Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 2.2

अथातो गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गते पुराणे रजसि नवेऽवस्थिते शुद्धे गर्भस्याशये मार्गे च बीजात्मना शुक्रमविकृतमविकृतेन वायुना प्रेरितमन्यैश्च महाभूतैरनुगतमार्तवेनाभिमूर्च्छितमन्वक्षमेव रागादिक्लेशवशानुवर्तिना स्वकर्मचोदितेन मनोजवेन जीवेनाभिसंसृष्टं गर्भाशयमुपयाति॥

gate purāṇe rajasi nave'vasthite śuddhe garbhasyāśaye mārge ca bījātmanā śukramavikṛtamavikṛtena vāyunā preritamanyaiśca mahābhūtairanugatamārtavenābhimūrcchitamanvakṣameva rāgādikleśavaśānuvartinā svakarmacoditena manojavena jīvenābhisaṃsṛṣṭaṃ garbhāśayamupayāti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्याणा च कारणानुविधायित्वात्तत्सभागतां प्रतिपद्यते। तत एव च शुक्रस्य बाहुल्यात् पुमानार्तवस्य बाहुल्यात् स्त्री तयोः साम्येन नपुंसकम्। शुक्रार्तवेऽनिलेन खण्डशो भिन्ने यथाविभागमपत्यानामुत्पत्तिः। विकृते वियोन्याकृतीनां च॥

kāryāṇā ca kāraṇānuvidhāyitvāttatsabhāgatāṃ pratipadyate| tata eva ca śukrasya bāhulyāt pumānārtavasya bāhulyāt strī tayoḥ sāmyena napuṃsakam| śukrārtave'nilena khaṇḍaśo bhinne yathāvibhāgamapatyānāmutpattiḥ| vikṛte viyonyākṛtīnāṃ ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नार्याः सद्योगृहीतगर्भायाश्च लिङ्गं योन्या बीजग्रहणं तृप्तिर्गरिमा स्फुरणं शुक्रार्तवयोरनुबन्धश्च। तथा प्रहर्षो हृल्लासस्तन्द्राङ्गसादः प्रसेको हृदयव्यथा ग्लानिः पिपासा च। क्रमेण तु व्यक्तगर्भायाः कुक्षिमात्रगौरवं क्षामनेत्रस्वरता योनिरोमसंलुलनं निद्रा जृम्भणं मूर्च्छा छर्दिररुचिः पादशोफोऽम्लेऽभिलाषस्तेषु तेषु चोच्चावचेषु भावेष्विति॥

atha nāryāḥ sadyogṛhītagarbhāyāśca liṅgaṃ yonyā bījagrahaṇaṃ tṛptirgarimā sphuraṇaṃ śukrārtavayoranubandhaśca| tathā praharṣo hṛllāsastandrāṅgasādaḥ praseko hṛdayavyathā glāniḥ pipāsā ca| krameṇa tu vyaktagarbhāyāḥ kukṣimātragauravaṃ kṣāmanetrasvaratā yoniromasaṃlulanaṃ nidrā jṛmbhaṇaṃ mūrcchā chardiraruciḥ pādaśopho'mle'bhilāṣasteṣu teṣu coccāvaceṣu bhāveṣviti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याश्च रजोवाहिनां स्रोतसां वर्त्मान्युपरुध्यन्ते गर्भेण। तस्मात्ततः परमार्तवं न दृश्यते। ततस्तदधः प्रतिहतमपरमपरं चोपचीयमानमपरेत्याहुः। जरायुरित्यन्ये। स्थिते रक्ते रोमराजिः प्रादुर्भवति॥

tasyāśca rajovāhināṃ srotasāṃ vartmānyuparudhyante garbheṇa| tasmāttataḥ paramārtavaṃ na dṛśyate| tatastadadhaḥ pratihatamaparamaparaṃ copacīyamānamaparetyāhuḥ| jarāyurityanye| sthite rakte romarājiḥ prādurbhavati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरायुशेषं चोर्ध्वमसृक् प्रतिपद्यते। तस्मात् पीनकपोलपयोधरता कृष्णौष्ठचूचुकत्वं च। स्तनाश्रयमेव च कफोपरञ्जितं स्तन्यतामुपगतं प्रसूतायाः पूनराहाररसेनाप्यायते॥

