Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·6·6.49
अथातो रसायनविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः। दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यंअ तरुणं वयः। प्रभा वर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलोदयम्॥
athāto rasāyanavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃa taruṇaṃ vayaḥ| prabhā varṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalodayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्सिद्धिं वृषतां कान्तिमवाप्नोति रसायनात्। लाभोपायो हि शस्यानां रसादीनां रसायनम्॥
vāksiddhiṃ vṛṣatāṃ kāntimavāpnoti rasāyanāt| lābhopāyo hi śasyānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वे वयसि मध्ये वा तत्प्रयोज्यं जितात्मनः। स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य विशुद्धस्य च सर्वथा॥
pūrve vayasi madhye vā tatprayojyaṃ jitātmanaḥ| snigdhasya srutaraktasya viśuddhasya ca sarvathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः। न भाति मलसंसृष्टे वस्त्रे राग इवार्पितः॥
aviśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ| na bhāti malasaṃsṛṣṭe vastre rāga ivārpitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तं संस्कारहीनस्य सम्यगप्यप्रमादिनः। यथैव पौरुषं तद्वन्नसिध्यति रसायनम्॥
yuktaṃ saṃskārahīnasya samyagapyapramādinaḥ| yathaiva pauruṣaṃ tadvannasidhyati rasāyanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे च दोषा भवन्ति ग्राम्यादाहारादम्ललवणकटुकक्षारविरुद्वासात्म्यरूक्षाभिष्यन्दिक्लिन्नगुरुपूतिपुर्युषितनवधान्यशुष्कशाकाममांसतिलकुलत्थदधिशुक्तकाञ्जिकपिष्टान्नविरूढकनिषेविणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमातिमात्रव्यायामायामसङ्क्षोभितवपुषां क्रोधलोभभयशोकायासबहुलाना पापकर्मणामसमञ्जसाहारविहारनिर्हारनिरतानाम्॥
sarve ca doṣā bhavanti grāmyādāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāravirudvāsātmyarūkṣābhiṣyandiklinnagurupūtipuryuṣitanavadhānyaśuṣkaśākāmamāṃsatilakulatthadadhiśuktakāñjikapiṣṭānnavirūḍhakaniṣeviṇāṃ divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmāyāmasaṅkṣobhitavapuṣāṃ krodhalobhabhayaśokāyāsabahulānā pāpakarmaṇāmasamañjasāhāravihāranirhāraniratānām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो निमित्तं ह्यविशुद्धः सञ्जायते रसो विदह्यते रक्तं शिथिलीभवन्ति मांसानि विष्यन्दते मेदो दूष्यन्ते दोषा विमुच्यन्ते सन्धयो न सन्धीयन्तेस्थिषु मज्जानो नाप्यायते शुक्रं नौजो न बलं न वीर्यम्॥
ato nimittaṃ hyaviśuddhaḥ sañjāyate raso vidahyate raktaṃ śithilībhavanti māṃsāni viṣyandate medo dūṣyante doṣā vimucyante sandhayo na sandhīyantesthiṣu majjāno nāpyāyate śukraṃ naujo na balaṃ na vīryam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स एवंभूतो ग्लायति सीदति निद्रातन्द्रालस्यसमन्वितः खिद्यते निर्विद्यते निरुत्साहोऽसमर्थः शारीरमानसानां विशिष्टानां चेष्टानां भ्रष्टच्छायो नष्टस्मृतिरल्पबुद्धिरसम्पाद्यमानाभिलषितार्थोऽहर्निशमनिशमनिशं निश्वसन्नधिष्ठानभूतो रोगाणां नोपात्तमपि सर्वमायुरवाप्नोति॥
tataḥ sa evaṃbhūto glāyati sīdati nidrātandrālasyasamanvitaḥ khidyate nirvidyate nirutsāho'samarthaḥ śārīramānasānāṃ viśiṣṭānāṃ ceṣṭānāṃ bhraṣṭacchāyo naṣṭasmṛtiralpabuddhirasampādyamānābhilaṣitārtho'harniśamaniśamaniśaṃ niśvasannadhiṣṭhānabhūto rogāṇāṃ nopāttamapi sarvamāyuravāpnoti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् बुद्धिमानपास्य यथोक्तानाहारादिदोषान् निर्वाह्य च पूर्वोपचितान् रसायनं विधिविहितमुपसेवेत॥
tasmāt buddhimānapāsya yathoktānāhārādidoṣān nirvāhya ca pūrvopacitān rasāyanaṃ vidhivihitamupaseveta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तु द्विविधं कुटीप्रावेशिकं वातातपिकं च। तत्र वीर्यप्रभावप्रयोगपरिहारगुरुत्वात् कुटीप्रावेशिकं महाफलतरम्॥
tattu dvividhaṃ kuṭīprāveśikaṃ vātātapikaṃ ca| tatra vīryaprabhāvaprayogaparihāragurutvāt kuṭīprāveśikaṃ mahāphalataram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य विधिः क्षेमसुभिक्षधार्मिकशद्दधानजननृपवैद्यविप्रे सुलभमहौषधिघृतक्षीरपथ्यभोजनोपकरणे ग्रमे नगरे वा पूर्वोत्तरस्यांदिशि प्रागुदक्प्रवणे सुविभक्तविहारोद्देशे देशे दृढघनसुमृष्टभित्तिमुत्सेधविस्तारसम्पन्नां सूक्ष्मलोचनां त्रिगर्भामृतुसुखां निर्वातां प्रवातैकदेशां प्राग्द्वारामुदग्द्वारां वा शमीविल्वक्षीरिवृक्षपरिगृहीतामनिष्टेन्द्रियार्थवातातपरजोधूमस्वेदक्लेददंशमशकसरीसृपव्यालबालस्त्रीदासान्तावसायिनामगम्यां सन्निहितसद्वैद्यपरिचारकोपकरणां कुटीं कारयेत्॥
tasya vidhiḥ kṣemasubhikṣadhārmikaśaddadhānajananṛpavaidyavipre sulabhamahauṣadhighṛtakṣīrapathyabhojanopakaraṇe grame nagare vā pūrvottarasyāṃdiśi prāgudakpravaṇe suvibhaktavihāroddeśe deśe dṛḍhaghanasumṛṣṭabhittimutsedhavistārasampannāṃ sūkṣmalocanāṃ trigarbhāmṛtusukhāṃ nirvātāṃ pravātaikadeśāṃ prāgdvārāmudagdvārāṃ vā śamīvilvakṣīrivṛkṣaparigṛhītāmaniṣṭendriyārthavātātaparajodhūmasvedakledadaṃśamaśakasarīsṛpavyālabālastrīdāsāntāvasāyināmagamyāṃ sannihitasadvaidyaparicārakopakaraṇāṃ kuṭīṃ kārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां रसायनार्थी शरदि वसन्ते वा शुक्लपक्षे प्रशस्ते अहनि पूजयित्वा यथार्हं देवगुरुविप्रान् प्रणम्य ब्रह्मदक्षाश्विप्रभृतीन् परिमृश्य सुवर्णघृतमधुसिद्धार्थकप्रियङ्गुरोचनाः प्रदक्षिणीकृत्य गोब्राह्मणाननु प्रविशेत्॥
tasyāṃ rasāyanārthī śaradi vasante vā śuklapakṣe praśaste ahani pūjayitvā yathārhaṃ devaguruviprān praṇamya brahmadakṣāśviprabhṛtīn parimṛśya suvarṇaghṛtamadhusiddhārthakapriyaṅgurocanāḥ pradakṣiṇīkṛtya gobrāhmaṇānanu praviśet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः। ब्रह्मचारी धृतियुतः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः॥
