Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version [BBs] 2

उक्तार्थं स्मृतिविरोधेनाक्षिप्य समादधत्सूत्रम् ॐ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॐ ॥ इति । अस्यार्थः । यदुक्तं परस्य ब्रह्मणो विष्णोः सकलजगज्जन्मादिकारणत्वं सार्वज्ञ्यादिसकलगुणपूर्णत्वं समस्तदोषदूरत्वं च तदयुक्तम् । पाशुपतसाङ्खयबौद्धार्हतादिस्मृतिविरुद्धत्वात् । ता हि शिवप्रभृतीनामेव जगज्जन्मादिकारणत्वादिकं प्रतिपादयन्ति । नच तासामन्यो ऽवकाशो ऽस्ति येन प्रतीते ऽप्यर्थे तात्पर्याभावं प्रतीमः । अन्यथा तासां स्मृतीनामनवकाशेनाप्रामाण्यलक्षणदोषप्रसङ्ग इति । तन्न । पुरुषोत्तमस्यैव पञ्चरात्रादिस्मृतिभिरखिलजगत्कारणत्वादेरुक्तत्वात् । अपर(न्य)था तासां पाशुपतादि(स्मृति)भ्यो ऽन्यासां पञ्चरात्रादिस्मृतीनामवकाशान्तराभावेनाप्रामाण्यदोषप्रसङ्गादिति । तत्राक्षेपस्तावदयमयुक्तः । श्रुतिसमन्वयेनास्यार्थस्य साधितत्वात् । श्रुतिविरुद्धानां(च) स्मृतीनामप्रामाण्यस्येष्टत्वात् । श्रुतिसमन्वयन्यायेन पाशुपतादिस्मृतीनामपि परब्रह्मणि समन्वयेन शिवार्चनादिपरत्वेन वा सावकाशत्वाच्च । समाधानमपीदमयुक्तम् । सकलशास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तार्थस्याभिधायेदानीं स्मृतिमात्रोपादाने कारणाभावात् । पराभिधित्सितं दोषमवबुद्धय श्रुतिपरित्यागस्त्वयुक्तः । किन्तु स परिहर्तव्यः । अन्यथा प्रागपि श्रुतिरनादेया स्यात् । किञ्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनामप्रामाण्यं परस्येष्यमेव । वासुदेवार्चनादिपरतया सावकाशतापि तेन सम्भाव्येत । साम्यापादनमात्रे ऽपि परस्यैव जयो निश्चयप्रतिबन्धकत्वादित्यतो निर्दलं पूर्वपक्ष तावदुज्जीवयति आप्तैरिति ॥ *५,२७* स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन् नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्

uktārthaṃ smṛtivirodhenākṣipya samādadhatsūtram oṃ smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cennānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt oṃ // iti / asyārthaḥ / yaduktaṃ parasya brahmaṇo viṣṇoḥ sakalajagajjanmādikāraṇatvaṃ sārvajñyādisakalaguṇapūrṇatvaṃ samastadoṣadūratvaṃ ca tadayuktam / pāśupatasāṅkhayabauddhārhatādismṛtiviruddhatvāt / tā hi śivaprabhṛtīnāmeva jagajjanmādikāraṇatvādikaṃ pratipādayanti / naca tāsāmanyo 'vakāśo 'sti yena pratīte 'pyarthe tātparyābhāvaṃ pratīmaḥ / anyathā tāsāṃ smṛtīnāmanavakāśenāprāmāṇyalakṣaṇadoṣaprasaṅga iti / tanna / puruṣottamasyaiva pañcarātrādismṛtibhirakhilajagatkāraṇatvāderuktatvāt / apara(nya)thā tāsāṃ pāśupatādi(smṛti)bhyo 'nyāsāṃ pañcarātrādismṛtīnāmavakāśāntarābhāvenāprāmāṇyadoṣaprasaṅgāditi / tatrākṣepastāvadayamayuktaḥ / śrutisamanvayenāsyārthasya sādhitatvāt / śrutiviruddhānāṃ(ca) smṛtīnāmaprāmāṇyasyeṣṭatvāt / śrutisamanvayanyāyena pāśupatādismṛtīnāmapi parabrahmaṇi samanvayena śivārcanādiparatvena vā sāvakāśatvācca / samādhānamapīdamayuktam / sakalaśāstrapramāṇakatvamuktārthasyābhidhāyedānīṃ smṛtimātropādāne kāraṇābhāvāt / parābhidhitsitaṃ doṣamavabuddhaya śrutiparityāgastvayuktaḥ / kintu sa parihartavyaḥ / anyathā prāgapi śrutiranādeyā syāt / kiñca pañcarātrādismṛtīnāmaprāmāṇyaṃ parasyeṣyameva / vāsudevārcanādiparatayā sāvakāśatāpi tena sambhāvyeta / sāmyāpādanamātre 'pi parasyaiva jayo niścayapratibandhakatvādityato nirdalaṃ pūrvapakṣa tāvadujjīvayati āptairiti // *5,27* smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cen nānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*५,७१* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां नविलक्षणत्वाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॐ ॥ परिहृतः स्मृतिविरोधः । सम्प्रति युक्तिविरोधः परिह्रियते । तथाहि । श्रुत्यादिसमन्वयेन खलु जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् । तत्र श्रुतेरेव प्रामाण्यं तावद्दुर्लभम् । यद्धि फलव्यभिचारि तदप्रमाणं दृष्टम् । यथा विप्रलम्भकवाक्यम् । फलव्यभिचारिणी च श्रुतिः । पुत्रकामेष्ययाद्यनुष्ठाने ऽपि कदाचित्पुत्रजन्माद्यनुपलब्धेः । अन्यथा फलानुपलब्ध्योक्तं पाशुपताद्यप्रामाण्यमपि न स्यात् । एकदेशे चाप्रामाण्ये तन्न्यायेनैकदेशान्तरस्याप्यप्रामाण्यानुमानं सुलभमेव । किञ्च यदबुद्धिपूर्वकं तदप्रमाणं यथा पिपीलिकालिपिः । अबुद्धिपूर्वकश्च वेदो ऽपौरुषेयत्वाङ्गीकारात् । पौरुषेयत्वे च मूलप्रमाणशून्यत्वादप्रमाणमेव, विप्रलम्भकवाक्यवत् । अपि चाप्ताप्रणीतवाक्यत्वादुन्मत्तवाक्यवदप्रामाण्यं वेदस्यानुमेयम् । यदा वेदस्य ई(एता)दृशी दशा तदा का वातस्मृतीतिहासपुराणानां फलव्यभिचारादि(दोष)खर्खराणां प्रामाण्यस्य । तथाच वेदादिसमन्वयेन न जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणः सिद्धयतीत्येवं प्राप्ते तत्प्रतिविधानाथर्स्य न विलक्षणत्वादिति सूत्रस्य तात्पर्यमाह नित्यत्वादिति ॥ न विलक्षणत्वाद् अस्य तथात्वं च शब्दात्