jarāyuśeṣaṃ cordhvamasṛk pratipadyate| tasmāt pīnakapolapayodharatā kṛṣṇauṣṭhacūcukatvaṃ ca| stanāśrayameva ca kaphoparañjitaṃ stanyatāmupagataṃ prasūtāyāḥ pūnarāhārarasenāpyāyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रथमे मासे कललं जायते। द्वितीये घनः पेश्यर्बुदं वा तेभ्यः क्रमात् पुंस्त्रीनपुंसकानि। तृतीये पञ्चधा प्ररोहति। तद्यथा सक्थिनी बाहू शिरश्च। सक्थ्यादिप्ररोहैककालमेव च सर्वमङ्गावयवेन्द्रियाणि युगपत्सम्भवन्त्यन्यत्र जन्मोत्तरकालजेभ्यो दन्तादिभ्यः। क्रमेण तु स्फुटीभवन्ति। एषा प्रकृतिः। विकृतिरतोऽन्यथा॥

tatra prathame māse kalalaṃ jāyate| dvitīye ghanaḥ peśyarbudaṃ vā tebhyaḥ kramāt puṃstrīnapuṃsakāni| tṛtīye pañcadhā prarohati| tadyathā sakthinī bāhū śiraśca| sakthyādiprarohaikakālameva ca sarvamaṅgāvayavendriyāṇi yugapatsambhavantyanyatra janmottarakālajebhyo dantādibhyaḥ| krameṇa tu sphuṭībhavanti| eṣā prakṛtiḥ| vikṛtirato'nyathā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथास्वं च गर्भस्य पुंस्त्रीनपुंसकान्यतमलिङ्गानुरूपा भावा मनसि शरीरे च सन्तिष्ठन्ते। वैशेषिकलिङ्गसङ्करे तु यतो भूयस्त्वं ततोऽन्तरा भावाः॥

yathāsvaṃ ca garbhasya puṃstrīnapuṃsakānyatamaliṅgānurūpā bhāvā manasi śarīre ca santiṣṭhante| vaiśeṣikaliṅgasaṅkare tu yato bhūyastvaṃ tato'ntarā bhāvāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यथा। क्लैब्यं भीरुत्वमवैशारद्यं मोहोऽनवस्थानमधोगुरुत्वमसंहननं शैथिल्यं मार्दवं गर्भाशयबीजभागस्तथायुक्ताश्चापरे स्त्रीकरा भावाः। ततो विपरीताः पुंस्कराः सङ्कीर्णा नपुंसकराः॥

tadyathā| klaibyaṃ bhīrutvamavaiśāradyaṃ moho'navasthānamadhogurutvamasaṃhananaṃ śaithilyaṃ mārdavaṃ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāścāpare strīkarā bhāvāḥ| tato viparītāḥ puṃskarāḥ saṅkīrṇā napuṃsakarāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा चास्य वेदना प्रव्यक्ता भवति। ततश्च तत्प्रभृति स्पन्दतेऽभिलाषं पञ्चेन्द्रियार्थेषु करोति॥

tadā cāsya vedanā pravyaktā bhavati| tataśca tatprabhṛti spandate'bhilāṣaṃ pañcendriyārtheṣu karoti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृजं ह्यस्य हृदयं तद्रसहारिणीभिर्धर्मनीभिर्मातृहृदयेनाभिसम्बद्धं भवति। तस्मात्तयोस्ताभिः श्रद्धा सम्पद्यते। तथा च द्विहृदयां नारीं दौहृदिनीत्याचक्षते। अन्ये तु पक्षत्रयात् प्रभृत्यापञ्चमान्मासाद्दौहृदकालमाहुः॥

mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ tadrasahāriṇībhirdharmanībhirmātṛhṛdayenābhisambaddhaṃ bhavati| tasmāttayostābhiḥ śraddhā sampadyate| tathā ca dvihṛdayāṃ nārīṃ dauhṛdinītyācakṣate| anye tu pakṣatrayāt prabhṛtyāpañcamānmāsāddauhṛdakālamāhuḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रार्थनायां च तीव्रायां काममहितमप्यस्यै हितोपसंहितं दद्यात्। दौहृदविमाननाद्धि वायुः प्रकुपितोऽन्तश्शरीरमनुचरन् गर्भस्य विनाशं वैरूप्यं वा कुर्यात्। लब्धदौहृदा तु वीर्यवन्तं चिरायुषं च पुत्रं प्रसूते॥

