Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 4.15

अथातो विद्रधिवृद्धिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāto vidradhivṛddhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमेव विद्रधिमामं शोफविधिना यथादोषमुपाचरेत्। प्रततं च शोणितमपहरेत्। पाकाभिमुखं चोपनाह्य पक्वं पाटयित्वा व्रणवच्चिकित्सेत्॥

sarvameva vidradhimāmaṃ śophavidhinā yathādoṣamupācaret| pratataṃ ca śoṇitamapaharet| pākābhimukhaṃ copanāhya pakvaṃ pāṭayitvā vraṇavaccikitset||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभ्यन्तरे तु विद्रधौ वरणादिक्वाथमूषकादिप्रतीवापं पिबेत्। आभ्यामेव च वर्गाभ्यां विरेचनद्रव्यैश्च पानाय् सर्पिः प्रकल्पयेत्। आस्थापनमनुवासनं च। मधुशिग्रुम् च पानभोजनलेपनेषु। शिलाह्वयं वा कल्पविधानेनोपयुञ्जीत। गुग्गुलुं वा यथादोषं च सर्वशो गुल्मवदुपक्रमेत्॥

ābhyantare tu vidradhau varaṇādikvāthamūṣakādipratīvāpaṃ pibet| ābhyāmeva ca vargābhyāṃ virecanadravyaiśca pānāy sarpiḥ prakalpayet| āsthāpanamanuvāsanaṃ ca| madhuśigrum ca pānabhojanalepaneṣu| śilāhvayaṃ vā kalpavidhānenopayuñjīta| gugguluṃ vā yathādoṣaṃ ca sarvaśo gulmavadupakramet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिफलापिचुमन्दमधुककटुकापटोलानि शाणांशानि। त्रिवृत्त्रायमाणयोः कर्षम्। मसूरपलं चैकध्यमष्टगुणेऽम्भसि साधयित्वा पूतं रसं घृतमूर्छितं पिबेत्। तेन विद्रधिगुल्मज्वरदाहशूलतृष्णाहृद्रोगभ्रमारतिमूर्छारक्तपित्तकामलाकुष्ठविसर्पाः प्रशाम्यन्ति॥

triphalāpicumandamadhukakaṭukāpaṭolāni śāṇāṃśāni| trivṛttrāyamāṇayoḥ karṣam| masūrapalaṃ caikadhyamaṣṭaguṇe'mbhasi sādhayitvā pūtaṃ rasaṃ ghṛtamūrchitaṃ pibet| tena vidradhigulmajvaradāhaśūlatṛṣṇāhṛdrogabhramāratimūrchāraktapittakāmalākuṣṭhavisarpāḥ praśāmyanti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रायमाणाप्रस्थक्वाथे मुस्तकटुकातामलकीत्रायमाणाचन्दनदुरालभाजीवन्तीवीरोत्पलैः पालिकैर्घृतप्रस्थं क्षीरामलकरसप्रस्थद्वयोपेतं विपक्वं समानं पूर्वेण॥

trāyamāṇāprasthakvāthe mustakaṭukātāmalakītrāyamāṇācandanadurālabhājīvantīvīrotpalaiḥ pālikairghṛtaprasthaṃ kṣīrāmalakarasaprasthadvayopetaṃ vipakvaṃ samānaṃ pūrveṇa||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्राक्षामधूकखर्जूराभीरुविदारीपरूषकत्रिफलाक्वाथे क्षीरेक्षुधात्रीस्वरससमेतमभयागर्भं सर्पिर्विपाचयेत्। तच्छीतं मधुशर्करापादयुक्तं समानं पूर्वेण। भृशं च शृङ्गादिभिः शोणितमवसेचयेद्यथासन्नम्। बाहुमध्ये वा सिरां व्यधेत्। पच्यमानं च कोष्ठगतं बहिरुन्नतमुपनाहयेत्॥

drākṣāmadhūkakharjūrābhīruvidārīparūṣakatriphalākvāthe kṣīrekṣudhātrīsvarasasametamabhayāgarbhaṃ sarpirvipācayet| tacchītaṃ madhuśarkarāpādayuktaṃ samānaṃ pūrveṇa| bhṛśaṃ ca śṛṅgādibhiḥ śoṇitamavasecayedyathāsannam| bāhumadhye vā sirāṃ vyadhet| pacyamānaṃ ca koṣṭhagataṃ bahirunnatamupanāhayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैव च पिण्डिते शूले तत्पार्श्वपीडनेन लब्धसुप्तौ शस्त्रकर्मविधिनिर्दिष्टैश्च चिह्नैः पक्वमुपलक्ष्य भित्त्वा व्रणवत् साधयेत्॥