tatra saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| brahmacārī dhṛtiyutaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दानशीलदयासत्यव्रतधर्मपरायणः। देवतानुस्मृतौ युक्तो युक्तस्वप्नप्रजागरः। प्रियौषधः पेशलबागारभेत रसायनम्॥
dānaśīladayāsatyavratadharmaparāyaṇaḥ| devatānusmṛtau yukto yuktasvapnaprajāgaraḥ| priyauṣadhaḥ peśalabāgārabheta rasāyanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरीतकीमामलकं सैन्धवं नागरं वचाम्। हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडं चोष्णाम्बुना पिबेत्। स्निग्धस्विन्नो नरः पूर्वं तेन साधु विरिच्यते॥
harītakīmāmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām| haridrāṃ pippalīṃ vellaṃ guḍaṃ coṣṇāmbunā pibet| snigdhasvinno naraḥ pūrvaṃ tena sādhu viricyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च। त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम्। दद्याद्यावकमाशुद्धेः पुराणशकृतोऽथवा॥
tataḥ śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca| trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā ghṛtānvitam| dadyādyāvakamāśuddheḥ purāṇaśakṛto'thavā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं संस्कृतकोष्ठस्य रसायनमुपाहरेत्। यस्य यद्यौगिकं पश्येत् सर्वमालोच्य सात्म्यवित्॥
itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya rasāyanamupāharet| yasya yadyaugikaṃ paśyet sarvamālocya sātmyavit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरणात् सर्वरोगाणां यासावुक्ता हरीतकी। पथ्यत्वात् सर्वधातूनां पथ्या शिवतया शिवा॥
haraṇāt sarvarogāṇāṃ yāsāvuktā harītakī| pathyatvāt sarvadhātūnāṃ pathyā śivatayā śivā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद्विजयते व्याधीन् समग्रान्विजया ततः। अभयं सर्वरोगेभ्यो भवत्यायुश्च शाश्वतम्। यतः शीलयतामेनां तेनेयमभया स्मृता॥
yasmādvijayate vyādhīn samagrānvijayā tataḥ| abhayaṃ sarvarogebhyo bhavatyāyuśca śāśvatam| yataḥ śīlayatāmenāṃ teneyamabhayā smṛtā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवा वृत्ता घना स्निग्धा गुर्वी मज्जति चाप्सु या। बालस्य सा प्रयोक्तव्या नवनीतसमन्विता॥
navā vṛttā ghanā snigdhā gurvī majjati cāpsu yā| bālasya sā prayoktavyā navanītasamanvitā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाते ससर्पिर्लवणा पित्ते सगुडशर्करा। कफे सपिप्पलीक्षौद्रा सर्वदा सा प्रशस्यते॥
vāte sasarpirlavaṇā pitte saguḍaśarkarā| kaphe sapippalīkṣaudrā sarvadā sā praśasyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ हरीतकीनां हिमवच्छैलसम्भवानां कालजातानामापूर्णरसवीर्याणामनामयानां द्विशस्त्रिशो वा शकलितानामनस्थ्नामाढकं चतुर्गुणेन पयसा संस्वेद्य मृदुभूतमवतार्य शीतं सर्पिर्मध्वाढकाभ्यां संसृज्य सुगुप्तं स्थापयेत्। ततस्त्रिरात्रादूर्ध्वमाहारानुपरोधिनीं मात्रां प्रत्यहमुपयोजयेत् जीएणे शालिषष्टिकं पयसा भुञ्जीत। प्रयोगान्ते च तावन्तमेव कालम्। अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरो निर्वलीखलतिपलितामयः श्रुतिस्मृतिसम्पन्नः समिद्धानलश्च पुरुषो भवति॥
atha harītakīnāṃ himavacchailasambhavānāṃ kālajātānāmāpūrṇarasavīryāṇāmanāmayānāṃ dviśastriśo vā śakalitānāmanasthnāmāḍhakaṃ caturguṇena payasā saṃsvedya mṛdubhūtamavatārya śītaṃ sarpirmadhvāḍhakābhyāṃ saṃsṛjya suguptaṃ sthāpayet| tatastrirātrādūrdhvamāhārānuparodhinīṃ mātrāṃ pratyahamupayojayet jīeṇe śāliṣaṣṭikaṃ payasā bhuñjīta| prayogānte ca tāvantameva kālam| asya prayogādvarṣaśatamajaro nirvalīkhalatipalitāmayaḥ śrutismṛtisampannaḥ samiddhānalaśca puruṣo bhavati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्वरो घनौघस्तनितानुकारी। भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरं च समश्नतो योगमिमं प्रयत्नात्॥
bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ svaro ghanaughastanitānukārī| bhavatyapatyaṃ vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ prayatnāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पथ्यासहस्त्रं त्रिगुणधात्रीफलसमन्वितम्। पञ्चानां पञ्चमूलानां सार्द्धं पलशतद्वयम्॥
pathyāsahastraṃ triguṇadhātrīphalasamanvitam| pañcānāṃ pañcamūlānāṃ sārddhaṃ palaśatadvayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जले दशगुणे पक्त्वा दशभागस्थिते रसे। आपोथ्य कृत्वा व्यस्थीनि विजयामलकान्यथा॥
jale daśaguṇe paktvā daśabhāgasthite rase| āpothya kṛtvā vyasthīni vijayāmalakānyathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनीय तस्मिन् निर्यूहे योजयेत् कुडवांशकम्। त्वगेलामुस्तरजनीपिप्पल्यगरुचन्दनम्॥
vinīya tasmin niryūhe yojayet kuḍavāṃśakam| tvagelāmustarajanīpippalyagarucandanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डूकपर्णीकनकशङ्खपुष्पीवचाप्लवम्। यष्ट्याह्वयं विडङ्गं च चूर्णितं तुलयाधिकम्॥
maṇḍūkaparṇīkanakaśaṅkhapuṣpīvacāplavam| yaṣṭyāhvayaṃ viḍaṅgaṃ ca cūrṇitaṃ tulayādhikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितोपलार्द्धभारं च प्रात्राणि त्रीणि सर्पिषः। द्वे च तैलात् पचेत् सर्वं तदग्नौ लेहतां गतम्॥
sitopalārddhabhāraṃ ca prātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ| dve ca tailāt pacet sarvaṃ tadagnau lehatāṃ gatam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवतीर्णं हिमं युञ्ज्याद्विंशैः क्षौद्रशतैस्त्रिभिः। ततः खजेन मथितं निदध्यात् घृतभाजने॥
avatīrṇaṃ himaṃ yuñjyādviṃśaiḥ kṣaudraśataistribhiḥ| tataḥ khajena mathitaṃ nidadhyāt ghṛtabhājane||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्रसायनं ब्राह्मं समं पूर्वेण सर्वथा। वैखानसा बालखिल्याः प्राश्य प्राप्ता नवं वयः। आरोग्यममितंचायुर्वीततन्द्राश्रमक्लमाः॥
etadrasāyanaṃ brāhmaṃ samaṃ pūrveṇa sarvathā| vaikhānasā bālakhilyāḥ prāśya prāptā navaṃ vayaḥ| ārogyamamitaṃcāyurvītatandrāśramaklamāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभयामलकविभीतकपञ्चात्मकपञ्चमूलनिर्यूहे। वल्लीपलाशकरसे द्विगुणे क्षीरेष्टगुणे च विपचेत्॥