prārthanāyāṃ ca tīvrāyāṃ kāmamahitamapyasyai hitopasaṃhitaṃ dadyāt| dauhṛdavimānanāddhi vāyuḥ prakupito'ntaśśarīramanucaran garbhasya vināśaṃ vairūpyaṃ vā kuryāt| labdhadauhṛdā tu vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ prasūte||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थेऽङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्तो गर्भश्च स्थिरो भवति। पञ्चमे मनः प्रतिबुद्धतरं भवति मांसशोणितोपचयश्च। षष्ठे केशरोमनखास्थिस्नाय्वादीन्यभिव्यक्तानि बलवर्णोपचयश्च। सप्तमे सर्वाङ्गसम्पूर्णता॥

caturthe'ṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto garbhaśca sthiro bhavati| pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati māṃsaśoṇitopacayaśca| ṣaṣṭhe keśaromanakhāsthisnāyvādīnyabhivyaktāni balavarṇopacayaśca| saptame sarvāṅgasampūrṇatā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमे गर्भश्च मातृतो गर्भतश्च माता रसहारिणीभिर्वाहिनीभिर्मुहर्मुहुरोजः परस्परमाददाते। तस्मात्तदा गर्भिणी मुहुर्मुदिता भवति मुहुर्ग्लाना तथा गर्भः। एवं गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमत्तदा भवति। ओजसोऽनवस्थितत्वात्। तथा ह्यस्य निष्क्रमणोन्मुखस्य परिवर्तनादीन्यनुभवत एवौजसा वियोगः। यद्यपि च किञ्चित्कालमस्योच्छ्वसनं स्यात्तच्छिन्नस्येवाङ्गस्यौजस्संस्कारानुवृत्तिकृतम्। जनन्यास्तु स्थिरौजस्कतयैकदेशेन रसे सङ्क्रान्ते ग्लानिरेवेति॥

aṣṭame garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā rasahāriṇībhirvāhinībhirmuharmuhurojaḥ parasparamādadāte| tasmāttadā garbhiṇī muhurmuditā bhavati muhurglānā tathā garbhaḥ| evaṃ garbhasya janma vyāpattimattadā bhavati| ojaso'navasthitatvāt| tathā hyasya niṣkramaṇonmukhasya parivartanādīnyanubhavata evaujasā viyogaḥ| yadyapi ca kiñcitkālamasyocchvasanaṃ syāttacchinnasyevāṅgasyaujassaṃskārānuvṛttikṛtam| jananyāstu sthiraujaskatayaikadeśena rase saṅkrānte glānireveti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये पुनराहुः। नैरृतभागत्वात्तत्र गर्भस्य मरणम्। तस्मात् प्रसवप्रतिषेधार्थं स्त्री स्नाता शुचिर्ब्रह्मचारिणी देवताराधनपरा स्यात्। मांसौदनबालिं चात्र निर्वपेत्। तस्मिन्नेकदिवसातिक्रान्तेऽपि प्रसवकालमाहुरासंवत्सरात्। अतः परं विकारी भवति॥

anye punarāhuḥ| nairṛtabhāgatvāttatra garbhasya maraṇam| tasmāt prasavapratiṣedhārthaṃ strī snātā śucirbrahmacāriṇī devatārādhanaparā syāt| māṃsaudanabāliṃ cātra nirvapet| tasminnekadivasātikrānte'pi prasavakālamāhurāsaṃvatsarāt| ataḥ paraṃ vikārī bhavati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भस्तु मातुः पृष्ठाभिमुखो ललाटे कृताञ्जलिः सङ्कुचिताङ्गो गर्भष्ठे दक्षिणपार्श्वमाश्रित्यावतिष्ठते पुमान्। वामं स्त्री मध्यं नपुंसकम्। तत्र स्थितश्च गर्भो मातरि स्वपन्त्यां प्रबुद्धायां प्रबुध्यते। परतन्त्रवृत्तेश्च गर्भस्य। निषेकात् प्रभृति गर्भाशयोपस्नेहोपस्वेदौ वर्तनम्॥