*5,71* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ navilakṣaṇatvādhikaraṇam // // oṃ na vilakṣaṇatvādasya tathātvaṃ ca śabdāt oṃ // parihṛtaḥ smṛtivirodhaḥ / samprati yuktivirodhaḥ parihriyate / tathāhi / śrutyādisamanvayena khalu jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇo nirūpitam / tatra śrutereva prāmāṇyaṃ tāvaddurlabham / yaddhi phalavyabhicāri tadapramāṇaṃ dṛṣṭam / yathā vipralambhakavākyam / phalavyabhicāriṇī ca śrutiḥ / putrakāmeṣyayādyanuṣṭhāne 'pi kadācitputrajanmādyanupalabdheḥ / anyathā phalānupalabdhyoktaṃ pāśupatādyaprāmāṇyamapi na syāt / ekadeśe cāprāmāṇye tannyāyenaikadeśāntarasyāpyaprāmāṇyānumānaṃ sulabhameva / kiñca yadabuddhipūrvakaṃ tadapramāṇaṃ yathā pipīlikālipiḥ / abuddhipūrvakaśca vedo 'pauruṣeyatvāṅgīkārāt / pauruṣeyatve ca mūlapramāṇaśūnyatvādapramāṇameva, vipralambhakavākyavat / api cāptāpraṇītavākyatvādunmattavākyavadaprāmāṇyaṃ vedasyānumeyam / yadā vedasya ī(etā)dṛśī daśā tadā kā vātasmṛtītihāsapurāṇānāṃ phalavyabhicārādi(doṣa)kharkharāṇāṃ prāmāṇyasya / tathāca vedādisamanvayena na jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ siddhayatītyevaṃ prāpte tatpratividhānātharsya na vilakṣaṇatvāditi sūtrasya tātparyamāha nityatvāditi // na vilakṣaṇatvād asya tathātvaṃ ca śabdāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,१* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थो भागः (अभिमान्यधिकरणम्) ॥ ॥ ॐ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॐ ॥ युक्त्यन्तरविरोधं वेदस्य परिहर्तुमिदमारभ्यते । स्यादेतत् । युक्तिविरोधाः किं प्रत्येकं परिहरणीयाःऽ; उतोपलक्षणया । नाद्यः । निरसनीययुक्त्याभासानन्त्येन शास्त्रापर्यवसानप्रसङ्गात् । सूत्रत्वव्याघाताच्च । द्वितीये त्वनारम्भ एवास्याधिकरणस्य । निरन्तरातीताधिकरणेनैवोपलक्षणया सकलयुक्तिविरोधानां परिहृतत्वादिति । मैवम् । अभ्यधिकशङ्कासद्भावेन तदुपपत्तेरित्याशयवान्पूर्वपक्षं तावदाह तथापीति ॥ अभिमानिव्यपदेशस् तु विशेषानुगतिभ्याम्

*6,1* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ caturtho bhāgaḥ (abhimānyadhikaraṇam) // // oṃ abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyām oṃ // yuktyantaravirodhaṃ vedasya parihartumidamārabhyate / syādetat / yuktivirodhāḥ kiṃ pratyekaṃ pariharaṇīyāḥ'; utopalakṣaṇayā / nādyaḥ / nirasanīyayuktyābhāsānantyena śāstrāparyavasānaprasaṅgāt / sūtratvavyāghātācca / dvitīye tvanārambha evāsyādhikaraṇasya / nirantarātītādhikaraṇenaivopalakṣaṇayā sakalayuktivirodhānāṃ parihṛtatvāditi / maivam / abhyadhikaśaṅkāsadbhāvena tadupapatterityāśayavānpūrvapakṣaṃ tāvadāha tathāpīti // abhimānivyapadeśas tu viśeṣānugatibhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,४०* ॥ ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥ ननु च(चा)नारम्भणीयमेवेदमधिकरणम्"न विलक्षणत्वात्ऽ; इत्यनेनैव वेदस्य सकलयुक्तिविरोधानां परिहृततत्वात्, दृढयुक्तिविरोधपरिहारस्य चाभिमान्यधिकरणन्यायसिद्धत्वात्, इत्यतो गतार्थतां परिहरन्नधिकरणस्योपाधिमा(प्या)ह अल्पवाक्येति ॥ असद् इति चेन् न प्रतिषेधमात्रत्वात्

*6,40* // oṃ asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt oṃ // nanu ca(cā)nārambhaṇīyamevedamadhikaraṇam"na vilakṣaṇatvāt'; ityanenaiva vedasya sakalayuktivirodhānāṃ parihṛtatatvāt, dṛḍhayuktivirodhaparihārasya cābhimānyadhikaraṇanyāyasiddhatvāt, ityato gatārthatāṃ pariharannadhikaraṇasyopādhimā(pyā)ha alpavākyeti // asad iti cen na pratiṣedhamātratvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपशब्दो धर्मिवचनः । भावाभावत्वमिति यथायोगं सम्बन्धः । अत्रैवं सत्यपि । हिशब्दः प्रसिद्धौ । अयमर्थः । किं भावाभावनिबन्धनं प्रमेयरूपमन्विष्यते प्रमाणं वा । आद्यस्योत्तरार्धमुत्तरम् । यद्यपि भावाभावात्मका घटादयः प्रागभावादयश्च । तथाप्यत्र पदार्थसार्थे यः पिण्डो विधिधर्मिको घटादिः स भावो, यस्तु निषेधधर्मिकः प्रागभावादिः सो ऽभाव इति व्यवस्थोपपद्यते । अभेदे ऽपि धमर्धर्मिभावो विशेषशक्त्या सङ्गच्छत इत्युक्तमेव । द्वितीयस्य उत्तरं प्रथमप्रतिपत्तिष्विति । यः प्रथमं विधितया परप्रतिक्षेपरूपतां विना प्रतीयते स घटादिर्भावः । यस्तु निषेधतया परप्रतिक्षेपेण प्रतीयते प्रागभावादिः सो ऽभाव इत्युत्तरार्धेनैकवाक्यतया योज्यम् । *६,८७* घटो हि प्रथमं विधित्वेन धर्मिरूपेण प्रतीतो ऽनन्तरं पटो न भवतीति पटनिषेधात्मतया प्रतीयते । प्रागभावादिरपि प्रथमं निषेधत्वेन धर्मिस्वरूपेणावगतो ऽनन्तरं प्रमेय इति विधितया प्रतीयत इति सकलप्रतिपत्तृसिद्धमिति बहुवचनहिशब्दाभ्यां द्योतयति । विषयिविषययोराधाराधेयभावमभिप्रेत्य सप्तमीप्रयोगः । कारकेषु गौणमुख्यत्वविवक्षाभावस्य स्थितत्वादिति । *६,९१* एवं पूर्वपक्ष्युत्प्रेक्षितप्रमाणसमुदायलब्धस्यार्थस्य प्रमाणविरोधो दर्शितः । इदानीमसत्कार्यं यथा दृष्टमित्यनुमानं विशेषतो निराचिकीर्षुस्तत्प्रस्तावनाय असूत्रयत्सूत्रकारः ॐ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसमिति । असमञ्जसमेतद्विश्वस्याभावकर्तृकत्वमतम् । कुतः । अभावस्य (एव) जगत्कर्तृत्वाङ्गीकारे ऽपीतौ प्रलये तद्वत्प्रसङ्गात् अभाववत्त्वप्रसङ्गात् । ईश्वरादेः सर्वस्या(प्य)भावाभ्युपगमप्रसङ्गादिति यावत् । न हीश्वरादौ सति तत्परित्यागेनाभावस्य जगत्कर्तृत्वमवधारयितुं शक्यमिति । ननु नेदमनिष्यमीश्वरादिकं प्रलये ऽसद्भवितुमर्हति । भावत्वात् घटवदित्यनुमानेनेश्वरादेः सर्वस्य प्रलये ऽभावाभ्युपगमादित्यत्रोक्तं सूत्रकृता"न तु दृष्टान्तभावात्ऽ; इति । नैव प्रलये सर्वस्यासत्त्वमङ्गीकर्तुमुचितम् । कस्मात् दृष्टान्तभावात् । दृष्टान्त इति तत्रावधारितव्याप्तिमूलमनुमानमुच्यते । दृष्टान्तमात्रस्य साधनबाधनानङ्गत्वात् । तथाच प्रलये परमेश्वरादिसद्भाव(स्य) साधकानुमानसम्भवादित्यर्थः । *६,९३* किं तदनुमानमित्यत आह भाष्यकारः सर्वनाशेष्वपीति ॥ *६,९४* अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गाद् असमञ्जसम्