tatraiva ca piṇḍite śūle tatpārśvapīḍanena labdhasuptau śastrakarmavidhinirdiṣṭaiśca cihnaiḥ pakvamupalakṣya bhittvā vraṇavat sādhayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभ्यन्तर एव च पक्वमूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तं पूयमुपद्रवान् परिरक्षन् उपेक्षेत दशाहमात्रम्॥

ābhyantara eva ca pakvamūrdhvamadho vā pravṛttaṃ pūyamupadravān parirakṣan upekṣeta daśāhamātram||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्यग्वहति वा क्लेदे तन्निर्वाहणार्थमम्लसुरासवमैरेयोष्णोदकान्यतमेन वरणादिं मधुशिग्रुं वा पिबेत्। तन्मूलैर्वा कृतां यवागूं यवकोलकुलत्थयूषेण चाश्नीयात्। ऊर्ध्वं च दशाहात्तिल्वकघृतेन त्रायमाणा घृतेन वा यथाबलं शोधयेत्॥

asamyagvahati vā klede tannirvāhaṇārthamamlasurāsavamaireyoṣṇodakānyatamena varaṇādiṃ madhuśigruṃ vā pibet| tanmūlairvā kṛtāṃ yavāgūṃ yavakolakulatthayūṣeṇa cāśnīyāt| ūrdhvaṃ ca daśāhāttilvakaghṛtena trāyamāṇā ghṛtena vā yathābalaṃ śodhayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशुद्धश्च तिक्तकमल्पमल्पं सर्पिर्मधुनोपेतमुपयुञ्जीत। यथा च नोपैति पाकं तथा प्रयतितव्यम्। शीघ्रविदाहित्वात्तस्य विद्रधिरिति संज्ञा। पक्वे तु पुनर्दैविकी सिद्धिराशुकारितरश्च सर्वामयेभ्यो विद्रधिः। सति च प्रमेहे प्रमेहचिकित्सितमीक्षेत॥

viśuddhaśca tiktakamalpamalpaṃ sarpirmadhunopetamupayuñjīta| yathā ca nopaiti pākaṃ tathā prayatitavyam| śīghravidāhitvāttasya vidradhiriti saṃjñā| pakve tu punardaivikī siddhirāśukāritaraśca sarvāmayebhyo vidradhiḥ| sati ca pramehe pramehacikitsitamīkṣeta||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तनविद्रधिमपि व्रणविधानेनोपचरेत्। पच्यमानं यथेष्टभोजनेन पाचयेत्। न पुनरुपनाहयेत्। उपनद्धो हि स्तनो मृदुमांसतया शीघ्रमेव पक्वः सङ्कोथमवाप्यावदीर्येत। पक्वं च स्तनविद्रधिं स्तन्यवाहिनीः सिराः सचूचुकं च कृष्णमण्डलं परिहरन् शस्त्रेणोपक्रमेत। सर्वासु चामविदग्धपक्वव्रणावस्थासु स्तनं निर्दुहीत। दन्तादिविद्रधीनामपि यथास्वमेव वक्ष्यते लक्षणं साधनं च॥

stanavidradhimapi vraṇavidhānenopacaret| pacyamānaṃ yatheṣṭabhojanena pācayet| na punarupanāhayet| upanaddho hi stano mṛdumāṃsatayā śīghrameva pakvaḥ saṅkothamavāpyāvadīryeta| pakvaṃ ca stanavidradhiṃ stanyavāhinīḥ sirāḥ sacūcukaṃ ca kṛṣṇamaṇḍalaṃ pariharan śastreṇopakrameta| sarvāsu cāmavidagdhapakvavraṇāvasthāsu stanaṃ nirduhīta| dantādividradhīnāmapi yathāsvameva vakṣyate lakṣaṇaṃ sādhanaṃ ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धौ तु मारुतजे त्रिवृता स्निग्धमातुरं स्विन्नं च मिश्रकसुकुमारकतिल्वकैरण्डकोशाम्रफलस्नेहानामन्यतमेन विरेचयेत्। ततोऽनिलघ्नक्वाथकल्कैर्निरूहयेत् निरूढं च मांसरसेनाशितं यष्टीमधुकतैलेनानुवासयेत्। स्वेदप्रलेपोपनाहांश्च प्रयुञ्जीत। पक्वं च भित्वा व्रणमिव चिकित्सेत्॥