garbhastu mātuḥ pṛṣṭhābhimukho lalāṭe kṛtāñjaliḥ saṅkucitāṅgo garbhaṣṭhe dakṣiṇapārśvamāśrityāvatiṣṭhate pumān| vāmaṃ strī madhyaṃ napuṃsakam| tatra sthitaśca garbho mātari svapantyāṃ prabuddhāyāṃ prabudhyate| paratantravṛtteśca garbhasya| niṣekāt prabhṛti garbhāśayopasnehopasvedau vartanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो व्यक्तीभवदङ्गप्रत्यङ्गस्यास्य नाभ्यां प्रतिबद्धानाडी नाड्यामपरा तस्यां मातृहृदयम्। ततो मातृहृदयादाहाररसो धमनीभिः स्यन्दमानोऽपरामुपैति। ततः क्रमान्नाभिम्। ततश्च स पुनर्गर्भस्य पक्वाशये स्वकायाग्निना पच्यमानः प्रसादबाहुल्याद्धात्वादिपुष्टिकरः सम्पद्यते। तथारोमकूपैरुपस्नेहो रस एव च पयोभूतः॥

tato vyaktībhavadaṅgapratyaṅgasyāsya nābhyāṃ pratibaddhānāḍī nāḍyāmaparā tasyāṃ mātṛhṛdayam| tato mātṛhṛdayādāhāraraso dhamanībhiḥ syandamāno'parāmupaiti| tataḥ kramānnābhim| tataśca sa punargarbhasya pakvāśaye svakāyāgninā pacyamānaḥ prasādabāhulyāddhātvādipuṣṭikaraḥ sampadyate| tathāromakūpairupasneho rasa eva ca payobhūtaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजातस्य साक्षादन्नपानाननुप्रवेशादमलत्वाच्च रसस्य गर्भस्य स्थूलमलासम्भवः। एवं जठरस्थो गर्भो जन्मकाले तु प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यनु चापरा च्युता मातृहृदयात्। एषा प्रकृतिः। विकृतिरतोऽन्यथा॥

ajātasya sākṣādannapānānanupraveśādamalatvācca rasasya garbhasya sthūlamalāsambhavaḥ| evaṃ jaṭharastho garbho janmakāle tu prasūtimārutayogāt parivṛtyāvākśirā niṣkrāmatyanu cāparā cyutā mātṛhṛdayāt| eṣā prakṛtiḥ| vikṛtirato'nyathā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र या दक्षिणं पादं पूर्वमभिसरति दक्षिणश्च बाहुर्बलवांस्तेन चेष्टते तत्स्तने च प्राक् पयो दृश्यते अभ्युन्नतदक्षिणकुक्षिः परिमण्डलगर्भा पुन्नामदर्शनस्पर्शनप्रश्नदौहृदाभिरता पुन्नामधेयांश्च स्वप्नान् पश्यति प्रसन्नमुखवर्णा तीक्ष्णक्षुदूर्ध्वरोमराजिः पुरुषानभिलाषिणी च सा पुत्रं प्रसूते तद्विपर्यये कन्यां सङ्करे च नपुंसकम्। प्रश्नकाले नारी यल्लिङ्गमङ्गं बाह्यद्रव्यं वा परामृशति तल्लिङ्गमस्या गर्भमादिशेत्॥

tatra yā dakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvamabhisarati dakṣiṇaśca bāhurbalavāṃstena ceṣṭate tatstane ca prāk payo dṛśyate abhyunnatadakṣiṇakukṣiḥ parimaṇḍalagarbhā punnāmadarśanasparśanapraśnadauhṛdābhiratā punnāmadheyāṃśca svapnān paśyati prasannamukhavarṇā tīkṣṇakṣudūrdhvaromarājiḥ puruṣānabhilāṣiṇī ca sā putraṃ prasūte tadviparyaye kanyāṃ saṅkare ca napuṃsakam| praśnakāle nārī yalliṅgamaṅgaṃ bāhyadravyaṃ vā parāmṛśati talliṅgamasyā garbhamādiśet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तून्मार्गगो वातो गर्भस्य रसवाहीनि स्रोतांसि शोषयति तदा वातरोगी हीनाङ्गो वा जायते। बहूनि वा वर्षाण्युदरे तिष्ठति॥