rūpaśabdo dharmivacanaḥ / bhāvābhāvatvamiti yathāyogaṃ sambandhaḥ / atraivaṃ satyapi / hiśabdaḥ prasiddhau / ayamarthaḥ / kiṃ bhāvābhāvanibandhanaṃ prameyarūpamanviṣyate pramāṇaṃ vā / ādyasyottarārdhamuttaram / yadyapi bhāvābhāvātmakā ghaṭādayaḥ prāgabhāvādayaśca / tathāpyatra padārthasārthe yaḥ piṇḍo vidhidharmiko ghaṭādiḥ sa bhāvo, yastu niṣedhadharmikaḥ prāgabhāvādiḥ so 'bhāva iti vyavasthopapadyate / abhede 'pi dhamardharmibhāvo viśeṣaśaktyā saṅgacchata ityuktameva / dvitīyasya uttaraṃ prathamapratipattiṣviti / yaḥ prathamaṃ vidhitayā parapratikṣeparūpatāṃ vinā pratīyate sa ghaṭādirbhāvaḥ / yastu niṣedhatayā parapratikṣepeṇa pratīyate prāgabhāvādiḥ so 'bhāva ityuttarārdhenaikavākyatayā yojyam / *6,87* ghaṭo hi prathamaṃ vidhitvena dharmirūpeṇa pratīto 'nantaraṃ paṭo na bhavatīti paṭaniṣedhātmatayā pratīyate / prāgabhāvādirapi prathamaṃ niṣedhatvena dharmisvarūpeṇāvagato 'nantaraṃ prameya iti vidhitayā pratīyata iti sakalapratipattṛsiddhamiti bahuvacanahiśabdābhyāṃ dyotayati / viṣayiviṣayayorādhārādheyabhāvamabhipretya saptamīprayogaḥ / kārakeṣu gauṇamukhyatvavivakṣābhāvasya sthitatvāditi / *6,91* evaṃ pūrvapakṣyutprekṣitapramāṇasamudāyalabdhasyārthasya pramāṇavirodho darśitaḥ / idānīmasatkāryaṃ yathā dṛṣṭamityanumānaṃ viśeṣato nirācikīrṣustatprastāvanāya asūtrayatsūtrakāraḥ oṃ apītau tadvatprasaṅgādasamañjasamiti / asamañjasametadviśvasyābhāvakartṛkatvamatam / kutaḥ / abhāvasya (eva) jagatkartṛtvāṅgīkāre 'pītau pralaye tadvatprasaṅgāt abhāvavattvaprasaṅgāt / īśvarādeḥ sarvasyā(pya)bhāvābhyupagamaprasaṅgāditi yāvat / na hīśvarādau sati tatparityāgenābhāvasya jagatkartṛtvamavadhārayituṃ śakyamiti / nanu nedamaniṣyamīśvarādikaṃ pralaye 'sadbhavitumarhati / bhāvatvāt ghaṭavadityanumāneneśvarādeḥ sarvasya pralaye 'bhāvābhyupagamādityatroktaṃ sūtrakṛtā"na tu dṛṣṭāntabhāvāt'; iti / naiva pralaye sarvasyāsattvamaṅgīkartumucitam / kasmāt dṛṣṭāntabhāvāt / dṛṣṭānta iti tatrāvadhāritavyāptimūlamanumānamucyate / dṛṣṭāntamātrasya sādhanabādhanānaṅgatvāt / tathāca pralaye parameśvarādisadbhāva(sya) sādhakānumānasambhavādityarthaḥ / *6,93* kiṃ tadanumānamityata āha bhāṣyakāraḥ sarvanāśeṣvapīti // *6,94* apītau tadvatprasaṅgād asamañjasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथाप्यनुमेयम् । असत्प्रतिपक्षत्वं ह्यनुमानप्रामाण्यवादिभिरनुमानाङ्गमङ्गीकरणीयम् । प्रतिरुद्धस्य करणस्य क्वापि क्रियानिष्पादकत्वादर्शनात् । अनुमानप्रतिपन्नं चान्यथाप्यनुमेयम् अनुमातुं शक्यम् । कस्मात् । तर्काप्रतिष्ठानाम् । "एवमेवानुमातव्यम्, न पुनरन्यथाऽ; इति तर्कस्य व्यवस्थाभावात् । तथा चोक्तम् । "उपाधिप्रतिपक्षौ तु क्व नामातीव दुर्वचौऽ; इति । नन्विदं व्यधिकरणं, तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वादन्यथानुमेयमिति । मैवम् । एतदनेन ज्ञापयति सूत्रकारः,"न तर्को ऽनुमानाद्भिद्यतेऽ; इति । अथवा तर्कस्यानुमानस्याप्रतिष्ठानादप्रमाणत्वान्नानुमानेन पूर्वोत्तरपक्षौ युक्तौ । कथमप्रमाणत्वात् । यतो ऽन्यथानुमेयमिति योजना । तत्र समाधानसूत्रं सङ्गमयितुमुत्सूत्रमेव भाष्यकारस्तावदुत्तरमाह आगमेति ॥ तर्काप्रतिष्ठानाद् अप्य् अन्यथानुमेयम् इति चेद् एवम् अप्य् अनिर्मोक्षप्रसङ्गः

anyathāpyanumeyam / asatpratipakṣatvaṃ hyanumānaprāmāṇyavādibhiranumānāṅgamaṅgīkaraṇīyam / pratiruddhasya karaṇasya kvāpi kriyāniṣpādakatvādarśanāt / anumānapratipannaṃ cānyathāpyanumeyam anumātuṃ śakyam / kasmāt / tarkāpratiṣṭhānām / "evamevānumātavyam, na punaranyathā'; iti tarkasya vyavasthābhāvāt / tathā coktam / "upādhipratipakṣau tu kva nāmātīva durvacau'; iti / nanvidaṃ vyadhikaraṇaṃ, tarkasyāpratiṣṭhitatvādanyathānumeyamiti / maivam / etadanena jñāpayati sūtrakāraḥ,"na tarko 'numānādbhidyate'; iti / athavā tarkasyānumānasyāpratiṣṭhānādapramāṇatvānnānumānena pūrvottarapakṣau yuktau / kathamapramāṇatvāt / yato 'nyathānumeyamiti yojanā / tatra samādhānasūtraṃ saṅgamayitumutsūtrameva bhāṣyakārastāvaduttaramāha āgameti // tarkāpratiṣṭhānād apy anyathānumeyam iti ced evam apy anirmokṣaprasaṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,१५२* अत्र सूत्रम् ॐ एतेन शिष्या अपरिग्रहा अपि व्याख्याता इति । तत्केचिद्वयाचक्षते । एतेन"नविलक्षणत्वात्ऽ; इत्यादिना प्रकृतेन शिष्यैः केनचिदंशेन परिगृहीतस्य प्रधानकारणवादस्य निराकरणेन शिष्यैर्मनुव्यासप्रभृतिभिः केनचिदप्यंशेनापरिगृहीता ये ऽण्वादिकारणवादास्ते ऽपि व्याख्याता द्रष्टव्या इति । तदिदं दूषयति नचेति ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः

*6,152* atra sūtram oṃ etena śiṣyā aparigrahā api vyākhyātā iti / tatkecidvayācakṣate / etena"navilakṣaṇatvāt'; ityādinā prakṛtena śiṣyaiḥ kenacidaṃśena parigṛhītasya pradhānakāraṇavādasya nirākaraṇena śiṣyairmanuvyāsaprabhṛtibhiḥ kenacidapyaṃśenāparigṛhītā ye 'ṇvādikāraṇavādāste 'pi vyākhyātā draṣṭavyā iti / tadidaṃ dūṣayati naceti // etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,१७०* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां भोक्त्रधिकरणम् । ॥ ॐ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ॐ ॥ अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिहृतः । इदानीं तु श्रुतिसिद्ध(लिङ्ग)त्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिह्रियते । तथाहि । न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं सम्भवति । असर्वकारणेन मुक्ते(क्तजीवे)नात्यन्ताभिन्नत्वात् । नहि यो येनात्यन्ताभिन्नः स तद्विरुद्धस्वभावो वस्तुत इति क्वचिदुपलब्धम् । नच मुक्तस्यासर्वकारणत्वमसिद्धम्, (सर्वकारणत्वस्य) संसारे ऽनुपलम्भात् । संसारे प्रतीयमानस्य कस्यचिदाकारस्यैवापगमो हि मोक्षो नतु अपूर्वाकारोत्पादः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् । नचानन्दादेरिव विद्यमानस्यैवाविद्यया तिरोहितत्वात्सर्वकारणत्वस्यानुपलम्भ इति वाच्यम् । प्रमाणाभावात् । आनन्दादेः परमप्रेमास्पदत्वादिना ईषदुपलब्धेश्च । नच ब्रह्मणो जगत्कारणत्वश्रवणात्सवर्थानुपलभ्यमानमपि जगत्कारणत्वं संसारे कल्प्यमिति युक्तम् । श्रुतेः काल्पनिकजगत्कारणत्वानुवादित्वेनापि सावकाशत्वात् । नच तथाभूतमेव लक्षणमस्त्विति वाच्यम् । अनङ्गीकारात् । काल्पनिकस्य जगत्कारणत्वस्य प्रधानादिष्वपि सम्भवेनातिप्रसङ्गाच्च । स्यादेतत् । मुक्तस्य ब्रह्मणैक्यमेवासिद्धमिति । मैवम् । "कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परे ऽव्यये सर्व एकीभवन्तिऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वादिति । तदिदमुक्तं सूत्रकृता भोक्तुर्जीवस्य मोक्षे ब्रह्मत्वापत्तिश्रवणात्तयोरविभागो भेदाभावः । ततश्च न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं युक्तमिति । *६,१७१* एवं प्राप्ते सिद्धान्तितम् । भवेदेतदखिलं यदि मुक्तस्य ब्रह्मणाभेद एव प्रामाणिकः स्यात् । नचैतदस्ति । श्रौतस्त्वेकीभावप्रयोगः स्याल्लोकवत् । यथा लोके उदके उदकस्यैकीभावव्यवहारः स्थानैक्यनिबन्धनः । यथा वा प्राग्विभिन्ना ब्राह्मणाः साम्प्रतमेकीभूता इति मत्यैक्यनिबन्धनः । तथा प्राग्विभिन्नस्थाना भिन्नमतयश्च जीवा मुक्तौ ब्रह्मणा एकीभवन्ति । एकस्थाना एकमतयश्च भवन्तीत्युपपद्यते । तस्मादसिद्धेनासिद्धसाधनमेतदिति । तदेतदयुक्तम् । मुख्यार्थे बाधकाभावात् । विना बाधकेन जघन्यवृत्त्याश्रयणे चातिप्रसङ्गात् । इत्यतो मुख्यार्थे बाधकयुक्तिव्युत्पादनपरत्वेनापि स्याल्लोकवदिति सूत्रखण्डं व्याचष्टे नान्यदिति ॥ भोक्त्रापत्तेर् अविभागश् चेत् स्याल् लोकवत्

*6,170* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ bhoktradhikaraṇam / // oṃ bhoktrāpatteravibhāgaścetsyāllokavat oṃ // atītādhikaraṇe brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatve śrutisaṃvāditvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihṛtaḥ / idānīṃ tu śrutisiddha(liṅga)tvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihriyate / tathāhi / na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ sambhavati / asarvakāraṇena mukte(ktajīve)nātyantābhinnatvāt / nahi yo yenātyantābhinnaḥ sa tadviruddhasvabhāvo vastuta iti kvacidupalabdham / naca muktasyāsarvakāraṇatvamasiddham, (sarvakāraṇatvasya) saṃsāre 'nupalambhāt / saṃsāre pratīyamānasya kasyacidākārasyaivāpagamo hi mokṣo natu apūrvākārotpādaḥ, anityatvaprasaṅgāt / nacānandāderiva vidyamānasyaivāvidyayā tirohitatvātsarvakāraṇatvasyānupalambha iti vācyam / pramāṇābhāvāt / ānandādeḥ paramapremāspadatvādinā īṣadupalabdheśca / naca brahmaṇo jagatkāraṇatvaśravaṇātsavarthānupalabhyamānamapi jagatkāraṇatvaṃ saṃsāre kalpyamiti yuktam / śruteḥ kālpanikajagatkāraṇatvānuvāditvenāpi sāvakāśatvāt / naca tathābhūtameva lakṣaṇamastviti vācyam / anaṅgīkārāt / kālpanikasya jagatkāraṇatvasya pradhānādiṣvapi sambhavenātiprasaṅgācca / syādetat / muktasya brahmaṇaikyamevāsiddhamiti / maivam / "karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare 'vyaye sarva ekībhavanti'; ityādiśrutisiddhatvāditi / tadidamuktaṃ sūtrakṛtā bhokturjīvasya mokṣe brahmatvāpattiśravaṇāttayoravibhāgo bhedābhāvaḥ / tataśca na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ yuktamiti / *6,171* evaṃ prāpte siddhāntitam / bhavedetadakhilaṃ yadi muktasya brahmaṇābheda eva prāmāṇikaḥ syāt / nacaitadasti / śrautastvekībhāvaprayogaḥ syāllokavat / yathā loke udake udakasyaikībhāvavyavahāraḥ sthānaikyanibandhanaḥ / yathā vā prāgvibhinnā brāhmaṇāḥ sāmpratamekībhūtā iti matyaikyanibandhanaḥ / tathā prāgvibhinnasthānā bhinnamatayaśca jīvā muktau brahmaṇā ekībhavanti / ekasthānā ekamatayaśca bhavantītyupapadyate / tasmādasiddhenāsiddhasādhanametaditi / tadetadayuktam / mukhyārthe bādhakābhāvāt / vinā bādhakena jaghanyavṛttyāśrayaṇe cātiprasaṅgāt / ityato mukhyārthe bādhakayuktivyutpādanaparatvenāpi syāllokavaditi sūtrakhaṇḍaṃ vyācaṣṭe nānyaditi // bhoktrāpatter avibhāgaś cet syāl lokavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ श्रीमन्न्यायसुधायां आरम्भणाधिकरणम् । *६,१८८* ॥ ॐ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॐ ॥ प्राक् प्रमाणमूलत्वतत्संवादित्वाभ्यां प्रबलया युक्त्या उक्ते(क्तार्)थे विरोधो निरा(स्तः)कृतः । बाहुल्यलक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहाराय इदमधिकरणमारभ्यते । तदिदं ब्रह्मपरिणामवादी व्याचष्टे"अनन्तराधिकरणे भोग्यवर्गस्य परिणामतःसिद्धप्रातिस्विकरूपभेदानपह्नवेन लोकसिद्ध(द्धं)कारणाभेदमङ्गीकृत्य साङ्खयसिद्धान्तेन शास्त्रतो भोक्तृवर्गस्य स्वाभाविकरूपब्रह्माविभागे भोग्यस्यापि ब्रह्मैक्यवद्भोक्तृत्वापत्तिमाशङ्कय अनैकान्तिकत्वेन निरासो(वि)ऽभिहितः । सम्प्रति वैशेषिकादिमतेन स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदेन कार्यस्य कारणात्म(क)त्वासिद्धया प्रपञ्चस्य ब्रह्माद्वैतम् आक्षिप्य समाधीयते । तथाहि । तदनन्यत्वं तेन ब्रह्मणा अनन्यत्वं, कार्यस्य । कुतः? आरम्भणशब्दादिभ्यः"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्ऽ; इत्यदिशब्दात् । "आदिऽग्रहणात्"ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्ऽ,"यदयमात्माऽ,"सर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ; इत्यादितादात्म्यावेदकश्रुतिपरिग्रहःऽ; इति । विवर्तवादी तु व्याख्याति"अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागम्,"स्याल्लोकवत्ऽ; इति परिहारो ऽभिहितः । न त्वयं विभागः पारमार्थिको ऽस्ति । यस्मात् तदनन्यत्वं कारणाद्ब्रह्मणः कार्यस्याकाशादेः परमार्थतो ऽनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः, अवगम्यते । कुतः? आरम्भणशब्दादिभ्यःऽ; इति । *६,१९३* तत्राद्यं व्याख्यानं तावन्निराकरोति कथं चेति ॥ तदनन्यत्वम् आरम्भणशब्दादिभ्यः