vṛddhau tu mārutaje trivṛtā snigdhamāturaṃ svinnaṃ ca miśrakasukumārakatilvakairaṇḍakośāmraphalasnehānāmanyatamena virecayet| tato'nilaghnakvāthakalkairnirūhayet nirūḍhaṃ ca māṃsarasenāśitaṃ yaṣṭīmadhukatailenānuvāsayet| svedapralepopanāhāṃśca prayuñjīta| pakvaṃ ca bhitvā vraṇamiva cikitset||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तवृद्धिं पित्तशोफवत्। पक्वं च पित्तव्रणवत्॥

pittavṛddhiṃ pittaśophavat| pakvaṃ ca pittavraṇavat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफवृद्धिमपि कफशोफवत्। पिबेच्च पीतदारुकषायं मूत्रेण। कफग्रन्थिवच्च सर्वं विम्लापनवर्ज्यमाचरेत्। पक्वं च पाटितं श्लेष्मव्रणवत्। रक्तजं पित्तवृद्धिवत्। प्रततं चात्र रक्तमपहरेत्॥

kaphavṛddhimapi kaphaśophavat| pibecca pītadārukaṣāyaṃ mūtreṇa| kaphagranthivacca sarvaṃ vimlāpanavarjyamācaret| pakvaṃ ca pāṭitaṃ śleṣmavraṇavat| raktajaṃ pittavṛddhivat| pratataṃ cātra raktamapaharet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेदोवृद्धिं गवादिकरीषतुषकिण्वसुरसादिभिरुष्णरूक्षैर्मूत्रयुक्तैः स्वेदयित्वा पुनस्तद्विधैरेव सुखोष्णैः सोत्सेधं लेपयेत्। तद्वच्छिरोविरेकद्रव्यैर्वा। स्विन्नं चैवं फलसेवनीं परिहरन् वृद्धिपत्रेण विदार्यापनीयमेदः कासीससैन्धवमाक्षिकैः प्रतिसार्य सीव्येत्। ततः सुमनोग्रन्थिमनःशिलैलाभल्लातकैस्तैलमभ्यङ्गार्थं कुर्यात्। आव्रणसन्धानाच्च स्नेहस्वेदौ॥

medovṛddhiṃ gavādikarīṣatuṣakiṇvasurasādibhiruṣṇarūkṣairmūtrayuktaiḥ svedayitvā punastadvidhaireva sukhoṣṇaiḥ sotsedhaṃ lepayet| tadvacchirovirekadravyairvā| svinnaṃ caivaṃ phalasevanīṃ pariharan vṛddhipatreṇa vidāryāpanīyamedaḥ kāsīsasaindhavamākṣikaiḥ pratisārya sīvyet| tataḥ sumanogranthimanaḥśilailābhallātakaistailamabhyaṅgārthaṃ kuryāt| āvraṇasandhānācca snehasvedau||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रवृद्धिं स्निग्धैः स्वेदयित्वा वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत्। ततोऽधस्तात् सेवन्या दकोदरवद्व्रीहिमुखेन भित्वा नाड्या स्रावयेत्। ततः स्थगिकाबन्धं कुर्यात्। व्रणे च शोधनरोपणानि॥