yadā tūnmārgago vāto garbhasya rasavāhīni srotāṃsi śoṣayati tadā vātarogī hīnāṅgo vā jāyate| bahūni vā varṣāṇyudare tiṣṭhati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा स्त्रीपुंसयोः सममेवार्थो निष्पद्यते। बीजं वा तयोः समांशं संमुखं च। यदा च बीजं भागे दुष्यति तदा द्विप्रकृतिर्द्विरेता नपुंसकं भवति॥

yadā strīpuṃsayoḥ samamevārtho niṣpadyate| bījaṃ vā tayoḥ samāṃśaṃ saṃmukhaṃ ca| yadā ca bījaṃ bhāge duṣyati tadā dviprakṛtirdviretā napuṃsakaṃ bhavati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा स्त्री प्रथमं कृतार्था भवति ततः पुरुषेण पश्चाच्छुक्रमुत्सृष्टं हर्षानवस्थितचेतसः स्त्रिया वातो विगुणीकरोति पुंस्त्ववाहीनि स्रोतांसि चोपहन्ति तदा वातेन्द्रियं भवति। तन्मैथुने वातमेवोत्सृजति॥

yadā strī prathamaṃ kṛtārthā bhavati tataḥ puruṣeṇa paścācchukramutsṛṣṭaṃ harṣānavasthitacetasaḥ striyā vāto viguṇīkaroti puṃstvavāhīni srotāṃsi copahanti tadā vātendriyaṃ bhavati| tanmaithune vātamevotsṛjati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तु कार्त्स्न्येन नोपहन्ति अनुपघ्नन्नेव वा स्रोतोमुखं पिधत्ते तदा संस्कारवाह्यं भवति। तत्र संस्कारो वाजीकरा बस्तयोऽभ्यवहारश्चेतोहर्षणानि च। तानि हि शुक्रे बलमादधानानि स्रोतांस्यस्याप्याययन्तीति॥

yadā tu kārtsnyena nopahanti anupaghnanneva vā srotomukhaṃ pidhatte tadā saṃskāravāhyaṃ bhavati| tatra saṃskāro vājīkarā bastayo'bhyavahāraścetoharṣaṇāni ca| tāni hi śukre balamādadhānāni srotāṃsyasyāpyāyayantīti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदाल्पबीजोऽल्पबलः पुमानुद्वेगः स्त्रीद्वेषयुक्तोऽन्यकामो वा नार्या व्यवायप्रतिघातं करोति तद्विधा वा नारी पुंसः। तदा++आसेक्यं नाम भवति। तच्शुक्रास्वादाद्ध्वजोच्छ्रायं लभते॥

yadālpabījo'lpabalaḥ pumānudvegaḥ strīdveṣayukto'nyakāmo vā nāryā vyavāyapratighātaṃ karoti tadvidhā vā nārī puṃsaḥ| tadā++āsekyaṃ nāma bhavati| tacśukrāsvādāddhvajocchrāyaṃ labhate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा पुनरुभावपि भवतः स्त्रीपुंसौ तद्विधौ तदा वक्रध्वजो भवति। तस्य नैव ध्वजः स्तभ्यते॥

yadā punarubhāvapi bhavataḥ strīpuṃsau tadvidhau tadā vakradhvajo bhavati| tasya naiva dhvajaḥ stabhyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा पूतियोन्याः स्त्रिया गर्भो भवति सौगन्धिकाख्यः स योनिध्वजगन्धेन बलं लभते॥

yadā pūtiyonyāḥ striyā garbho bhavati saugandhikākhyaḥ sa yonidhvajagandhena balaṃ labhate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा त्वीर्ष्याभिभूतौ मन्दहर्षौ संसृज्येते तदेर्ष्यारतिसंज्ञम्। तस्य परं मिथुनीभूतं दृष्ट्वा मैथुनप्रवृत्तिर्भवति॥

yadā tvīrṣyābhibhūtau mandaharṣau saṃsṛjyete taderṣyāratisaṃjñam| tasya paraṃ mithunībhūtaṃ dṛṣṭvā maithunapravṛttirbhavati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा पुरुषस्य गर्भस्य वाय्वग्निदोषाद् वृषणनाशस्तदा वातषण्डकाख्यं भवति। एताः कर्मवैचित्र्यादष्टौ षण्डयोनयोऽसङ्कीर्णाः कथिताः॥