atha śrīmannyāyasudhāyāṃ ārambhaṇādhikaraṇam / *6,188* // oṃ tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ oṃ // prāk pramāṇamūlatvatatsaṃvāditvābhyāṃ prabalayā yuktyā ukte(ktār)the virodho nirā(staḥ)kṛtaḥ / bāhulyalakṣaṇabalavadyuktivirodhaparihārāya idamadhikaraṇamārabhyate / tadidaṃ brahmapariṇāmavādī vyācaṣṭe"anantarādhikaraṇe bhogyavargasya pariṇāmataḥsiddhaprātisvikarūpabhedānapahnavena lokasiddha(ddhaṃ)kāraṇābhedamaṅgīkṛtya sāṅkhayasiddhāntena śāstrato bhoktṛvargasya svābhāvikarūpabrahmāvibhāge bhogyasyāpi brahmaikyavadbhoktṛtvāpattimāśaṅkaya anaikāntikatvena nirāso(vi)'bhihitaḥ / samprati vaiśeṣikādimatena svarūpakāryavyapadeśādibhedena kāryasya kāraṇātma(ka)tvāsiddhayā prapañcasya brahmādvaitam ākṣipya samādhīyate / tathāhi / tadananyatvaṃ tena brahmaṇā ananyatvaṃ, kāryasya / kutaḥ? ārambhaṇaśabdādibhyaḥ"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena vijñātena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt / vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam'; ityadiśabdāt / "ādi'grahaṇāt"aitadātmyamidaṃ sarvam',"yadayamātmā',"sarvaṃ khalvidaṃ brahma'; ityāditādātmyāvedakaśrutiparigrahaḥ'; iti / vivartavādī tu vyākhyāti"abhyupagamya cemaṃ vyāvahārikaṃ bhoktṛbhogyalakṣaṇaṃ vibhāgam,"syāllokavat'; iti parihāro 'bhihitaḥ / na tvayaṃ vibhāgaḥ pāramārthiko 'sti / yasmāt tadananyatvaṃ kāraṇādbrahmaṇaḥ kāryasyākāśādeḥ paramārthato 'nanyatvaṃ vyatirekeṇābhāvaḥ, avagamyate / kutaḥ? ārambhaṇaśabdādibhyaḥ'; iti / *6,193* tatrādyaṃ vyākhyānaṃ tāvannirākaroti kathaṃ ceti // tadananyatvam ārambhaṇaśabdādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नच श्रुतिविरोधः । श्रुतीनां ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमात्रपरत्वात् । स्वतन्त्रकारणान्तरनिरासे श्रुतेरभावात् । भावे ऽप्यपौरुषेयतया श्रुतिप्राबल्यवद्बाहुल्येन युक्तिप्राबल्यस्यापि सम्भवात्, सत्प्रतिपक्षतया श्रु(त्य)त्याभिप्रेतावधारणानुपपत्तेरित्येवं प्राप्तम् । स्वतन्त्रकारणान्यत्वं ब्रह्मणो ऽन्यस्य स्वतन्त्रकारणत्वमिति यावत् । अत्र अधिकरणे । तदनन्यत्वमित्यनेन निषिद्धयते । महदादिसृष्टौ यत्स्वतन्त्रकारणं तस्य तदनन्यत्वमिति । *६,२१०* यद्यत्र स्वतन्त्रकारणाभाव इत्येव ब्रूयात्, तदा ब्रह्मणो ऽपि स्वातन्त्र्यं प्रतिषिद्धं स्यात् । तदनन्यत्वं स्वतन्त्रकारणस्येत्युक्ते हि स्वतन्त्रकारणं तदेव नान्यदिति लभ्यते । तदुपपादनाय यत्"आरम्भणशब्दादिभ्यःऽ; इति स्वपक्षे प्रमाणमुक्तम्, यश्च"भावे चोपलब्धेःऽ; इति विपक्षे प्रमाणाभावस्तदुभयं हिशब्देन सूचयति । *६,२१२फ़्।* नन्वारम्भणाद्याक्षेपशब्दादिभ्य इति वक्तव्यम् । सत्यम् । लक्षितलक्षणयैष एवार्थः प्रतिपाद्यत इत्यदोषः । तथापि"किंस्विदासीदधिष्ठानम्ऽ; इति (ऋसं।१०-८१-२) श्रौतनिर्देशानुसारेणाधिष्ठानस्योपादानमुचितमिति चेन्न । शाब्दादप्यर्थप्राधान्यस्य बलवत्त्वात् । साधकतमं करणमिति वचना(स्मरणा)त् । ननु च स्वतन्त्रकारणस्य ब्रह्मानन्यत्वं प्रतिज्ञाय कारणान्तराभावे प्रमाणोपन्यासो ऽसङ्गतः । मैवम् । अस्त्यत्राभिप्रायः । वक्ष्यते (हि) च ब्रह्मातिरिक्तप्रकृत्यादिकारणसद्भावः । आरम्भणशब्दादिभ्यस्तदभावो ऽवगम्यते । ततोर्थात्स्वतन्त्रकारणान्तरभावे च प्रमाणैरुपलब्धेः प्रसङ्ग इति वदन्प्रमाणाभावमाह । एवं मन्यते । शुष्काभ्यो बहुयुक्तिभ्यो ऽपि श्रुत्यनुगृहीतानां बह्वीनां युक्तीनां प्राबल्यात्तद्विरुद्धानां पूर्वपक्षयुक्तीनामप्रामाण्यमिति । *६,२१५* स्यादेतत् । अद्भयः सम्भूत इत्यादिवचनात्कथं ब्रह्मातिरिक्तस्य स्वतन्त्रकारणस्यानुपलब्धिः । नचात्र न स्वातन्त्र्यं श्रूयत इति वाच्यम् । पारतन्त्र्यानुक्तौ स्वातन्त्र्यस्य लोकानुरोधादेव सिद्धेरिति । एतत्परिहाराय सूत्रम् ॐ सत्त्वाच्चावरस्येति ॐ ॥ तस्या(यमर्)थः । स्यादयं दोषो यदि वयं ब्रह्मातिरिक्तं कारणमेव नास्तीति वदामः । न चैवम् । अवरस्य तदधीनस्य प्रकृत्यादेः कारणस्य सत्त्वादिति । तदिदं परिहाराय न पर्याप्तम् । यावता पूर्वपक्षिणा पारतन्त्र्यानुक्तौ स्वातन्त्र्यमेव सेत्यस्यतीत्युक्तम् । अन्यथा पूर्वपक्षस्य निर्दलत्वापत्तेः, इत्यतः प्रकृत्यादेः कारणजातस्येश्वराधीनसत्ताकत्व प्रमाणं दर्शयन्सूत्रं व्याचष्टे द्रव्यमिति ॥ सत्त्वाच् चापरस्य