abhayāmalakavibhītakapañcātmakapañcamūlaniryūhe| vallīpalāśakarase dviguṇe kṣīreṣṭaguṇe ca vipacet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घृतस्यकुम्भं मधुकं मधूकं काकोलियुग्मं च बलां स्वगुप्ताम्। सक्षीरशुक्लामृषभं सजीवं सुखाम्बुपस्तच्चपिबेत् गुणाढ्यम्॥
ghṛtasyakumbhaṃ madhukaṃ madhūkaṃ kākoliyugmaṃ ca balāṃ svaguptām| sakṣīraśuklāmṛṣabhaṃ sajīvaṃ sukhāmbupastaccapibet guṇāḍhyam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमलकसहस्त्रं पिष्टस्वेदनविधानेन क्षीरोष्मणा सुस्विन्नमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत्। तदामलकसहस्रस्वरसपरिपीतं स्थिराजीवन्तीपुनर्नवानागबलामण्डूकपर्णीब्रह्मसुवर्चलाभीरुशङ्खपुष्पीवचापिप्पलीविडङ्गस्वगुप्तामृतागरुचन्दनमधुकमधूकपुष्पपद्मोत्पलनवमालिकायुवतियूथिकाचूर्णाष्टभागसम्पृक्तं पुनर्नागबलापलसहस्रस्वरसपरिपीतं छायोपशोषितं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रेण क्षुद्रगुडाकृति कृत्वा घृतभाजनस्थं भस्मराशेरधः स्थापयेदन्तर्भूमेः पक्षमथर्ववेदवित्कृतरक्षं पक्षात्यये चोद्धृत्य कनकरजतताम्रप्रवालकालायश्चूर्णाष्टभागसंयुक्तमर्द्धकर्षाभिवृद्ध्या यथाग्नि प्रातः प्रयोजयेदिति समानं पूर्वेण॥
āmalakasahastraṃ piṣṭasvedanavidhānena kṣīroṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet| tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ sthirājīvantīpunarnavānāgabalāmaṇḍūkaparṇībrahmasuvarcalābhīruśaṅkhapuṣpīvacāpippalīviḍaṅgasvaguptāmṛtāgarucandanamadhukamadhūkapuṣpapadmotpalanavamālikāyuvatiyūthikācūrṇāṣṭabhāgasampṛktaṃ punarnāgabalāpalasahasrasvarasaparipītaṃ chāyopaśoṣitaṃ dviguṇitasarpiṣā kṣaudreṇa kṣudraguḍākṛti kṛtvā ghṛtabhājanasthaṃ bhasmarāśeradhaḥ sthāpayedantarbhūmeḥ pakṣamatharvavedavitkṛtarakṣaṃ pakṣātyaye coddhṛtya kanakarajatatāmrapravālakālāyaścūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktamarddhakarṣābhivṛddhyā yathāgni prātaḥ prayojayediti samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमलकसहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सापिधानायां बाष्पमनुद्वमन्त्यामारण्यगोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्। तानि सुस्विन्नशीतान्युद्धृत्य निष्कुलीकृतान्यापोथ्य पिप्पली विडङ्गतण्डुलानां पृथगाढकेनाध्यर्द्धेन शर्करायाः षड्भिर्मधुघृततैलानां संयोज्य घृतकुम्भे स्थापयेद्विंशतिरात्रं परं चोपयोजयेदिति समानं पूर्वेण॥
āmalakasahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sāpidhānāyāṃ bāṣpamanudvamantyāmāraṇyagomayāgnibhirupasvedayet| tāni susvinnaśītānyuddhṛtya niṣkulīkṛtānyāpothya pippalī viḍaṅgataṇḍulānāṃ pṛthagāḍhakenādhyarddhena śarkarāyāḥ ṣaḍbhirmadhughṛtatailānāṃ saṃyojya ghṛtakumbhe sthāpayedviṃśatirātraṃ paraṃ copayojayediti samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभयामलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रयुक्तं तरुणपलाशक्षारोदकेनाप्लाव्य शुचौ भाण्डे स्थापयेत्। ततोनुगतक्षारमनातपशुष्कमास्थिरहितं चूर्णयित्वा सितोपलापादेन चतुर्गुणाभ्यां च मधुघृताभ्यां संयोज्य घृतभाजने षण्मासानन्तर्भूमेः स्थापयित्वा परतो यथाग्निबलमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण॥
abhayāmalakasahasraṃ pippalīsahasrayuktaṃ taruṇapalāśakṣārodakenāplāvya śucau bhāṇḍe sthāpayet| tatonugatakṣāramanātapaśuṣkamāsthirahitaṃ cūrṇayitvā sitopalāpādena caturguṇābhyāṃ ca madhughṛtābhyāṃ saṃyojya ghṛtabhājane ṣaṇmāsānantarbhūmeḥ sthāpayitvā parato yathāgnibalamupayuñjīteti samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमलकचूर्णाढकमेकविंशतिरात्रमामलकस्वरसभावितं मधुघृताढकाभ्यां पिप्पलीचूर्णाष्टभागेन शर्कराचतुर्भागेन च संसृष्टं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशौ निदध्यात्। तच्छरदि चोपयोजयेदिति समानं पूर्वेण॥
āmalakacūrṇāḍhakamekaviṃśatirātramāmalakasvarasabhāvitaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ pippalīcūrṇāṣṭabhāgena śarkarācaturbhāgena ca saṃsṛṣṭaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt| taccharadi copayojayediti samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विडङ्गतण्डुलानामाढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानामध्यर्द्धं सितोपलानां मधुघृततैलाढकैः षड्भिरेकीकृतं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशावितिसमानं पूर्वेण॥
viḍaṅgataṇḍulānāmāḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānāmadhyarddhaṃ sitopalānāṃ madhughṛtatailāḍhakaiḥ ṣaḍbhirekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśāvitisamānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभयामलकबिभीतकानां द्विशस्त्रिशो वा संयोजितानां पलाशत्वगवनद्धानां मृदावलिप्तानां कुकूलस्विन्नानां निरस्थीकृतानां पलसहस्त्रमुलूखले सङ्क्षुद्य दधिभधुघृततैलपललशर्करासम्पृक्तं भक्षयेदनन्नभुग्यथोक्तेन विधिना प्रयोगान्ते ततो द्विगुणं कालं यवागूयूषक्षीरघृतषष्टिकान्नमाहारोभ्यञ्जनं सर्पिरुद्वर्तनं यवचूर्णमिति समानं पूर्वेणाभ्यधिकफलं वा॥
abhayāmalakabibhītakānāṃ dviśastriśo vā saṃyojitānāṃ palāśatvagavanaddhānāṃ mṛdāvaliptānāṃ kukūlasvinnānāṃ nirasthīkṛtānāṃ palasahastramulūkhale saṅkṣudya dadhibhadhughṛtatailapalalaśarkarāsampṛktaṃ bhakṣayedanannabhugyathoktena vidhinā prayogānte tato dviguṇaṃ kālaṃ yavāgūyūṣakṣīraghṛtaṣaṣṭikānnamāhārobhyañjanaṃ sarpirudvartanaṃ yavacūrṇamiti samānaṃ pūrveṇābhyadhikaphalaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशमूलबलामुस्तजीवकर्षभकोत्पलम्। पर्णिन्यौ पिप्पली शृङ्गी मेदा तामलकी त्रुटिः॥
daśamūlabalāmustajīvakarṣabhakotpalam| parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवन्ती जोङ्गकं द्राक्षा पौष्करं चन्दनं शठी। पुनर्नवद्विकाकोली काकनासामृताद्वयम्॥
jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī| punarnavadvikākolī kākanāsāmṛtādvayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदारी वृषमूलं च तदैकध्यं पलेन्मितम्। जलद्रोणे पचेत् पञ्च धात्रीफलशतानि च॥