yadā puruṣasya garbhasya vāyvagnidoṣād vṛṣaṇanāśastadā vātaṣaṇḍakākhyaṃ bhavati| etāḥ karmavaicitryādaṣṭau ṣaṇḍayonayo'saṅkīrṇāḥ kathitāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तु स्त्रियाः शोणितगर्भाशयौ दोषाः किञ्चित् प्रदूषयन्ति तदा यो गर्भो भवति तस्य गर्भस्य यस्य यस्य मातृजस्यावयवस्य बीजे बीजांशे वा दोषः प्रकोपमापद्यते तं तमवयवं विकृतिराविशति॥

yadā tu striyāḥ śoṇitagarbhāśayau doṣāḥ kiñcit pradūṣayanti tadā yo garbho bhavati tasya garbhasya yasya yasya mātṛjasyāvayavasya bīje bījāṃśe vā doṣaḥ prakopamāpadyate taṃ tamavayavaṃ vikṛtirāviśati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा ह्यस्याः शोणिताख्ये बीजे गर्भाशयस्थे निर्वर्तकं बीजं प्रदुष्यति तदा वन्ध्यां जनयति। यदा तस्यावयवस्तदा पूतिप्रजाम्। तस्या जातं जातं म्रियते॥

yadā hyasyāḥ śoṇitākhye bīje garbhāśayasthe nirvartakaṃ bījaṃ praduṣyati tadā vandhyāṃ janayati| yadā tasyāvayavastadā pūtiprajām| tasyā jātaṃ jātaṃ mriyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा पुनः सोऽवयवः स्त्रीकराणां च शरीरसंश्रयाणामधोगुरुत्वादीनां निर्वर्तका ये बीजांशास्तेषामेकदेशः। तदा स्त्र्याकृतिप्रायामस्त्रियं वार्तां नाम जनयति। तां स्त्रीव्यापदमाचक्षते॥

yadā punaḥ so'vayavaḥ strīkarāṇāṃ ca śarīrasaṃśrayāṇāmadhogurutvādīnāṃ nirvartakā ye bījāṃśāsteṣāmekadeśaḥ| tadā stryākṛtiprāyāmastriyaṃ vārtāṃ nāma janayati| tāṃ strīvyāpadamācakṣate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेव पुंसो यदा शुक्राख्ये बीजे बीजं प्रदुष्यतीत्यादि योजयेद्वन्ध्यं पूतिप्रजं तथा पुरुषाकृतिप्रायमपुरुषं तृणमुखिनं नाम जनयतीत्येतेन मातृजानां पितृजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता॥

evameva puṃso yadā śukrākhye bīje bījaṃ praduṣyatītyādi yojayedvandhyaṃ pūtiprajaṃ tathā puruṣākṛtiprāyamapuruṣaṃ tṛṇamukhinaṃ nāma janayatītyetena mātṛjānāṃ pitṛjānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन सात्म्यजानां रसजानां सत्त्वजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता भवति। यस्य यस्याङ्गावयवस्य बीजे बीजांशे वा उपतप्तिर्भवति तस्य तस्याङ्गावयवस्य विकृतिरुपजायते। नोपजायतेऽनुतापात्॥

anena sātmyajānāṃ rasajānāṃ sattvajānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā bhavati| yasya yasyāṅgāvayavasya bīje bījāṃśe vā upataptirbhavati tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate| nopajāyate'nutāpāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा च लब्धगर्भाऽन्वक्षमेव वातलान्यासेवते तदास्या वायुः प्रकुपितः शरीरमनुसर्पन् गर्भाशयेऽवतिष्ठमानो गर्भस्य जडबधिरमूकमिन्मिणगद्गदखञ्जकुब्जवामनहीनाङ्गाधिकाङ्गत्वान्यन्यं वा वातविकारं करोति। तथा वायुवत् पित्तमपि खलतिपलितश्मश्रुहीनतात्वङ्नखकेशपैङ्गल्यादीनि। श्लेष्मा तु कुष्ठकिलाससदन्तत्त्वादीनि। त्रिवर्गो मिश्रान्विकारान्॥