naca śrutivirodhaḥ / śrutīnāṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamātraparatvāt / svatantrakāraṇāntaranirāse śruterabhāvāt / bhāve 'pyapauruṣeyatayā śrutiprābalyavadbāhulyena yuktiprābalyasyāpi sambhavāt, satpratipakṣatayā śru(tya)tyābhipretāvadhāraṇānupapatterityevaṃ prāptam / svatantrakāraṇānyatvaṃ brahmaṇo 'nyasya svatantrakāraṇatvamiti yāvat / atra adhikaraṇe / tadananyatvamityanena niṣiddhayate / mahadādisṛṣṭau yatsvatantrakāraṇaṃ tasya tadananyatvamiti / *6,210* yadyatra svatantrakāraṇābhāva ityeva brūyāt, tadā brahmaṇo 'pi svātantryaṃ pratiṣiddhaṃ syāt / tadananyatvaṃ svatantrakāraṇasyetyukte hi svatantrakāraṇaṃ tadeva nānyaditi labhyate / tadupapādanāya yat"ārambhaṇaśabdādibhyaḥ'; iti svapakṣe pramāṇamuktam, yaśca"bhāve copalabdheḥ'; iti vipakṣe pramāṇābhāvastadubhayaṃ hiśabdena sūcayati / *6,212f.* nanvārambhaṇādyākṣepaśabdādibhya iti vaktavyam / satyam / lakṣitalakṣaṇayaiṣa evārthaḥ pratipādyata ityadoṣaḥ / tathāpi"kiṃsvidāsīdadhiṣṭhānam'; iti (ṛ.saṃ.10-81-2) śrautanirdeśānusāreṇādhiṣṭhānasyopādānamucitamiti cenna / śābdādapyarthaprādhānyasya balavattvāt / sādhakatamaṃ karaṇamiti vacanā(smaraṇā)t / nanu ca svatantrakāraṇasya brahmānanyatvaṃ pratijñāya kāraṇāntarābhāve pramāṇopanyāso 'saṅgataḥ / maivam / astyatrābhiprāyaḥ / vakṣyate (hi) ca brahmātiriktaprakṛtyādikāraṇasadbhāvaḥ / ārambhaṇaśabdādibhyastadabhāvo 'vagamyate / tatorthātsvatantrakāraṇāntarabhāve ca pramāṇairupalabdheḥ prasaṅga iti vadanpramāṇābhāvamāha / evaṃ manyate / śuṣkābhyo bahuyuktibhyo 'pi śrutyanugṛhītānāṃ bahvīnāṃ yuktīnāṃ prābalyāttadviruddhānāṃ pūrvapakṣayuktīnāmaprāmāṇyamiti / *6,215* syādetat / adbhayaḥ sambhūta ityādivacanātkathaṃ brahmātiriktasya svatantrakāraṇasyānupalabdhiḥ / nacātra na svātantryaṃ śrūyata iti vācyam / pāratantryānuktau svātantryasya lokānurodhādeva siddheriti / etatparihārāya sūtram oṃ sattvāccāvarasyeti oṃ // tasyā(yamar)thaḥ / syādayaṃ doṣo yadi vayaṃ brahmātiriktaṃ kāraṇameva nāstīti vadāmaḥ / na caivam / avarasya tadadhīnasya prakṛtyādeḥ kāraṇasya sattvāditi / tadidaṃ parihārāya na paryāptam / yāvatā pūrvapakṣiṇā pāratantryānuktau svātantryameva setyasyatītyuktam / anyathā pūrvapakṣasya nirdalatvāpatteḥ, ityataḥ prakṛtyādeḥ kāraṇajātasyeśvarādhīnasattākatva pramāṇaṃ darśayansūtraṃ vyācaṣṭe dravyamiti // sattvāc cāparasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असद्व्यपदेशान् नेति चेन् न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्

asadvyapadeśān neti cen na dharmāntareṇa vākyaśeṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"तस्माद्धान्यत्र परः किञ्च नासऽ; इत्यतो वाक्यशेषात्प्रकृत्यादीनां प्रलये स्वातन्त्र्याद्यभावो ऽवगम्यत इत्यर्थः । इह हि तस्माद्ब्रह्मणो ऽन्यत्प्रकृत्यादिकं परः परं स्वातन्त्र्यादिधर्मोपेतं नासेति तत्सद्भावाभ्युपगमेन परत्वं निषिद्धयते । अन्यथा परशब्दवैयर्थ्यादिति । *६,२२४* स्यादेतत् । कारणान्तरसद्भावमभ्युपगम्य तस्येश्वराधीनतां वदता सिद्धान्तिनेदं वक्तव्यम् । किमीश्वरः प्रकृत्यादिभिर्विनापि कदाचित्सृष्टयादिकं करोत्युत तैरेवेति नियमः । आद्ये तेषां कथं कारणत्वमनियतत्वात् । अन्यथा रासभस्यापि घ(प)टकारणतापत्तेः । द्वितीये तु कथं तत्परित्यागेन कदाप्यकुर्वाणस्येश्वरस्य स्वातन्त्र्यम् । कथं च नियमेनापेक्षणीयानां तेषां पारतन्त्र्यम् । एवं पृकृत्यैव महान्तं महतैवाहङ्कारमित्यादिनियमं कदाचिदपहाय सृजति उतानेन नियमेनैव । आद्ये त्वनियतत्वेनाकारणत्वप्रसङ्गः । द्वितीये पुनरीश्वरादेः स्वातन्त्र्याद्यनुपपत्तिः । तथा प्रकृत्यादिकमुपादानीकृत्य कालादिकं निमित्तीकृत्य सृजतीति नियमे व्यत्यासे चोक्तदोषानुषङ्गः । *६,२२५* अतो युक्तिबाधितत्वादस्यार्थस्य कारणान्तरनिरपेक्ष एव भगवन्त्सृष्टयादिकं करातीत्येव ज्यायः । एवञ्च निरर्गलमैश्वर्यमस्य समर्थितं स्यात् । नच प्रमाणबाधः । अद्भयः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्चेत्यादेरनीश्वरकर्तृकावान्तरसृष्टिविषयत्वस्योक्तत्वात् । तम आसीदित्यादौ तमःप्रभृतीनां प्रलये सत्त्वश्रवणे ऽपीश्वरकर्तृकायां सृष्टौ कारणत्वाश्रवणादित्याशङ्कापनोदनार्थं सूत्रम् ॥ ॐ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॐ ॥ इति । अस्यायमर्थः । नोक्तयुक्तिविरोधेन भगवतः कारणान्तरविधुरत्वमुररीकर्तव्यम् । कारणान्तरसद्भावाभ्युपगमे ऽपि प्रकृत्यादेः कारणत्वस्येश्वरादिस्वातन्त्र्यादिकस्य च युक्तेः । नचैवं तर्हि विनिगमने कारणाभाव इति वाच्यम् । अद्भयः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यादिशब्दान्तरात् । पूर्वोदाहृतशब्दविलक्षणशब्दः शब्दान्तरम् । तेनेदमुक्तं भवति । यद्यपि प्रागुदाहृताः शब्दाः कथञ्चिदन्यथा नेतु शक्यन्ते । तथाप्ययं न तथा । अत्रेश्वरकर्तृकायामेव सृष्टौ कारणान्तरसद्भावश्रवणात् । नहि हिरण्यगर्भसृष्टिरनीश्वरकर्तृका । तस्यैव प्रथमजत्वादिति । *६,२२७* अत्र युक्तेरिति या स्वपक्षे कारणत्वादेर्घटनोक्ता सा कथमित्यपेक्षायामाह शक्तो ऽपीति । युक्तेः शब्दान्तराच् च