mūtravṛddhiṃ snigdhaiḥ svedayitvā vastrapaṭṭena veṣṭayet| tato'dhastāt sevanyā dakodaravadvrīhimukhena bhitvā nāḍyā srāvayet| tataḥ sthagikābandhaṃ kuryāt| vraṇe ca śodhanaropaṇāni||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आन्त्रवृद्धिं फलकोशमसंप्राप्तं वातवृद्धिवदुपचरेत्। पुनर्नवशतपलं दशपलानि च पृथक् दशमूलपयस्याश्वगन्धाशतावर्येरण्डमूलान्यपां वहेऽष्टांशावशेषं साधयेत्। पूतशीते च तस्मिन् निर्यूहे त्रिंशद्गुडपलान्येरण्डतैलप्रस्थं घृतद्विप्रस्थं क्षीरद्विप्रस्थं कल्कीकृतानि च द्विपलिकानि द्राक्षानागरपिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीयवक्षारचित्रकमधुकसैन्धवान्यावाप्यैकध्यं विपचेत्। एतत् सर्वयन्त्रणास्वपरिक्लेशेन मुकुमाराख्यं सुकुमाराणामीश्वराणां नारीणां क्षीणरेतसामप्रजानामल्पाग्नीनां विषमाग्नीनां च कामतोन्नपाने वा प्रयुक्तमलक्ष्मीघ्नं कान्तिकरं बल्यं बृंहणं वयस्थापनं वर्ध्मविद्रधिप्लीहगुल्मोदावर्तशोफोदरार्शोमेढ्रयोनिरोगेषु महावातव्याधिषु च परममौषधम्। गन्धर्वहस्तमूलतुलां यवाढकं नागरार्धकुडवं च सलिलद्रोणे पादशेषं विपचेत्। तेन द्विगुणक्षीरेणैरण्डतैलप्रस्थं साधयेत्। कल्कपिष्टं चात्र दद्यात् पुनर्गन्धर्वहस्तमूलकुडवं शुण्ठीपलं च। एतत् गन्धर्वहस्ततैलं तुल्यं पूर्वेण। भवति चात्र॥

āntravṛddhiṃ phalakośamasaṃprāptaṃ vātavṛddhivadupacaret| punarnavaśatapalaṃ daśapalāni ca pṛthak daśamūlapayasyāśvagandhāśatāvaryeraṇḍamūlānyapāṃ vahe'ṣṭāṃśāvaśeṣaṃ sādhayet| pūtaśīte ca tasmin niryūhe triṃśadguḍapalānyeraṇḍatailaprasthaṃ ghṛtadviprasthaṃ kṣīradviprasthaṃ kalkīkṛtāni ca dvipalikāni drākṣānāgarapippalīpippalīmūlayavānīyavakṣāracitrakamadhukasaindhavānyāvāpyaikadhyaṃ vipacet| etat sarvayantraṇāsvaparikleśena mukumārākhyaṃ sukumārāṇāmīśvarāṇāṃ nārīṇāṃ kṣīṇaretasāmaprajānāmalpāgnīnāṃ viṣamāgnīnāṃ ca kāmatonnapāne vā prayuktamalakṣmīghnaṃ kāntikaraṃ balyaṃ bṛṃhaṇaṃ vayasthāpanaṃ vardhmavidradhiplīhagulmodāvartaśophodarārśomeḍhrayonirogeṣu mahāvātavyādhiṣu ca paramamauṣadham| gandharvahastamūlatulāṃ yavāḍhakaṃ nāgarārdhakuḍavaṃ ca saliladroṇe pādaśeṣaṃ vipacet| tena dviguṇakṣīreṇairaṇḍatailaprasthaṃ sādhayet| kalkapiṣṭaṃ cātra dadyāt punargandharvahastamūlakuḍavaṃ śuṇṭhīpalaṃ ca| etat gandharvahastatailaṃ tulyaṃ pūrveṇa| bhavati cātra||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यायाद्वर्ध्म न चेच्छातिं स्नेहरेकानुवासनैः। बस्तिकर्म पुरः कृत्वा वङ्क्षणस्थं ततो दहेत्। अग्निना मार्गरोधार्थं मरुतोऽर्धेन्दुवक्रया॥

yāyādvardhma na cecchātiṃ sneharekānuvāsanaiḥ| bastikarma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇasthaṃ tato dahet| agninā mārgarodhārthaṃ maruto'rdhenduvakrayā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठस्योपरि स्नाव पीतं तन्तुसमं च यत्। उत्क्षिप्य सूच्या तत्तिर्यक् दहेच्छित्वा यतो गदः॥

aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantusamaṃ ca yat| utkṣipya sūcyā tattiryak dahecchitvā yato gadaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततोऽन्यपार्श्वेऽन्ये त्वाहुर्दहेद्वानामिकाङ्गुलेः॥

tato'nyapārśve'nye tvāhurdahedvānāmikāṅguleḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मेऽन्यैर्वातकफजे प्लीह्नि चायं विधिः स्मृतः। कनिष्ठिकानामिकयोर्विश्वभ्यां तु यतो गदः॥

gulme'nyairvātakaphaje plīhni cāyaṃ vidhiḥ smṛtaḥ| kaniṣṭhikānāmikayorviśvabhyāṃ tu yato gadaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.