vidārī vṛṣamūlaṃ ca tadaikadhyaṃ palenmitam| jaladroṇe pacet pañca dhātrīphalaśatāni ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादशेषं रसं तस्माद्व्यस्थीन्यामलकानि च। गृहीत्वा भर्जयेत्तैलघृताद्वादशभिःपलैः॥
pādaśeṣaṃ rasaṃ tasmādvyasthīnyāmalakāni ca| gṛhītvā bharjayettailaghṛtādvādaśabhiḥpalaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्यण्डिकातुलार्धेन युक्तं तल्लेहवत् पचेत्। स्नेहार्द्धं मधुनः शीते तुगाक्षीर्याश्चतुष्पलम्॥
matsyaṇḍikātulārdhena yuktaṃ tallehavat pacet| snehārddhaṃ madhunaḥ śīte tugākṣīryāścatuṣpalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिप्पल्या द्वे पले दद्याचतुर्जातं कणार्धिकम्। अतोवलेहयेन्मात्रां कुटीस्थं पथ्यभोजिनम्॥
pippalyā dve pale dadyācaturjātaṃ kaṇārdhikam| atovalehayenmātrāṃ kuṭīsthaṃ pathyabhojinam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येष च्यवनप्राशो यं प्राश्य चय्वनो मुनिः। जराजर्जरितोप्यासीन्नारीनयननन्दनः॥
ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cayvano muniḥ| jarājarjaritopyāsīnnārīnayananandanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासं श्वासं ज्वरं शोषं हृद्रोगं वातशोणितम्। मूत्रशुक्राश्रयान्तोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति। बालवृद्धक्षतक्षीणकृशानामङ्गवर्द्धनः॥
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| mūtraśukrāśrayāntoṣān vaisvaryaṃ ca vyapohati| bālavṛddhakṣatakṣīṇakṛśānāmaṅgavarddhanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वमायुःप्रकर्षं पवनानुलोम्यम्। स्त्रीषु प्रहर्पं बलमिन्द्रियाणामग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्तः॥
medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṃ pavanānulomyam| strīṣu praharpaṃ balamindriyāṇāmagneśca kuryādvidhinopayuktaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुकेन तवक्षीर्या पिपल्या सिन्धुजन्मना। पृथग्लोहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा॥
madhukena tavakṣīryā pipalyā sindhujanmanā| pṛthaglohaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितया वा समायुक्ता समायुक्ता रसायनम्। त्रिफला सर्वरोगघ्नी मेधायुःस्मृतिबुद्धिदा॥
sitayā vā samāyuktā samāyuktā rasāyanam| triphalā sarvarogaghnī medhāyuḥsmṛtibuddhidā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन्नवाम्। तमहोरात्रिकं लेपं पिबेत् क्षौद्रोदकाप्लुतम्॥
traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayennavām| tamahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभूतस्नेहशमनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते। जीवत्यरुग्जरस्तस्य समाभ्यासात्समाः शतम्॥
prabhūtasnehaśamanaṃ jīrṇe tatra praśasyate| jīvatyarugjarastasya samābhyāsātsamāḥ śatam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षं खादेत् प्राणदां प्रातरेकामश्नन्नन्नात् पूर्वमक्षद्वयं च। साज्यक्षौद्रं भोजनान्ते चतुष्कं धात्रीकानां तद्वयःस्थापनेऽलम्॥
varṣaṃ khādet prāṇadāṃ prātarekāmaśnannannāt pūrvamakṣadvayaṃ ca| sājyakṣaudraṃ bhojanānte catuṣkaṃ dhātrīkānāṃ tadvayaḥsthāpane'lam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथायसानि चतुरङ्गुलदीर्घविस्तृतानि तिलोत्सेधानि पत्राणि कारयेत्। तन्न्यग्निवर्णानि कृत्वामलकस्वरसे निर्वापयेदेकविंशतिकृत्वः। तेषां तादृशानां पलशतमायस्यां स्थाल्यां प्रक्षिप्यामलकस्वरसोत्तरं कृत्वा सुपिहितं भस्महितं भस्मराशौ निखनेत्। मासि मासि चोद्दृत्यायसेन दण्डेन घट्टयेत्। शुष्यत्यामलकस्वरसं पूर्ववदावपेत्। एवं तानि लोहपत्राणि संवत्सरात् द्रवीभवन्ति। ततश्चोत्तरकालं कृत्वा वमनविरेचनं स्निग्धतनुरेव केवलं समन्ततोङ्गुष्ठपर्वमात्रमुखेनायसेन स्रुवेणायस एव भाजने तस्मात् कल्कीकृतात् स्रुवमेकं गृहीत्वा मधुधृताभ्यां पृथक् स्रुवेण संयोज्य प्राश्नीयात्। जीर्णे क्षीररसयूषाणामन्यतमेन सर्पिर्मिश्रं नवं षष्टिकौदनमश्नीयात्। अनेन विधिना वर्षमुपयुज्य वर्षमेव चान्यदप्युद्दिष्टाहारो यन्त्रितात्मा कुटीं समधिवसेत्। ततः सर्वोपतापान् जित्वा व्याधिजरामरणशस्त्राग्नितोयविषाणामगम्यः सर्वभावेष्वतीन्दिर्यो वर्षसहस्रद्वयं जीवति॥
athāyasāni caturaṅguladīrghavistṛtāni tilotsedhāni patrāṇi kārayet| tannyagnivarṇāni kṛtvāmalakasvarase nirvāpayedekaviṃśatikṛtvaḥ| teṣāṃ tādṛśānāṃ palaśatamāyasyāṃ sthālyāṃ prakṣipyāmalakasvarasottaraṃ kṛtvā supihitaṃ bhasmahitaṃ bhasmarāśau nikhanet| māsi māsi coddṛtyāyasena daṇḍena ghaṭṭayet| śuṣyatyāmalakasvarasaṃ pūrvavadāvapet| evaṃ tāni lohapatrāṇi saṃvatsarāt dravībhavanti| tataścottarakālaṃ kṛtvā vamanavirecanaṃ snigdhatanureva kevalaṃ samantatoṅguṣṭhaparvamātramukhenāyasena sruveṇāyasa eva bhājane tasmāt kalkīkṛtāt sruvamekaṃ gṛhītvā madhudhṛtābhyāṃ pṛthak sruveṇa saṃyojya prāśnīyāt| jīrṇe kṣīrarasayūṣāṇāmanyatamena sarpirmiśraṃ navaṃ ṣaṣṭikaudanamaśnīyāt| anena vidhinā varṣamupayujya varṣameva cānyadapyuddiṣṭāhāro yantritātmā kuṭīṃ samadhivaset| tataḥ sarvopatāpān jitvā vyādhijarāmaraṇaśastrāgnitoyaviṣāṇāmagamyaḥ sarvabhāveṣvatīndiryo varṣasahasradvayaṃ jīvati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाजिवेगो गजप्राणो भवेच्च स्मृतिबुद्धिमान्। वाग्मी वृषः श्रुतधरो महाभोगो महाधनः॥
vājivego gajaprāṇo bhavecca smṛtibuddhimān| vāgmī vṛṣaḥ śrutadharo mahābhogo mahādhanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम्ररूप्यसुवर्णानामयमेव पृथग्विधिः। द्विगुणं तद्गुणोत्कर्षं जानीयादुत्तरोत्तरम्॥
tāmrarūpyasuvarṇānāmayameva pṛthagvidhiḥ| dviguṇaṃ tadguṇotkarṣaṃ jānīyāduttarottaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेमधात्रीफलक्षौद्रं गायत्रीपरिमन्त्रितम्। लिहन्ननुपिबन् क्षीरं दृप्टरिष्टोपि जीवति॥
hemadhātrīphalakṣaudraṃ gāyatrīparimantritam| lihannanupiban kṣīraṃ dṛpṭariṣṭopi jīvati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्णं पद्मबीजानि मधु लाजाः प्रियङ्गवः। क्षीरेण पीतं परममलक्ष्मीविनिवारणम्॥
suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ| kṣīreṇa pītaṃ paramamalakṣmīvinivāraṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सपद्मबीजामलकाभयाक्षं सर्पिर्मधुभ्यां कनकं लिहन्तः। दीर्घायुषो मन्दजरोपतापाः सरीसृपाणां च भवन्त्यगम्याः॥
sapadmabījāmalakābhayākṣaṃ sarpirmadhubhyāṃ kanakaṃ lihantaḥ| dīrghāyuṣo mandajaropatāpāḥ sarīsṛpāṇāṃ ca bhavantyagamyāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुमागधिकाविडङ्गसारत्रिफला हेम घृतं सितां च खादन्। जरसानवलीढदेहकान्तिः समधातुश्च समाः शतं च जीवेत्॥
madhumāgadhikāviḍaṅgasāratriphalā hema ghṛtaṃ sitāṃ ca khādan| jarasānavalīḍhadehakāntiḥ samadhātuśca samāḥ śataṃ ca jīvet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेमबिल्ववचार्सीपरैकध्यमुपयोजितम्। मेध्यमायुष्यमारोग्यकान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्॥
hemabilvavacārsīparaikadhyamupayojitam| medhyamāyuṣyamārogyakāntisaubhāgyapuṣṭidam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतावरीघृतं लीढं ससुवर्णं समाक्षिकम्। करोति चिरजीवित्वं राजानं च वशानुगम्॥
śatāvarīghṛtaṃ līḍhaṃ sasuvarṇaṃ samākṣikam| karoti cirajīvitvaṃ rājānaṃ ca vaśānugam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुष्कामः शङ्खपुष्प्यासमेतं मेधाकामः काञ्चनं सोग्रगन्धम्। लक्ष्मीकामः पद्मकिञ्जल्कयुक्तं युक्तं खादेत् कामकामो विदार्या॥
āyuṣkāmaḥ śaṅkhapuṣpyāsametaṃ medhākāmaḥ kāñcanaṃ sogragandham| lakṣmīkāmaḥ padmakiñjalkayuktaṃ yuktaṃ khādet kāmakāmo vidāryā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसं यथाग्नि क्षीरेण यष्टीमधुकस्यचूर्णम्। रसं गुडूच्याः सहमूलपुष्प्याः कल्कं प्रयुञ्जीत च शङ्खपुष्प्याः॥
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaṃ yathāgni kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasyacūrṇam| rasaṃ guḍūcyāḥ sahamūlapuṣpyāḥ kalkaṃ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि। मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी॥
āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravarddhanāni| medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa tu śaṅkhapuṣpī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नलदं कटुरोहिणी पयस्या मधुकं चन्दनसारिवोग्रगन्धाः। त्रिफला कटुकत्रयं हरिद्रे सपटोलं लवणं च तैः सुपिष्टैः॥
naladaṃ kaṭurohiṇī payasyā madhukaṃ candanasārivogragandhāḥ| triphalā kaṭukatrayaṃ haridre sapaṭolaṃ lavaṇaṃ ca taiḥ supiṣṭaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिगुणेन रसेन शङ्खपुष्प्याः सपयस्कं घृतनल्वणं विपक्वम्। उपयुज्य भवेज्जडोपि वाग्मी श्रुतधारी प्रतिभानवानरोगः॥
triguṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṃ ghṛtanalvaṇaṃ vipakvam| upayujya bhavejjaḍopi vāgmī śrutadhārī pratibhānavānarogaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पेष्यैर्मृणालविसकेसरपत्रबीजैः सिद्धं सहेमशकलं पयसा च सर्पिः। पञ्चारविन्दमिति तत्प्रथितं पृथिव्यां प्रभ्रष्टपौरुषबलप्रतिभैर्निषेव्यम्॥
peṣyairmṛṇālavisakesarapatrabījaiḥ siddhaṃ sahemaśakalaṃ payasā ca sarpiḥ| pañcāravindamiti tatprathitaṃ pṛthivyāṃ prabhraṣṭapauruṣabalapratibhairniṣevyam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्नालकन्ददलकेसरवद्विपकं नीलोत्पलस्यतदपि प्रथितं पृथिव्याम्। सर्पिश्चतुष्कुवलयं सहिरण्यपत्रं मेध्यं गवामपि भवेत् किमुमानुषाणाम्॥
yannālakandadalakesaravadvipakaṃ nīlotpalasyatadapi prathitaṃ pṛthivyām| sarpiścatuṣkuvalayaṃ sahiraṇyapatraṃ medhyaṃ gavāmapi bhavet kimumānuṣāṇām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मीवचासैन्धवशङ्खपुष्पी मत्स्याक्षकब्रह्मसुवर्चलैन्द्रयः। वैदेहिका च त्रियवाः पृथक्स्युर्यवौ सुवर्णस्य तिलो विषस्य॥
brāhmīvacāsaindhavaśaṅkhapuṣpī matsyākṣakabrahmasuvarcalaindrayaḥ| vaidehikā ca triyavāḥ pṛthaksyuryavau suvarṇasya tilo viṣasya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पिषश्च पलमेकत एत द्योजयेत् परिणते च घृताढ्याम्। भोजनं समधु वत्सरमेवं शीलयन्नधिकधीस्मृतिमेधाः॥
sarpiṣaśca palamekata eta dyojayet pariṇate ca ghṛtāḍhyām| bhojanaṃ samadhu vatsaramevaṃ śīlayannadhikadhīsmṛtimedhāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिक्रान्तजराव्याधितन्द्रालस्यश्रमक्लमः। जीवत्यब्दशतं पूर्णं श्रीतेजःकान्तिदीप्तिमान्॥
atikrāntajarāvyādhitandrālasyaśramaklamaḥ| jīvatyabdaśataṃ pūrṇaṃ śrītejaḥkāntidīptimān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषतः कुष्ठकिलासगुल्म विषज्वरोन्मादगरोदराणि। अथर्वमन्त्रादिकृताश्च कृत्याः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः॥
viśeṣataḥ kuṣṭhakilāsagulma viṣajvaronmādagarodarāṇi| atharvamantrādikṛtāśca kṛtyāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोक्तगुणायां भूमौ जातामबालामजीर्णां शीर्णपुराणपर्णामसञ्जातान्यपर्णां तपे तपस्ये वा मासे यथोक्तेन विधिना पुष्ययुक्ते चन्द्रमसि सुमुहुर्ते नागबलां समूलामुद्धरेत्। तस्या मूलानां त्वक्पिण्डमाम्रमात्रमक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमवचूर्णितं वा पयसा पिबेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात्। जीर्णे क्षीरवृत्तिरेव स्यात्। क्षीरेणैव वा ससर्षिष्कं शालिषष्टिकमश्नीयात्। एवं संवत्सरप्रयोगाद्वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण॥
yathoktaguṇāyāṃ bhūmau jātāmabālāmajīrṇāṃ śīrṇapurāṇaparṇāmasañjātānyaparṇāṃ tape tapasye vā māse yathoktena vidhinā puṣyayukte candramasi sumuhurte nāgabalāṃ samūlāmuddharet| tasyā mūlānāṃ tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamavacūrṇitaṃ vā payasā pibenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyāt| jīrṇe kṣīravṛttireva syāt| kṣīreṇaiva vā sasarṣiṣkaṃ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| evaṃ saṃvatsaraprayogādvarṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलातिबलाचन्दनागरुधवतिनिशखदिरकदरशाकशिंशपासनसुरसापुनर्नवानन्ताश्च वयःस्थापनोक्ता दशौषधयः सविदारीश्वदंष्ट्राश्वगन्धावाराहीशतावर्यो नागबलया व्याख्याताः॥
