Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 2.9

अथातो विकृतिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāto vikṛtivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थानामातुराणां वा पुरुषाणां देहान्तराभिलाषिणामौषधविषयमतीताः सकलशरीरव्यापिनो दोषा घना घना इव वर्षमायुषः क्षयं सूचयन्तोऽकस्मात्स्वभावविपर्यासं जनयन्ति। तत्समासतो रिष्टमित्याहुः॥

svasthānāmāturāṇāṃ vā puruṣāṇāṃ dehāntarābhilāṣiṇāmauṣadhaviṣayamatītāḥ sakalaśarīravyāpino doṣā ghanā ghanā iva varṣamāyuṣaḥ kṣayaṃ sūcayanto'kasmātsvabhāvaviparyāsaṃ janayanti| tatsamāsato riṣṭamityāhuḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र गौरः श्यामः कृष्णो गौरश्यामः कृष्णश्याम इति देहप्रकृतिवर्णाः।तद्भेदाश्च पद्मगौरादयः। नीलश्यामताम्रहारिद्रशुक्लादयस्तु विकृतयः। तत्र प्रकृतिविकृतिवर्णौ युगपदङ्गेऽङ्गैकदेशे वा मरणाय। एतेन ग्लान्युपचयशोकहर्षरौक्ष्यस्नेहादयस्तथा प्रकृतिभेदीयोक्तानां महदुपचयसूक्ष्मदीर्घाणां सर्वेषां च दोषादिभागेन प्रतिनियतानां भावानाम्निमित्ततोऽन्यथात्वमुक्तं भवति॥

tatra gauraḥ śyāmaḥ kṛṣṇo gauraśyāmaḥ kṛṣṇaśyāma iti dehaprakṛtivarṇāḥ|tadbhedāśca padmagaurādayaḥ| nīlaśyāmatāmrahāridraśuklādayastu vikṛtayaḥ| tatra prakṛtivikṛtivarṇau yugapadaṅge'ṅgaikadeśe vā maraṇāya| etena glānyupacayaśokaharṣaraukṣyasnehādayastathā prakṛtibhedīyoktānāṃ mahadupacayasūkṣmadīrghāṇāṃ sarveṣāṃ ca doṣādibhāgena pratiniyatānāṃ bhāvānāmnimittato'nyathātvamuktaṃ bhavati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छायास्तु शरीरे पञ्च। तत्र खादमलखङ्गाकाशनीलनिर्मला सस्नेहा सप्रभेव। वातात् पांसुभस्मरूक्षा रजोऽरुणा श्यावा निष्प्रभा स्वेदमलगन्धिः। तेजसो हुतहुताशनविद्युत्तप्ततपनीयरक्ता दृष्टिसुखा। अम्भसो वैडूर्येन्द्रनीलविमला घना सुस्निग्धा। भुवो रुचिराभा घना स्थिरा स्निग्धा शुद्धा श्यामा श्वेता च। तासां वायव्या विनाशाय क्लेशाय चातिमहते। शेषास्तु सुखोदयाः॥

chāyāstu śarīre pañca| tatra khādamalakhaṅgākāśanīlanirmalā sasnehā saprabheva| vātāt pāṃsubhasmarūkṣā rajo'ruṇā śyāvā niṣprabhā svedamalagandhiḥ| tejaso hutahutāśanavidyuttaptatapanīyaraktā dṛṣṭisukhā| ambhaso vaiḍūryendranīlavimalā ghanā susnigdhā| bhuvo rucirābhā ghanā sthirā snigdhā śuddhā śyāmā śvetā ca| tāsāṃ vāyavyā vināśāya kleśāya cātimahate| śeṣāstu sukhodayāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्त प्रभा रक्ता पीता पाण्डुरा सितासिता श्यावा हरिता च। ताः स्निग्धा विकासिन्योऽमलाः शुभाः। विपरीतास्त्वशुभाः॥

sapta prabhā raktā pītā pāṇḍurā sitāsitā śyāvā haritā ca| tāḥ snigdhā vikāsinyo'malāḥ śubhāḥ| viparītāstvaśubhāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर्विशेषाः। छायावर्णमाक्रामत्यासन्ना च लक्ष्यते पञ्चभूतात्मिका च। प्रभा तु वर्णं प्रकाशयति विप्रकृष्टाल्लक्ष्यते तेजःप्रभवैव च॥