yadā ca labdhagarbhā'nvakṣameva vātalānyāsevate tadāsyā vāyuḥ prakupitaḥ śarīramanusarpan garbhāśaye'vatiṣṭhamāno garbhasya jaḍabadhiramūkaminmiṇagadgadakhañjakubjavāmanahīnāṅgādhikāṅgatvānyanyaṃ vā vātavikāraṃ karoti| tathā vāyuvat pittamapi khalatipalitaśmaśruhīnatātvaṅnakhakeśapaiṅgalyādīni| śleṣmā tu kuṣṭhakilāsasadantattvādīni| trivargo miśrānvikārān||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च। दृष्टिभागमप्रतिपन्नं तेजो जात्यन्धत्वम्। तदेव वातानुगतं विकृतरूक्षारुणाक्षम्। पित्तानुगतं पिङ्गाक्षम्। श्लेष्मानुगतं शुक्लाक्षम्। रक्तानुगतं रक्ताक्षमिति॥

api ca| dṛṣṭibhāgamapratipannaṃ tejo jātyandhatvam| tadeva vātānugataṃ vikṛtarūkṣāruṇākṣam| pittānugataṃ piṅgākṣam| śleṣmānugataṃ śuklākṣam| raktānugataṃ raktākṣamiti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भसमानयोगक्षेमा हि गर्भिणी भवति। तस्माद्विशेषतस्तां प्रियहिताभ्यां गर्भोपधातकरेभ्यो रक्षेत् यथा यथा च गर्भो वृद्धिमाप्नोति तथा तथा भाराहारानादानादाहाररसापहाराच्च स्त्रिया बलक्षयः। तत्रेमे गर्भोपघातकराः। तद्यथा व्यवायव्यायामकर्शनाभिघातातिमात्रसङ्क्षोभियानयानरात्रिजागरणदिवास्वप्नवेगविधारणाजीर्णातपाग्निकोधशोकभयोत्त्रासोपवासोत्कटकविषमकठिनासनश्वभ्रकूपप्रपाताप्रियावलोकनश्रवणादयः। समासतः सर्वमतिगुरूष्णतीक्ष्णरूक्षमन्नपानं दारुणाश्च चेष्टाः॥

garbhasamānayogakṣemā hi garbhiṇī bhavati| tasmādviśeṣatastāṃ priyahitābhyāṃ garbhopadhātakarebhyo rakṣet yathā yathā ca garbho vṛddhimāpnoti tathā tathā bhārāhārānādānādāhārarasāpahārācca striyā balakṣayaḥ| tatreme garbhopaghātakarāḥ| tadyathā vyavāyavyāyāmakarśanābhighātātimātrasaṅkṣobhiyānayānarātrijāgaraṇadivāsvapnavegavidhāraṇājīrṇātapāgnikodhaśokabhayottrāsopavāsotkaṭakaviṣamakaṭhināsanaśvabhrakūpaprapātāpriyāvalokanaśravaṇādayaḥ| samāsataḥ sarvamatigurūṣṇatīkṣṇarūkṣamannapānaṃ dāruṇāśca ceṣṭāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा देवतारक्षोऽनुपचयपरिरक्षणार्थं न रक्तानि वासासि धारयेन्न यानमधिरोहेन्न मद्यमांसमश्नीयात्। यच्चान्यदपि वृद्धस्त्रियो ब्रूयुः। प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्ट्य व्यापत्तिं करोति। विवृतशया नक्तचारिणी चोन्मत्तं जनयति। कलहशीलापस्मारिणम्। व्यवायशीला दुर्वपुषमह्रीकं स्त्रैणं वा। शोकनित्या भीरुमपचितमल्पायुषं वा। अभिध्यायिनी परोपतापिनमीर्ष्यालुं स्त्रैणं वा। स्तेना त्वायासबहुलमभिद्रोहिणमकर्मशीलं वा। अमर्षणा चण्डमौपधिकं वा। स्वप्नशीला निद्रालुमबुधमल्पाग्निं वा। मद्यनित्या तृष्णालुमल्पस्मृतिमनवस्थितं वा। गोधामांसनित्याश्मरिणं शनैर्मेहिनं वा। बराहमांसनित्या रक्ताक्षं क्रथनमतिपरुषरोमाणं वा। मत्स्यमांसनित्या चिरनिमेषं स्तब्धाक्षं वा। मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा। अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा। लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खलतिकं वा। तिक्तनित्या शोषिणमबलमपचितं वा। कटुकनित्या दुर्बलमल्पशुक्रमनपत्यं वा। कषायनित्या श्याममानाहिनमुदावर्तिनं वा। यच्च यच्च यस्य व्याधेर्निदानं तत्तदासेवमानान्तर्वत्नी स्त्री तत्तद्विकारबहुलमपत्यं जनयति। एतेन पितृजा अपि शुक्रदोषा व्याख्याताः॥