balātibalācandanāgarudhavatiniśakhadirakadaraśākaśiṃśapāsanasurasāpunarnavānantāśca vayaḥsthāpanoktā daśauṣadhayaḥ savidārīśvadaṃṣṭrāśvagandhāvārāhīśatāvaryo nāgabalayā vyākhyātāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सारवृक्षाणां सर्वेषां स्वरसार्थी कुष्ठचिकित्सिते खदिरकल्पमीक्षेत। आर्द्रवृक्षासम्भवे तु सारशकलानिद्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलानि तनूनि चतुर्गुणेम्भ्स्या प्लाव्यातपे त्रिरात्रं स्थापयेत्। ततस्तान्युद्धृत्यान्यानि तत्र क्षिपेत्। त्रिरात्राच्च पुनरन्यान्येवं नवरात्रेण त्रिःप्रक्षेपणोद्धारेण च स्वरसः परिकल्पितो भवति॥
tatra sāravṛkṣāṇāṃ sarveṣāṃ svarasārthī kuṣṭhacikitsite khadirakalpamīkṣeta| ārdravṛkṣāsambhave tu sāraśakalānidvyaṅgulatryaṅgulāni tanūni caturguṇembhsyā plāvyātape trirātraṃ sthāpayet| tatastānyuddhṛtyānyāni tatra kṣipet| trirātrācca punaranyānyevaṃ navarātreṇa triḥprakṣepaṇoddhāreṇa ca svarasaḥ parikalpito bhavati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलानां पुनर्वीरुदौषधीनां च यन्त्रेणोलूखलेन वा सङ्क्षुद्य निष्पीड्य स्वरसं गृह्णीयात्॥
phalānāṃ punarvīrudauṣadhīnāṃ ca yantreṇolūkhalena vā saṅkṣudya niṣpīḍya svarasaṃ gṛhṇīyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिशुष्काणां तु चूर्णिकृतानामाढकमाढकमुदकस्याहोरात्रस्थितं विमृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम्। तुवरकभल्लातकादीनां पुनः पृथगेवोपदेशः॥
pariśuṣkāṇāṃ tu cūrṇikṛtānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ vimṛditapūtaṃ svarasavat prayojyam| tuvarakabhallātakādīnāṃ punaḥ pṛthagevopadeśaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः। वीचीतरङ्गविक्षोभमारुतोद्धूतपल्लवाः॥
vṛkṣāstuvarakā nāma paścimārṇavatīrajāḥ| vīcītaraṅgavikṣobhamārutoddhūtapallavāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेभ्यः फलान्याददीत सुपक्वान्यम्बुदागमे। मज्ञः फलेम्यश्चादाय शोषयित्वावचूर्ण्यं च॥
tebhyaḥ phalānyādadīta supakvānyambudāgame| majñaḥ phalemyaścādāya śoṣayitvāvacūrṇyaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिलवत्पीडयेद्रोण्यां क्वाथयेद्वा कुसुम्भवत्। तत्तैलं सम्भृतं भूयः पचेदासलिलक्षयात्॥
tilavatpīḍayedroṇyāṃ kvāthayedvā kusumbhavat| tattailaṃ sambhṛtaṃ bhūyaḥ pacedāsalilakṣayāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत्। स्निग्धस्वैन्नो हृतमलः पक्षादुद्धृत्य यत्नवान्॥
avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet| snigdhasvainno hṛtamalaḥ pakṣāduddhṛtya yatnavān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थभक्तान्तरितः प्रातः पाणितलं पिबेत्। मन्त्रेणानेन एतस्य तैलस्य दिवसे शुभे॥
caturthabhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇitalaṃ pibet| mantreṇānena etasya tailasya divase śubhe||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मज्जसार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय। शङ्खचक्रगदापाणिस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः॥
majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya| śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनास्योर्ध्वमधस्ताच्च दोषा यान्त्यसकृत्ततः। सायमस्नेहलवणां यवागूं शीतलां पिबेत्॥
tenāsyordhvamadhastācca doṣā yāntyasakṛttataḥ| sāyamasnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चाहानि पिबेत्तैलमित्थं वर्ज्यानि वर्जयेत्। पक्षं मुद्गरसान्नाशी सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते॥
pañcāhāni pibettailamitthaṃ varjyāni varjayet| pakṣaṃ mudgarasānnāśī sarvakuṣṭhairvimucyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेवखदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम्। निहितं पूर्ववत् पक्षं पिबेन्मासं सुयन्त्रितः॥
tadevakhadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam| nihitaṃ pūrvavat pakṣaṃ pibenmāsaṃ suyantritaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वन्नाहारमीरितम्। भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं शीर्णाङ्गं कृमिभक्षितम्। अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम्॥
tenābhyaktaśarīraśca kurvannāhāramīritam| bhinnasvaraṃ raktanetraṃ śīrṇāṅgaṃ kṛmibhakṣitam| anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराद्विना। पक्षं मांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम्॥
sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirādvinā| pakṣaṃ māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम्। वलीपलितनिर्मुक्तस्थिरस्मृतिकचद्विजम्॥
tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam| valīpalitanirmuktasthirasmṛtikacadvijam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वपुष्मन्तं श्रुतधरं करोति त्रिशतायुषम्। अन्त्र्धूमं तस्य मज्जा सुदग्धः क्षिप्तस्तैले सैन्धवं चाग्निवर्णम्। तुल्यं हन्यादर्मनक्तान्ध्यकाचान् नीलीरोगं तैमिरं चाञ्जनेन॥
vapuṣmantaṃ śrutadharaṃ karoti triśatāyuṣam| antrdhūmaṃ tasya majjā sudagdhaḥ kṣiptastaile saindhavaṃ cāgnivarṇam| tulyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकान्तरं तौवरकञ्च तैलं पिबेद्धिताशी नियमेन मासम्। प्रभिन्नकोष्ठो गलिताङ्गदेशस्त्वचं त्यजेत् सर्पैवाशु जीर्णम्॥
ekāntaraṃ tauvarakañca tailaṃ pibeddhitāśī niyamena māsam| prabhinnakoṣṭho galitāṅgadeśastvacaṃ tyajet sarpaivāśu jīrṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधयेत् षोडशगुणे सलिले तुवराढकम्। अष्टांशशेषे विस्राव्य सङ्क्षुद्योलूखले ततः॥
sādhayet ṣoḍaśaguṇe salile tuvarāḍhakam| aṣṭāṃśaśeṣe visrāvya saṅkṣudyolūkhale tataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुष्कारग्वधवल्कपादरजसा व्यामिश्रित कल्कितं। तस्य क्वाथजलैरुदुम्बरसमान् छायाविशुष्कान् गुडान्॥
