*६,१७०* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां भोक्त्रधिकरणम् । ॥ ॐ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ॐ ॥ अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिहृतः । इदानीं तु श्रुतिसिद्ध(लिङ्ग)त्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिह्रियते । तथाहि । न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं सम्भवति । असर्वकारणेन मुक्ते(क्तजीवे)नात्यन्ताभिन्नत्वात् । नहि यो येनात्यन्ताभिन्नः स तद्विरुद्धस्वभावो वस्तुत इति क्वचिदुपलब्धम् । नच मुक्तस्यासर्वकारणत्वमसिद्धम्, (सर्वकारणत्वस्य) संसारे ऽनुपलम्भात् । संसारे प्रतीयमानस्य कस्यचिदाकारस्यैवापगमो हि मोक्षो नतु अपूर्वाकारोत्पादः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् । नचानन्दादेरिव विद्यमानस्यैवाविद्यया तिरोहितत्वात्सर्वकारणत्वस्यानुपलम्भ इति वाच्यम् । प्रमाणाभावात् । आनन्दादेः परमप्रेमास्पदत्वादिना ईषदुपलब्धेश्च । नच ब्रह्मणो जगत्कारणत्वश्रवणात्सवर्थानुपलभ्यमानमपि जगत्कारणत्वं संसारे कल्प्यमिति युक्तम् । श्रुतेः काल्पनिकजगत्कारणत्वानुवादित्वेनापि सावकाशत्वात् । नच तथाभूतमेव लक्षणमस्त्विति वाच्यम् । अनङ्गीकारात् । काल्पनिकस्य जगत्कारणत्वस्य प्रधानादिष्वपि सम्भवेनातिप्रसङ्गाच्च । स्यादेतत् । मुक्तस्य ब्रह्मणैक्यमेवासिद्धमिति । मैवम् । "कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परे ऽव्यये सर्व एकीभवन्तिऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वादिति । तदिदमुक्तं सूत्रकृता भोक्तुर्जीवस्य मोक्षे ब्रह्मत्वापत्तिश्रवणात्तयोरविभागो भेदाभावः । ततश्च न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं युक्तमिति । *६,१७१* एवं प्राप्ते सिद्धान्तितम् । भवेदेतदखिलं यदि मुक्तस्य ब्रह्मणाभेद एव प्रामाणिकः स्यात् । नचैतदस्ति । श्रौतस्त्वेकीभावप्रयोगः स्याल्लोकवत् । यथा लोके उदके उदकस्यैकीभावव्यवहारः स्थानैक्यनिबन्धनः । यथा वा प्राग्विभिन्ना ब्राह्मणाः साम्प्रतमेकीभूता इति मत्यैक्यनिबन्धनः । तथा प्राग्विभिन्नस्थाना भिन्नमतयश्च जीवा मुक्तौ ब्रह्मणा एकीभवन्ति । एकस्थाना एकमतयश्च भवन्तीत्युपपद्यते । तस्मादसिद्धेनासिद्धसाधनमेतदिति । तदेतदयुक्तम् । मुख्यार्थे बाधकाभावात् । विना बाधकेन जघन्यवृत्त्याश्रयणे चातिप्रसङ्गात् । इत्यतो मुख्यार्थे बाधकयुक्तिव्युत्पादनपरत्वेनापि स्याल्लोकवदिति सूत्रखण्डं व्याचष्टे नान्यदिति ॥ भोक्त्रापत्तेर् अविभागश् चेत् स्याल् लोकवत्
*6,170* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ bhoktradhikaraṇam / // oṃ bhoktrāpatteravibhāgaścetsyāllokavat oṃ // atītādhikaraṇe brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatve śrutisaṃvāditvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihṛtaḥ / idānīṃ tu śrutisiddha(liṅga)tvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihriyate / tathāhi / na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ sambhavati / asarvakāraṇena mukte(ktajīve)nātyantābhinnatvāt / nahi yo yenātyantābhinnaḥ sa tadviruddhasvabhāvo vastuta iti kvacidupalabdham / naca muktasyāsarvakāraṇatvamasiddham, (sarvakāraṇatvasya) saṃsāre 'nupalambhāt / saṃsāre pratīyamānasya kasyacidākārasyaivāpagamo hi mokṣo natu apūrvākārotpādaḥ, anityatvaprasaṅgāt / nacānandāderiva vidyamānasyaivāvidyayā tirohitatvātsarvakāraṇatvasyānupalambha iti vācyam / pramāṇābhāvāt / ānandādeḥ paramapremāspadatvādinā īṣadupalabdheśca / naca brahmaṇo jagatkāraṇatvaśravaṇātsavarthānupalabhyamānamapi jagatkāraṇatvaṃ saṃsāre kalpyamiti yuktam / śruteḥ kālpanikajagatkāraṇatvānuvāditvenāpi sāvakāśatvāt / naca tathābhūtameva lakṣaṇamastviti vācyam / anaṅgīkārāt / kālpanikasya jagatkāraṇatvasya pradhānādiṣvapi sambhavenātiprasaṅgācca / syādetat / muktasya brahmaṇaikyamevāsiddhamiti / maivam / "karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare 'vyaye sarva ekībhavanti'; ityādiśrutisiddhatvāditi / tadidamuktaṃ sūtrakṛtā bhokturjīvasya mokṣe brahmatvāpattiśravaṇāttayoravibhāgo bhedābhāvaḥ / tataśca na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ yuktamiti / *6,171* evaṃ prāpte siddhāntitam / bhavedetadakhilaṃ yadi muktasya brahmaṇābheda eva prāmāṇikaḥ syāt / nacaitadasti / śrautastvekībhāvaprayogaḥ syāllokavat / yathā loke udake udakasyaikībhāvavyavahāraḥ sthānaikyanibandhanaḥ / yathā vā prāgvibhinnā brāhmaṇāḥ sāmpratamekībhūtā iti matyaikyanibandhanaḥ / tathā prāgvibhinnasthānā bhinnamatayaśca jīvā muktau brahmaṇā ekībhavanti / ekasthānā ekamatayaśca bhavantītyupapadyate / tasmādasiddhenāsiddhasādhanametaditi / tadetadayuktam / mukhyārthe bādhakābhāvāt / vinā bādhakena jaghanyavṛttyāśrayaṇe cātiprasaṅgāt / ityato mukhyārthe bādhakayuktivyutpādanaparatvenāpi syāllokavaditi sūtrakhaṇḍaṃ vyācaṣṭe nānyaditi // bhoktrāpatter avibhāgaś cet syāl lokavat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.