tayorviśeṣāḥ| chāyāvarṇamākrāmatyāsannā ca lakṣyate pañcabhūtātmikā ca| prabhā tu varṇaṃ prakāśayati viprakṛṣṭāllakṣyate tejaḥprabhavaiva ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य दृष्टौ प्रतिच्छायामयी कुमारिका न दृश्यते स परासुः॥

yasya dṛṣṭau praticchāyāmayī kumārikā na dṛśyate sa parāsuḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यातपादर्शादिष्वकस्मात् प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्ना हीनाधिकाकुला नष्टा जिह्माऽन्यथा वा विकृता वा दृश्यते। यस्य ललाटं न स्विद्यति यस्य केशरोमाण्यनभ्यक्तान्यभ्यक्तवद् दृश्यन्ते। नयने चातिप्रविष्टे निर्गते विस्तृते सङ्क्षिप्ते सङ्क्षिप्तभ्रुणी विनतभ्रुणी जिह्मो विषमे विभ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलाभे कपोताभे अलातवर्णे नीलादिविकृतवर्णे अतिचले स्तब्धस्रस्ते प्रस्रुते अत्युन्मिषिते अतिनिमिषिते लुलितपक्ष्मणी वा। नासिका वातिविवृतातिसंवृता कुटिला स्फुटिता पिटकाचिता शुष्का वा स गतायुः॥

yasyātapādarśādiṣvakasmāt praticchāyā chinnā bhinnā hīnādhikākulā naṣṭā jihmā'nyathā vā vikṛtā vā dṛśyate| yasya lalāṭaṃ na svidyati yasya keśaromāṇyanabhyaktānyabhyaktavad dṛśyante| nayane cātipraviṣṭe nirgate vistṛte saṅkṣipte saṅkṣiptabhruṇī vinatabhruṇī jihmo viṣame vibhrāntadarśane hīnadarśane nakulābhe kapotābhe alātavarṇe nīlādivikṛtavarṇe aticale stabdhasraste prasrute atyunmiṣite atinimiṣite lulitapakṣmaṇī vā| nāsikā vātivivṛtātisaṃvṛtā kuṭilā sphuṭitā piṭakācitā śuṣkā vā sa gatāyuḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याधोधरौष्ठो यात्युत्तरौष्ठश्चोर्ध्वमुभौ वा पक्वजम्बूनीलौ। दन्ता वातिरूक्षास्ताम्राः श्यामाः पङ्किताः पुष्पिताः सशर्करा वा सहसा वा पतन्ति। जिह्वा वा जिह्मास्तब्धा सुप्तावलिप्ता गुर्वी श्यावा शूना शुष्का विसर्पिणी कण्टकाचितेव वा। यस्य गण्डललाटहनुबन्धानि स्थानाच्च्युतानीव स्रस्तानि। यस्य न धत्ते शिरः शिरोधरां पृष्ठं वा स्वभारम्। हनू वा वृषणावतो विपर्ययो वा। यस्य मूत्रमत्युष्णम्। यस्य विषदोषाद्विना स्वेभ्यः सरोमकूपेभ्यो रक्तं प्रवर्तते। यस्यानिमित्तमङ्गान्यतिलघून्यतिगुरूणि वा स्युः समुमूर्षुः॥

yasyādhodharauṣṭho yātyuttarauṣṭhaścordhvamubhau vā pakvajambūnīlau| dantā vātirūkṣāstāmrāḥ śyāmāḥ paṅkitāḥ puṣpitāḥ saśarkarā vā sahasā vā patanti| jihvā vā jihmāstabdhā suptāvaliptā gurvī śyāvā śūnā śuṣkā visarpiṇī kaṇṭakāciteva vā| yasya gaṇḍalalāṭahanubandhāni sthānāccyutānīva srastāni| yasya na dhatte śiraḥ śirodharāṃ pṛṣṭhaṃ vā svabhāram| hanū vā vṛṣaṇāvato viparyayo vā| yasya mūtramatyuṣṇam| yasya viṣadoṣādvinā svebhyaḥ saromakūpebhyo raktaṃ pravartate| yasyānimittamaṅgānyatilaghūnyatigurūṇi vā syuḥ samumūrṣuḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यैकोऽनेको वा स्वरो गद्गदो व्यक्तः क्षामो दीनो वा सहसा लक्ष्यते। यो वा विवक्षुर्मुह्यति। यस्या वा वदतो भृशमूर्ध्वमुरो रुजति। यस्योच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वः पूतिगन्धिः सुगन्धिर्वा। यस्याङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः। यस्यान्योऽन्योऽपि क्षुतगतमूत्रणादिषु स्वभावातीतः शब्दः। यस्येष्टोऽनिष्टो वा माल्यफलचन्दनकुणपादिगन्धो देहमुखमलव्रणवस्त्रादिषु। यस्य शरीरं वैरस्यात्सौरस्याद्वात्यर्थं यूकामक्षिकादयस्त्यजन्ति भजन्ति वा। यस्य सततोष्मस्वङ्गावयवेषु शौत्यं शीतेषु वा कुमुदोत्पलानुकार्यतिशैत्यमतिस्वेदोऽतिस्तम्भो विगतमांसशोणितेष्विव च स्रंसः। यस्य च योगोतियोगो वा शरीरे युगपन्महाभूतानां दृश्यते। सर्वे ते कालपक्वा इति। भवति चात्र॥