śuṣkāragvadhavalkapādarajasā vyāmiśrita kalkitaṃ| tasya kvāthajalairudumbarasamān chāyāviśuṣkān guḍān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्यादेकतमं च सार्द्धमथवा गोवारिणालोडितं। कुष्ठी तद्दिवसास्थितो निरशनः सूर्ये गतेऽस्तं पिबेत्॥
kuryādekatamaṃ ca sārddhamathavā govāriṇāloḍitaṃ| kuṣṭhī taddivasāsthito niraśanaḥ sūrye gate'staṃ pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावदेव च तथैव च भूयः पाययेत्तमरुणोदयकाले। अप्यजीर्णमविचिन्त्य वमिं वा भेषजं पुरुषदोषबलज्ञः॥
tāvadeva ca tathaiva ca bhūyaḥ pāyayettamaruṇodayakāle| apyajīrṇamavicintya vamiṃ vā bheṣajaṃ puruṣadoṣabalajñaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्याह्नेऽद्यात् भूरिनिष्पावतैलं कङ्गूकूरं शिग्रुकन्दोपदंशम्। दध्नायुक्तं स्वल्पसिन्धूत्थचूर्णं गव्येनानु स्तोकतक्राम्बुपायी॥
madhyāhne'dyāt bhūriniṣpāvatailaṃ kaṅgūkūraṃ śigrukandopadaṃśam| dadhnāyuktaṃ svalpasindhūtthacūrṇaṃ gavyenānu stokatakrāmbupāyī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैलाक्तगात्रो दिवसान्तरं च कङ्ग्विष्टिकाचूर्णकृतप्रघर्षः। स्नायात् सुखाम्भोभिरमद्यमांस स्त्रीसङ्गतिः स्यात्त्रिगुणं च योगात्॥
tailāktagātro divasāntaraṃ ca kaṅgviṣṭikācūrṇakṛtapragharṣaḥ| snāyāt sukhāmbhobhiramadyamāṃsa strīsaṅgatiḥ syāttriguṇaṃ ca yogāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपयुज्य योगमखिलं प्रतिदिनमेव द्विकालमभियुक्तः। कुष्ठी कुष्ठमपोहति विशीर्णकर्णौष्ठनासमपि॥
upayujya yogamakhilaṃ pratidinameva dvikālamabhiyuktaḥ| kuṣṭhī kuṣṭhamapohati viśīrṇakarṇauṣṭhanāsamapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भल्लातकान्यनुपहतान्यनामयान्यापूर्णरसप्र्पमाणवीर्याणि पक्रजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्रे वा मासे सङ्गृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत्। तानि चतुर्मासस्थितानि सहे सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुमारभेत। शीतस्निग्धमधुरोपस्कृतशरीरः पूर्वं दशभल्लातकान्यापोथ्याष्टगुणेनाम्भसा साधु साधयेत्। तेषां रसमष्टभागावशिष्टमनुष्णं सपयस्कं सर्पिर्गण्डूषाभ्यक्तोष्ठतालुजिह्वः प्रातः पिबेत्। एवमेतानी दशभल्लातकान्येकैकोत्कर्षापकर्षेण त्रिंशत्प्रयोज्यानि। विधिनानेन सहस्रप्रयोगस्त्रिगुणश्च कालो घृतक्षीराभ्यां शालिषष्टिकमशनमेवं विशेषाद्विगतकुष्ठदुर्नामकृमिप्रमेहमेदोदोषो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण॥
atha bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasaprpamāṇavīryāṇi pakrajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṅgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet| tāni caturmāsasthitāni sahe sahasye vā māse prayoktumārabheta| śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ pūrvaṃ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet| teṣāṃ rasamaṣṭabhāgāvaśiṣṭamanuṣṇaṃ sapayaskaṃ sarpirgaṇḍūṣābhyaktoṣṭhatālujihvaḥ prātaḥ pibet| evametānī daśabhallātakānyekaikotkarṣāpakarṣeṇa triṃśatprayojyāni| vidhinānena sahasraprayogastriguṇaśca kālo ghṛtakṣīrābhyāṃ śāliṣaṣṭikamaśanamevaṃ viśeṣādvigatakuṣṭhadurnāmakṛmipramehamedodoṣo varṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वमेकैकभल्लातकक्वाथं सपयस्कं पिबेदेकैकं च भल्लातकमभिवर्द्धयेद्यावत् पञ्च। ततः पञ्च पञ्चवर्धयेद्यावत् सप्ततिः। प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेत् भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्च। पञ्चभ्यश्चैकैकं यावदेकम्। विधिनानेनसहस्रं प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण॥
pūrvamekaikabhallātakakvāthaṃ sapayaskaṃ pibedekaikaṃ ca bhallātakamabhivarddhayedyāvat pañca| tataḥ pañca pañcavardhayedyāvat saptatiḥ| prāpya ca saptatimapakarṣayet bhūyaḥ pañca pañca yāvat pañca| pañcabhyaścaikaikaṃ yāvadekam| vidhinānenasahasraṃ prayoga ityādi samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्ततिवच्च शतमुपयुञ्जीत। तथा च सहस्रद्वयन्। प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण। द्विगुणस्त्वायुषः कालः॥
saptativacca śatamupayuñjīta| tathā ca sahasradvayan| prayoga ityādi samānaṃ pūrveṇa| dviguṇastvāyuṣaḥ kālaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमावाकाण्ठनिखातस्य स्नेहभावितस्य दृढस्योपरिकुम्भस्यारोप्योडुपेनापिधायकृष्णभृदावलिप्तं गोमयाग्निनोपस्वेदयेत्। तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्यते तमष्टभागमधुसंयुक्तं द्विगुणितघृतमद्यात्। त्रिगुणश्च कालो घृतक्षीराभ्यामित्यादि समानं पूर्वेण॥
bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāvākāṇṭhanikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyoparikumbhasyāropyoḍupenāpidhāyakṛṣṇabhṛdāvaliptaṃ gomayāgninopasvedayet| teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyate tamaṣṭabhāgamadhusaṃyuktaṃ dviguṇitaghṛtamadyāt| triguṇaśca kālo ghṛtakṣīrābhyāmityādi samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेनैव विधिना भल्लातकस्य रसं गृहीत्वा केवलमेव मासमेकं प्रयुञ्जीत। त्रिगुणश्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण। मासि मासि वर्षशतमायुषोभिवृद्धिः। एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रमायुर्भवति॥
anenaiva vidhinā bhallātakasya rasaṃ gṛhītvā kevalameva māsamekaṃ prayuñjīta| triguṇaśca kāla ityādi samānaṃ pūrveṇa| māsi māsi varṣaśatamāyuṣobhivṛddhiḥ| evaṃ daśamāsānupayujya varṣasahasramāyurbhavati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकाक्षमात्रेण शतपाकमुपयुञ्जीत। त्रिगुणश्चकाल इत्यादि समानं पूर्वेण॥
bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukākṣamātreṇa śatapākamupayuñjīta| triguṇaścakāla ityādi samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भल्लातकतैलं कृष्णतिलतैलं सर्पिरामलकरसोऽसनादिसारकषाय इत्येषां द्रोणं द्रोणं त्रिफलात्रिकटुकविडङ्गसारचित्रकहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकविषातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूनां पालिकाभागास्तदैकध्यं स्नेहपाकविधिना विपाच्यावतार्य परिपूयचानुगुप्तं निदध्यात्। तत उपस्कृतशरीरः प्रातः प्रातः पाणिशुक्तिमात्रं क्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत। जीर्णे मुद्वामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मता खदिरोदकसिद्धं मृदुमोदनमश्नीयात्। खदिरोदकेनोदककार्याणीत्येवमतो द्रोणमुपयुज्य विगतकुष्ठदुर्नामेत्यादि समानं पूर्वेण॥
bhallātakatailaṃ kṛṣṇatilatailaṃ sarpirāmalakaraso'sanādisārakaṣāya ityeṣāṃ droṇaṃ droṇaṃ triphalātrikaṭukaviḍaṅgasāracitrakaharidrādvayatrivṛddantīndrayavayaṣṭīmadhukaviṣātiviṣārasāñjanapriyaṅgūnāṃ pālikābhāgāstadaikadhyaṃ snehapākavidhinā vipācyāvatārya paripūyacānuguptaṃ nidadhyāt| tata upaskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātaḥ pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjīta| jīrṇe mudvāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmatā khadirodakasiddhaṃ mṛdumodanamaśnīyāt| khadirodakenodakakāryāṇītyevamato droṇamupayujya vigatakuṣṭhadurnāmetyādi samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्टानि पाकेनपरिच्युतानि भल्लातकान्याढकसम्मितानि। घृष्ट्वेष्टिकाचूर्णकणैर्जलेन प्रक्षाल्य संशोष्य च मारुतेन॥
puṣṭāni pākenaparicyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni| ghṛṣṭveṣṭikācūrṇakaṇairjalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जर्जराणि विपचेज्जलकुम्भे पादशेषधृतगालितशीतम्। तद्रसं पुनरपि श्रपयेत क्षीरकुम्भसहितं चरणस्थे॥
jarjarāṇi vipacejjalakumbhe pādaśeṣadhṛtagālitaśītam| tadrasaṃ punarapi śrapayeta kṣīrakumbhasahitaṃ caraṇasthe||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पिः पक्वं तेन तुल्यप्रमाणं युञ्ज्यात् स्वेच्छं शर्कराया रजोभिः। एकीभूतं तत्खजक्षोभणेन स्थाप्यं धान्ये सप्तरात्रं सुगुप्तम्॥
sarpiḥ pakvaṃ tena tulyapramāṇaṃ yuñjyāt svecchaṃ śarkarāyā rajobhiḥ| ekībhūtaṃ tatkhajakṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye saptarātraṃ suguptam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तममृतरसपाकं यः प्रगे प्राशमश्नन्ननु पिबति यथेष्टं वारि दुग्धं रसं वा। स्मृतिमतिबलमेधासत्वसारैरुपेतः कनकनिकषगौरः सोश्नुते दीर्घमायुः॥
tamamṛtarasapākaṃ yaḥ prage prāśamaśnannanu pibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ vā| smṛtimatibalamedhāsatvasārairupetaḥ kanakanikaṣagauraḥ sośnute dīrghamāyuḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रोणेऽम्भसो व्रणकृतां त्रिशताद्विपक्वात् क्वाथाढके पलसमैस्तिलतैलपात्रम्। तिक्ताविषाद्वयवरा गिरिजन्मतार्क्ष्यैः सिद्धं परं निखिलकुष्ठनिषूदनाय॥
droṇe'mbhaso vraṇakṛtāṃ triśatādvipakvāt kvāthāḍhake palasamaistilatailapātram| tiktāviṣādvayavarā girijanmatārkṣyaiḥ siddhaṃ paraṃ nikhilakuṣṭhaniṣūdanāya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहामलकशुक्तिभिर्दधिसरेण तैलेन वा। गुडेन पयसा घृतेन यवसक्तुभिर्वा सह। तिलेन सह माक्षिकेण पललेन सूपेन वा। वपुष्करमरुष्करं परममेध्यमायुष्करम्॥
sahāmalakaśuktibhirdadhisareṇa tailena vā| guḍena payasā ghṛtena yavasaktubhirvā saha| tilena saha mākṣikeṇa palalena sūpena vā| vapuṣkaramaruṣkaraṃ paramamedhyamāyuṣkaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भल्लातकानि तीक्ष्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च। भवन्य्तमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि॥
bhallātakāni tīkṣṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavanytamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफजो न स रोगास्ति न विबन्धोस्तिकश्चन। यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रमग्निबलप्रदम्॥
kaphajo na sa rogāsti na vibandhostikaścana| yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghramagnibalapradam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातातपविधानेपि विशेषेण विवर्जयेत्। कुलत्थदधिशुक्तानि तैलाभ्यङ्गाग्निसेवनम्॥
vātātapavidhānepi viśeṣeṇa vivarjayet| kulatthadadhiśuktāni tailābhyaṅgāgnisevanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा। रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत्॥
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्ने भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च। पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः। प्रयोज्या मधुसम्मिश्रा रसायनगुणौषिणा॥
tisrastisrastu pūrvāhne bhuktvāgre bhojanasya ca| pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ| prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇauṣiṇā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमवृध्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम्। वर्धयेत् पयसा सार्द्धं तथैवापनयेत् पुनः॥
kramavṛdhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ dinam| vardhayet payasā sārddhaṃ tathaivāpanayet punaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्णौषधश्च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा। पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोयं रसायनम्॥
jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| pippalīnāṃ sahasrasya prayogoyaṃ rasāyanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिष्टास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः। शीतीकृता द्रस्वबलैर्योज्या दोषामयान् प्रति॥
piṣṭāstā balibhiḥ peyāḥ śṛtā madhyabalairnaraiḥ| śītīkṛtā drasvabalairyojyā doṣāmayān prati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वच छागदुग्धेन द्वे सहस्रे प्रयोजयेत्॥
tadvaca chāgadugdhena dve sahasre prayojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.