tathā devatārakṣo'nupacayaparirakṣaṇārthaṃ na raktāni vāsāsi dhārayenna yānamadhirohenna madyamāṃsamaśnīyāt| yaccānyadapi vṛddhastriyo brūyuḥ| pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭya vyāpattiṃ karoti| vivṛtaśayā naktacāriṇī conmattaṃ janayati| kalahaśīlāpasmāriṇam| vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṃ straiṇaṃ vā| śokanityā bhīrumapacitamalpāyuṣaṃ vā| abhidhyāyinī paropatāpinamīrṣyāluṃ straiṇaṃ vā| stenā tvāyāsabahulamabhidrohiṇamakarmaśīlaṃ vā| amarṣaṇā caṇḍamaupadhikaṃ vā| svapnaśīlā nidrālumabudhamalpāgniṃ vā| madyanityā tṛṣṇālumalpasmṛtimanavasthitaṃ vā| godhāmāṃsanityāśmariṇaṃ śanairmehinaṃ vā| barāhamāṃsanityā raktākṣaṃ krathanamatiparuṣaromāṇaṃ vā| matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā| madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā| amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā| lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khalatikaṃ vā| tiktanityā śoṣiṇamabalamapacitaṃ vā| kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṃ vā| kaṣāyanityā śyāmamānāhinamudāvartinaṃ vā| yacca yacca yasya vyādhernidānaṃ tattadāsevamānāntarvatnī strī tattadvikārabahulamapatyaṃ janayati| etena pitṛjā api śukradoṣā vyākhyātāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् प्रजासम्पदमिच्छन्तौ साध्वात्मान्नसुपाचरेताम्। विशेषेण नारी। व्याधींश्चास्या मृदुमधुरशिशिरसुखैरौषधाहारविहारैरुपाचरेत्। न चास्या वमनादीनि प्रयोजयेत्। न रक्तावसेचनम्। केवलं त्वष्टममासमुपादायास्थापामनुवासनं वा। वमनादिसाध्येषु पुनर्विकारेषु मृदुभिस्तदर्थकारिभिर्वोपक्रमेत् पूर्णमिव तैलपात्रमसंक्षोभयद्गर्भिणीमुपाचरेदिति। भवन्ति चात्र॥

tasmāt prajāsampadamicchantau sādhvātmānnasupācaretām| viśeṣeṇa nārī| vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhairauṣadhāhāravihārairupācaret| na cāsyā vamanādīni prayojayet| na raktāvasecanam| kevalaṃ tvaṣṭamamāsamupādāyāsthāpāmanuvāsanaṃ vā| vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣu mṛdubhistadarthakāribhirvopakramet pūrṇamiva tailapātramasaṃkṣobhayadgarbhiṇīmupācarediti| bhavanti cātra||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यनात्ययिके व्याधौ विधिरात्यीयके पुनः। तीक्ष्णैरपि क्रियायोगैः स्त्रियं यत्नेन पालयेत्॥

ityanātyayike vyādhau vidhirātyīyake punaḥ| tīkṣṇairapi kriyāyogaiḥ striyaṃ yatnena pālayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्री हि मूलमपत्यानां स्त्री हि रक्षति रक्षिता। सर्वाश्रमाणां प्रथमं गृहस्थत्वमनिन्दितम्॥

strī hi mūlamapatyānāṃ strī hi rakṣati rakṣitā| sarvāśramāṇāṃ prathamaṃ gṛhasthatvamaninditam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरायुणा मुखे छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते। वायोर्मार्गनिरोधाच्च न गर्भस्थः प्ररोदिति॥

jarāyuṇā mukhe channe kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite| vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.