yasyaiko'neko vā svaro gadgado vyaktaḥ kṣāmo dīno vā sahasā lakṣyate| yo vā vivakṣurmuhyati| yasyā vā vadato bhṛśamūrdhvamuro rujati| yasyocchvāso'tidīrgho'tihrasvaḥ pūtigandhiḥ sugandhirvā| yasyāṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ| yasyānyo'nyo'pi kṣutagatamūtraṇādiṣu svabhāvātītaḥ śabdaḥ| yasyeṣṭo'niṣṭo vā mālyaphalacandanakuṇapādigandho dehamukhamalavraṇavastrādiṣu| yasya śarīraṃ vairasyātsaurasyādvātyarthaṃ yūkāmakṣikādayastyajanti bhajanti vā| yasya satatoṣmasvaṅgāvayaveṣu śautyaṃ śīteṣu vā kumudotpalānukāryatiśaityamatisvedo'tistambho vigatamāṃsaśoṇiteṣviva ca sraṃsaḥ| yasya ca yogotiyogo vā śarīre yugapanmahābhūtānāṃ dṛśyate| sarve te kālapakvā iti| bhavati cātra||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यापूर्वास्सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयोऽपि वा। ललाटे बस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति॥

yasyāpūrvāssirālekhā bālendvākṛtayo'pi vā| lalāṭe bastiśīrṣe vā ṣaṇmāsānna sa jīvati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मिनीपत्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः। प्लवते प्लवमानस्य षण्मासं तस्य जीवितम्॥

padminīpatravattoyaṃ śarīre yasya dehinaḥ| plavate plavamānasya ṣaṇmāsaṃ tasya jīvitam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः। सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते॥

haritābhāḥ sirā yasya romakūpāśca saṃvṛtāḥ| so'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुखेऽपि वा। सस्नेहं मूर्ध्नि धूमो वा मासान्तं तस्य जीवितम्॥

yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe'pi vā| sasnehaṃ mūrdhni dhūmo vā māsāntaṃ tasya jīvitam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः। मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात्रिरात्रादातुरस्य तु॥

mūrdhni bhruvorvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ| mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍrātrātrirātrādāturasya tu||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्। आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति॥

yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam| ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चातिशीतता। भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः॥

urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretastathaiva saḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं चाप्सु निमज्जति। निष्ठ्यूतं बहुर्वर्णं वा यस्य मासात्स नश्यति॥

mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ cāpsu nimajjati| niṣṭhyūtaṃ bahurvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं वा बलवर्णयोः। रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्॥

svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ vā balavarṇayoḥ| rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः। श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्॥

apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ| śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्। शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्॥

ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam| śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो जातशीतपिटकः शीताङ्गो वा विदह्यते। उष्णद्वेषी च शीतार्तः स प्रेताधिपगोचरः॥

yo jātaśītapiṭakaḥ śītāṅgo vā vidahyate| uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa pretādhipagocaraḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य रज्जुरिवच्छाया कण्ठे सक्तोपलक्ष्यते। अवश्यं कृष्यते जन्तुः सोऽचिराद्यमकिङ्करैः॥

yasya rajjurivacchāyā kaṇṭhe saktopalakṣyate| avaśyaṃ kṛṣyate jantuḥ so'cirādyamakiṅkaraiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.