमात्रे तूत्तानः सोपधानो निरूहवीर्येण देहव्याप्तये तन्मनास्थिष्ठेत्। उदीर्णवेगश्चोत्कुटिको विसृजेत्। आगमनकालस्तु परो मुहूर्तः। तदा ह्यनागच्छन्नाशु मृत्यवे स्यात्। अतस्तत्रानुलोमिकं स्नेहक्षारमूत्राम्लं स्निग्धतीक्ष्णोष्णमन्यं प्रयोजयेत्। फलवर्तिस्वेदभयोत्त्रासादींश्च। बस्तिव्यापत्सिद्धिं चावेक्षेत॥
dattamātre tūttānaḥ sopadhāno nirūhavīryeṇa dehavyāptaye tanmanāsthiṣṭhet| udīrṇavegaścotkuṭiko visṛjet| āgamanakālastu paro muhūrtaḥ| tadā hyanāgacchannāśu mṛtyave syāt| atastatrānulomikaṃ snehakṣāramūtrāmlaṃ snigdhatīkṣṇoṣṇamanyaṃ prayojayet| phalavartisvedabhayottrāsādīṃśca| bastivyāpatsiddhiṃ cāvekṣeta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं निवृत्ते तु पूर्ववद् द्वितीयं तृतीयं चतुर्थं च दद्याद्यावद्वा सुनिरूढः स्यात्॥
svayaṃ nivṛtte tu pūrvavad dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ ca dadyādyāvadvā sunirūḍhaḥ syāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राद्योऽनिलं स्वमार्गादपकर्षति। द्वितीयः पित्तम्। तृतीयः श्लेष्माणमिति॥
tatrādyo'nilaṃ svamārgādapakarṣati| dvitīyaḥ pittam| tṛtīyaḥ śleṣmāṇamiti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य हीनसम्यगतियोगास्तु विरिक्तवत्। सम्यङ्निरूढं तु कोष्णसलिलावसिक्तं तनुना जाङ्गलरसेन भोजयेत्। स्नाताशितस्यास्य चला दोषशेषाः स्वस्थानमाश्रयन्ते॥
tasya hīnasamyagatiyogāstu viriktavat| samyaṅnirūḍhaṃ tu koṣṇasalilāvasiktaṃ tanunā jāṅgalarasena bhojayet| snātāśitasyāsya calā doṣaśeṣāḥ svasthānamāśrayante||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पुनर्वातार्तमातुरं बृंहणीयमन्यं वा तद्विधमशितानन्तरं सायं वा पुनरल्पलघ्वशितं यथास्वमलिलादिषु दशमूलादिसाधितेन तैलेनानुवासयेत्। तस्य हीनसम्यगतियोगाः स्नेहपीतवत्॥
tataḥ punarvātārtamāturaṃ bṛṃhaṇīyamanyaṃ vā tadvidhamaśitānantaraṃ sāyaṃ vā punaralpalaghvaśitaṃ yathāsvamalilādiṣu daśamūlādisādhitena tailenānuvāsayet| tasya hīnasamyagatiyogāḥ snehapītavat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषस्तु सम्यगनुवासिते किञ्चित्कालं स्थित्वा स्नेहः सपुरीषोनिलानुगतः प्रवर्तत इति। भवति चात्र॥
viśeṣastu samyaganuvāsite kiñcitkālaṃ sthitvā snehaḥ sapurīṣonilānugataḥ pravartata iti| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कफे स्नेहबस्तिमेकं त्रीन् वा प्रयोजयेत्। प्ञ्च वा सप्त वा पित्ते नवैकादश वानिले॥
evaṃ kaphe snehabastimekaṃ trīn vā prayojayet| pñca vā sapta vā pitte navaikādaśa vānile||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस्ततोप्ययुग्मांस्तु पुनरास्थापनं ततः। कफपित्तानिलेष्वन्नं यूषक्षीररसैः क्रमात्।
punastatopyayugmāṃstu punarāsthāpanaṃ tataḥ| kaphapittānileṣvannaṃ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt|
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातघ्नौषधनिष्क्वाथत्रिवृतासैन्धवैर्युतः। बस्तिरेकोऽनिले स्निग्धः स्वाद्वम्लोष्णो रसान्वितः॥
vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivṛtāsaindhavairyutaḥ| bastireko'nile snigdhaḥ svādvamloṣṇo rasānvitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्यग्रोधादिगणक्वाथपद्मकादिसितायुतौ। पित्ते स्वादुहिमौ साज्यक्षीरेक्षुरसमाक्षिकौ॥
gyagrodhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau| pitte svāduhimau sājyakṣīrekṣurasamākṣikau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरग्वधादिनिष्क्वाथवत्सकादियुतास्त्रयः। रूक्षाः सक्षौद्रगोमूत्रास्तीक्ष्णोष्णकटुकाः कफे॥
āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ| rūkṣāḥ sakṣaudragomūtrāstīkṣṇoṣṇakaṭukāḥ kaphe||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयश्च सन्निपातेऽपि दोषान् घ्नन्ति यतः क्रमात्। नाचार्यचरकस्यातो बस्तिस्त्रिभ्यः परं मतः। न हि दोषश्चतुर्थोऽस्ति पुनर्दीयेत यं प्रति॥
trayaśca sannipāte'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt| nācāryacarakasyāto bastistribhyaḥ paraṃ mataḥ| na hi doṣaścaturtho'sti punardīyeta yaṃ prati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्क्लेशनं शुद्धिकरं दोषाणां शमनं क्रमात्। त्रिधैव कल्पयेद्बस्तिमित्यन्येऽपि प्रचक्षते। दोषौषधादिबलतः सर्वमेतत् प्रमाणयेत्॥
utkleśanaṃ śuddhikaraṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt| tridhaiva kalpayedbastimityanye'pi pracakṣate| doṣauṣadhādibalataḥ sarvametat pramāṇayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यङ्निरूढलिङ्गं तु नासंभाव्य निवर्तयेत्॥
samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsaṃbhāvya nivartayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक्स्नेह एकः पञ्चान्ते द्वादशास्थापनानि च। सान्वासनानि कर्मैवं बस्तयस्त्रिंशदीरिताः॥
prāksneha ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni ca| sānvāsanāni karmaivaṃ bastayastriṃśadīritāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालः पञ्चदशैकोत्र प्राक्स्नेहोऽन्ते त्रयस्तथा॥
kālaḥ pañcadaśaikotra prāksneho'nte trayastathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट् पञ्च बस्त्यन्तारताः योगोष्टौ बस्तयोऽत्र तु। त्रयो निरूहाः स्नेहाश्च स्नेहावाद्यन्तयोरुमौ॥
ṣaṭ pañca bastyantāratāḥ yogoṣṭau bastayo'tra tu| trayo nirūhāḥ snehāśca snehāvādyantayorumau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत्। उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहान्मरुतो भयम्॥
snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet| utkleśāgnivadhau snehānnirūhānmaruto bhayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्निरूढः स्नेह्यः स्यान्निरूह्यश्चानुवासितः। स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषजित्॥
tasmānnirūḍhaḥ snehyaḥ syānnirūhyaścānuvāsitaḥ| snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टादशाष्टादशकान् बस्तीनां यो निषेवते। विधिना ना यथोक्तेन स भवेदजरोऽरुजः॥
aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate| vidhinā nā yathoktena sa bhavedajaro'rujaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रायुः श्रुतधरो वीतपाप्मामरप्रभः। वाजिस्यदो नागबलः स्थिरबुद्धीन्द्रियानलः॥
sahasrāyuḥ śrutadharo vītapāpmāmaraprabhaḥ| vājisyado nāgabalaḥ sthirabuddhīndriyānalaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बस्तौ रोगेषु नारीणां योनिगर्भाशयेषु च। द्वित्रास्थापनशुद्धेभ्यो विदध्याद्वस्तिमुत्तरम्॥
bastau rogeṣu nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca| dvitrāsthāpanaśuddhebhyo vidadhyādvastimuttaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आतुराङ्गुलमानेन तन्नेत्रं द्वादशाङ्गुलम्। वृत्तं गोपुच्छवन्मूलमध्ययोः कृतकर्णिकम्॥
āturāṅgulamānena tannetraṃ dvādaśāṅgulam| vṛttaṃ gopucchavanmūlamadhyayoḥ kṛtakarṇikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धार्थकर्पवेशाग्रं श्लक्ष्णं हेमादिसम्भवम्। कुन्दाश्वमारसुमनःपुष्पवृन्तोपमं दृढम्॥
siddhārthakarpaveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādisambhavam| kundāśvamārasumanaḥpuṣpavṛntopamaṃ dṛḍham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य बस्तिर्मृदुलघुर्मात्रा शुक्तिर्विकल्प्य वा॥
tasya bastirmṛdulaghurmātrā śuktirvikalpya vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ स्नाताशितस्यास्य स्नेहब्स्तिविधानतः। ऋजोः सुखोपविष्टस्य पीठे जानुसमे मृदौ॥
atha snātāśitasyāsya snehabstividhānataḥ| ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānusame mṛdau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृष्टे मेढ्रे स्थिते चर्ज्जु शनैः स्रोतोविशुद्धये। मालतीपुष्पवृन्ताग्रपरिणाहां घनामृजुम्॥
hṛṣṭe meḍhre sthite carjju śanaiḥ srotoviśuddhaye| mālatīpuṣpavṛntāgrapariṇāhāṃ ghanāmṛjum||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लक्ष्णां शलाकां प्रणयेत्तया शुद्धेऽनुसीवनीम्। आमेहनान्तं नेत्रं च निष्कम्पं गुदवत्ततः॥
ślakṣṇāṃ śalākāṃ praṇayettayā śuddhe'nusīvanīm| āmehanāntaṃ netraṃ ca niṣkampaṃ gudavattataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीडितेऽनुगते स्नेहे स्नेहबस्तिक्रमो हितः। बस्तीननेन विधिना दद्यात् त्रींश्चतुरोऽपि वा॥
pīḍite'nugate snehe snehabastikramo hitaḥ| bastīnanena vidhinā dadyāt trīṃścaturo'pi vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुवासनवच्छेषं सर्वमेवास्य चिन्तयेत्॥
anuvāsanavaccheṣaṃ sarvamevāsya cintayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीणामार्तवकाले तु योनिर्गृह्णात्यपावृतेः। विदधीत तदा तस्मादनृतावपि चात्यये॥
strīṇāmārtavakāle tu yonirgṛhṇātyapāvṛteḥ| vidadhīta tadā tasmādanṛtāvapi cātyaye||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योनिविभ्रंशशूलेषु योनिव्यापद्यसृग्दरे॥
yonivibhraṃśaśūleṣu yonivyāpadyasṛgdare||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेत्रं दशाङ्गुलं मुद्गप्रवेशं चतुरङ्गुलम्। अपत्यमार्गे योज्यं स्याद्द्व्यङ्गुलं मूत्रवर्त्मनि॥
netraṃ daśāṅgulaṃ mudgapraveśaṃ caturaṅgulam| apatyamārge yojyaṃ syāddvyaṅgulaṃ mūtravartmani||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां शुक्तिरेव तु॥
mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ śuktireva tu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तानायाः शयानायाः सम्यक् सङ्कोच्य सक्थिनी। ऊर्ध्वजान्वास्त्रिचतुरानहोरात्रेण योजयेत्॥
uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī| ūrdhvajānvāstricaturānahorātreṇa yojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बस्तींस्त्रिरामत्रेवं तु स्नेहमात्रां विवर्धयेत्। त्र्यहमेवं च विश्रम्य प्रणिदध्यात् पुनस्त्र्यहम्॥
bastīṃstrirāmatrevaṃ tu snehamātrāṃ vivardhayet| tryahamevaṃ ca viśramya praṇidadhyāt punastryaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्साद्विरेको वमिते ततः पक्षान्निरूहणम्। सद्यो निरूढश्चान्वास्यः सप्तरात्राद्विरोचितः॥
paksādvireko vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇam| sadyo nirūḍhaścānvāsyaḥ saptarātrādvirocitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा कुसुम्भादियुतात्तोयाद्रागं हरेत् पटः। तथा द्रवीकृताद्देहाद्बस्तिर्निर्हरते मलान्॥
yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ haret paṭaḥ| tathā dravīkṛtāddehādbastirnirharate malān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.