"tasmāddhānyatra paraḥ kiñca nāsa'; ityato vākyaśeṣātprakṛtyādīnāṃ pralaye svātantryādyabhāvo 'vagamyata ityarthaḥ / iha hi tasmādbrahmaṇo 'nyatprakṛtyādikaṃ paraḥ paraṃ svātantryādidharmopetaṃ nāseti tatsadbhāvābhyupagamena paratvaṃ niṣiddhayate / anyathā paraśabdavaiyarthyāditi / *6,224* syādetat / kāraṇāntarasadbhāvamabhyupagamya tasyeśvarādhīnatāṃ vadatā siddhāntinedaṃ vaktavyam / kimīśvaraḥ prakṛtyādibhirvināpi kadācitsṛṣṭayādikaṃ karotyuta taireveti niyamaḥ / ādye teṣāṃ kathaṃ kāraṇatvamaniyatatvāt / anyathā rāsabhasyāpi gha(pa)ṭakāraṇatāpatteḥ / dvitīye tu kathaṃ tatparityāgena kadāpyakurvāṇasyeśvarasya svātantryam / kathaṃ ca niyamenāpekṣaṇīyānāṃ teṣāṃ pāratantryam / evaṃ pṛkṛtyaiva mahāntaṃ mahataivāhaṅkāramityādiniyamaṃ kadācidapahāya sṛjati utānena niyamenaiva / ādye tvaniyatatvenākāraṇatvaprasaṅgaḥ / dvitīye punarīśvarādeḥ svātantryādyanupapattiḥ / tathā prakṛtyādikamupādānīkṛtya kālādikaṃ nimittīkṛtya sṛjatīti niyame vyatyāse coktadoṣānuṣaṅgaḥ / *6,225* ato yuktibādhitatvādasyārthasya kāraṇāntaranirapekṣa eva bhagavantsṛṣṭayādikaṃ karātītyeva jyāyaḥ / evañca nirargalamaiśvaryamasya samarthitaṃ syāt / naca pramāṇabādhaḥ / adbhayaḥ sambhūtaḥ pṛthivyai rasāccetyāderanīśvarakartṛkāvāntarasṛṣṭiviṣayatvasyoktatvāt / tama āsīdityādau tamaḥprabhṛtīnāṃ pralaye sattvaśravaṇe 'pīśvarakartṛkāyāṃ sṛṣṭau kāraṇatvāśravaṇādityāśaṅkāpanodanārthaṃ sūtram // oṃ yukteḥ śabdāntarācca oṃ // iti / asyāyamarthaḥ / noktayuktivirodhena bhagavataḥ kāraṇāntaravidhuratvamurarīkartavyam / kāraṇāntarasadbhāvābhyupagame 'pi prakṛtyādeḥ kāraṇatvasyeśvarādisvātantryādikasya ca yukteḥ / nacaivaṃ tarhi vinigamane kāraṇābhāva iti vācyam / adbhayaḥ sambhūto hiraṇyagarbha ityādiśabdāntarāt / pūrvodāhṛtaśabdavilakṣaṇaśabdaḥ śabdāntaram / tenedamuktaṃ bhavati / yadyapi prāgudāhṛtāḥ śabdāḥ kathañcidanyathā netu śakyante / tathāpyayaṃ na tathā / atreśvarakartṛkāyāmeva sṛṣṭau kāraṇāntarasadbhāvaśravaṇāt / nahi hiraṇyagarbhasṛṣṭiranīśvarakartṛkā / tasyaiva prathamajatvāditi / *6,227* atra yukteriti yā svapakṣe kāraṇatvāderghaṭanoktā sā kathamityapekṣāyāmāha śakto 'pīti / yukteḥ śabdāntarāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,२६५* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॐ ॥ अस्मिन्नधिकरणे जीवकर्तृत्वपक्षः श्रुतिप्राप्तो विस्तरान्निराक्रियत इति भाष्यम् । अत्र वक्तव्यम् । किमत्र जीवस्य सर्वथा कर्तृत्वं निराक्रियते । उतेश्वराधीनं तदङ्गीकृत्य स्वातन्त्र्यमात्रम् । नाद्यः । तथा सति कर्ता शास्त्राथर्वत्त्वादित्यादिवक्ष्यमाणविरोधापत्तेः । स्वतःकर्तृत्वानुपपत्तिरित्यादिविशेषणवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च । न द्वितीयः । हितकरणादिदोषप्रसक्तिरित्यादिसूत्राणां स्वातन्त्र्यनिराकरणपरत्वेन शक्ययोजनत्वे ऽपि कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोषो वेत्यस्य सूत्रस्याशक्यव्याख्यानत्वात् । इदं हि सूत्रं सर्वथा कर्तृत्वं निराकुर्वदुपलभ्यते । तथाहि । कर्तृत्वं कृत्स्नैकदेशाभ्यां व्याप्तम् । तत्र कृत्स्नप्रसक्तावनुभवविरोधः । एकदेशाङ्गीकारे च"अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवःऽ; इत्यनंशत्वश्रुतिव्याकोपः स्यात् । नहि सामर्थ्यापरपर्यायं प्रयत्नादिरूपं कर्तृत्वमस्माकं जीवाद्भिन्नम् । येन तस्य विचित्रत्वे ऽपि जीवस्य निरंशत्वं न व्याहन्येत । ततो व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यं कर्तृत्वमपि विचित्रत्वे ऽपि जीवस्य निरंशत्वं न व्याहन्येत । ततो व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यं कर्तृत्वमपि निवर्तत इति खल्वस्य(त्र) तात्पर्यं प्रतीयते । प्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानावश्यम्भावात् । अथ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकार एवैतो प्रसङ्गावुक्तौ न कर्तृत्वमात्रे । तथा चेश्वराधीनत्वमेव विपर्ययवर्यवसानलभ्यं भविष्यतीति चेन्न । स्यादप्येवं यदि जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनत्वाङ्गीकारेणेमौ प्रसङ्गौ शक्यसमाधानौ स्याताम् । नचैवं पराधीनेनापि खल्वनेन कृत्स्नेन वा कर्तव्यमेकदेशेन वा । तृतीयप्रकाराभावात् । भावे वा तेनैवापराधीनत्वे ऽपि कर्तृत्वोपपत्तेः । *६,२६५फ़्।* अतो विपर्ययापर्यवसानान्नैवं व्याख्यानं युक्तमिति कर्तृत्वाभाव एव तात्पर्यम् । तथाच वक्ष्यमाणविरोधः । अथ वस्तुतो नास्त्येव जीवस्य कर्तृत्वम्, आभिमानिकं तु तदित्यविरोधः । मैवम् । विहारोपदेशादित्यादिना वास्तवस्यैव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् । *६,२६६* अतो दुर्घटमेतदधिकरणमित्यतो द्वितीयपक्षमङ्गीकृत्य प्रसङ्गौ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकारविषयौ व्याकरिष्यन्नादौ तावदीश्वराधीनताङ्गीकारे प्रसङ्गनिवृत्तिप्रकारमागमवाक्योदाहरणेन दर्शयति अनंशस्यापीति ॥ इतरव्यपदेशाद् धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः

*6,265* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ itaravyapadeśādhikaraṇam // // oṃ itaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ oṃ // asminnadhikaraṇe jīvakartṛtvapakṣaḥ śrutiprāpto vistarānnirākriyata iti bhāṣyam / atra vaktavyam / kimatra jīvasya sarvathā kartṛtvaṃ nirākriyate / uteśvarādhīnaṃ tadaṅgīkṛtya svātantryamātram / nādyaḥ / tathā sati kartā śāstrātharvattvādityādivakṣyamāṇavirodhāpatteḥ / svataḥkartṛtvānupapattirityādiviśeṣaṇavaiyarthyaprasaṅgācca / na dvitīyaḥ / hitakaraṇādidoṣaprasaktirityādisūtrāṇāṃ svātantryanirākaraṇaparatvena śakyayojanatve 'pi kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdakoṣo vetyasya sūtrasyāśakyavyākhyānatvāt / idaṃ hi sūtraṃ sarvathā kartṛtvaṃ nirākurvadupalabhyate / tathāhi / kartṛtvaṃ kṛtsnaikadeśābhyāṃ vyāptam / tatra kṛtsnaprasaktāvanubhavavirodhaḥ / ekadeśāṅgīkāre ca"atha yaḥ sa jīvaḥ sa nityo niravayavaḥ'; ityanaṃśatvaśrutivyākopaḥ syāt / nahi sāmarthyāparaparyāyaṃ prayatnādirūpaṃ kartṛtvamasmākaṃ jīvādbhinnam / yena tasya vicitratve 'pi jīvasya niraṃśatvaṃ na vyāhanyeta / tato vyāpakanivṛttyā vyāpyaṃ kartṛtvamapi vicitratve 'pi jīvasya niraṃśatvaṃ na vyāhanyeta / tato vyāpakanivṛttyā vyāpyaṃ kartṛtvamapi nivartata iti khalvasya(tra) tātparyaṃ pratīyate / prasaṅgasya viparyaye paryavasānāvaśyambhāvāt / atha jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatānaṅgīkāra evaito prasaṅgāvuktau na kartṛtvamātre / tathā ceśvarādhīnatvameva viparyayavaryavasānalabhyaṃ bhaviṣyatīti cenna / syādapyevaṃ yadi jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatvāṅgīkāreṇemau prasaṅgau śakyasamādhānau syātām / nacaivaṃ parādhīnenāpi khalvanena kṛtsnena vā kartavyamekadeśena vā / tṛtīyaprakārābhāvāt / bhāve vā tenaivāparādhīnatve 'pi kartṛtvopapatteḥ / *6,265f.* ato viparyayāparyavasānānnaivaṃ vyākhyānaṃ yuktamiti kartṛtvābhāva eva tātparyam / tathāca vakṣyamāṇavirodhaḥ / atha vastuto nāstyeva jīvasya kartṛtvam, ābhimānikaṃ tu tadityavirodhaḥ / maivam / vihāropadeśādityādinā vāstavasyaiva tasya sādhayiṣyamāṇatvāt / *6,266* ato durghaṭametadadhikaraṇamityato dvitīyapakṣamaṅgīkṛtya prasaṅgau jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatānaṅgīkāraviṣayau vyākariṣyannādau tāvadīśvarādhīnatāṅgīkāre prasaṅganivṛttiprakāramāgamavākyodāharaṇena darśayati anaṃśasyāpīti // itaravyapadeśād dhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,२८७* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां शब्दमूलत्वाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॐ ॥ नन्वीश्वरस्यापि कर्तृत्वं न युज्यते । जीववत्कृत्स्नप्रसक्तेः । नहि ब्रह्माण्डपिपीलिका(ण्ड)निर्माणे समं सामर्थ्यं प्रयुञ्जानः प्रेक्षावान्भवति । गत्यन्तराभावान्न दोष इति चेन्न । ईश्वरत्वव्याघातात् । अथैतत्परिहाराथर्मेकदेशेन प्रवृत्तिरङ्गीक्रियते तदा"नेह नानाऽ; इत्यादिनिरवयवत्वशब्दकाषः स्यात् । शरीरेन्द्रियादिविकलत्वाच्च न कर्तृत्वम् । नहि कश्चिच्छरीरादिविकलः कर्तोपलब्धः । भूम्याद्याधारविधुरत्वाच्च । एवं दौर्घट्ये ऽपि यदि कर्तृत्वमीश्वरस्य स्यात्तदा जीवस्यापि किन्न स्यात् । विशेषादर्शनात् । एवञ्च सर्वकर्तृत्वं दूरनिरस्तमित्ययं पूर्वपक्षो ऽत्राधिकरणे निरस्यते । तस्य तात्पर्यमाह तस्य त्विति ॥ श्रुतेस् तु शब्दमूलत्वात्

*6,287* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śabdamūlatvādhikaraṇam // // oṃ śrutestu śabdamūlatvāt oṃ // nanvīśvarasyāpi kartṛtvaṃ na yujyate / jīvavatkṛtsnaprasakteḥ / nahi brahmāṇḍapipīlikā(ṇḍa)nirmāṇe samaṃ sāmarthyaṃ prayuñjānaḥ prekṣāvānbhavati / gatyantarābhāvānna doṣa iti cenna / īśvaratvavyāghātāt / athaitatparihārātharmekadeśena pravṛttiraṅgīkriyate tadā"neha nānā'; ityādiniravayavatvaśabdakāṣaḥ syāt / śarīrendriyādivikalatvācca na kartṛtvam / nahi kaściccharīrādivikalaḥ kartopalabdhaḥ / bhūmyādyādhāravidhuratvācca / evaṃ daurghaṭye 'pi yadi kartṛtvamīśvarasya syāttadā jīvasyāpi kinna syāt / viśeṣādarśanāt / evañca sarvakartṛtvaṃ dūranirastamityayaṃ pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirasyate / tasya tātparyamāha tasya tviti // śrutes tu śabdamūlatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवरूपाभिधायिनां वाक्यानाम् । उपलक्षणमेतत् । प्राणादिविषयाणां चेत्यपि द्रष्टव्यम् । सृष्टयादिविशेषणमुपपत्तिसूचनार्थम् । तुशब्दो विशेषार्थः । यो द्वितीयाध्यायगोचरो वाक्यानामन्योन्यविरोधः सो ऽपि पारमेश्वरसर्ववैशिष्ययविरोधपरिहार एव । किन्तु प्रथमद्वितीयपादयोः साक्षत्तृतीयचतुर्थयोस्तु व्यवधानेनेति विशेषः । तथाहि । श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारः किं तत्प्रामाण्यनिर्णयमात्रफलः किं वा प्रमेयनिर्णयफलः । नाद्यः । मीमांसाया न्यायशास्त्रत्वापत्तेः । किञ्चैवं सति वियदादिसृष्टयादिविषयवाक्यविरोधपरिहार एव कस्मात्क्रियते । उदितहोमादिवाक्यानामपि न्यायदर्शन इवोपादानोपपत्तेः । आकाशवाय्वादिक्रमश्चात्र नात्यन्तमुपयुज्यते । द्वितीये ऽपि किं सृष्टयादिकमेव प्रमेयमुत तदङ्गिभूतमन्यत् । नाद्यः । तस्य स्वरूपतो ऽप्रयोजनत्वात् । प्रथमाप्रतिपाद्यत्वम् । अन्यथा पुनरुदितहोमादिवाक्यविरोधपरिहारो ऽपि कार्यः स्यात् । *६,३००* सृष्टयादिविषयनिष्कर्षो ऽपि निर्हेतुकः । अतो द्वितीय एव परिशिष्यते । नचान्यदस्ति सृष्टयादिप्रमेयस्याङ्गि प्रथमोक्तं द्वितीयसूत्राभिहिताद्ब्रह्मणः सर्ववैशिष्ययात् । अतो युक्तमुक्तम् । तदेवं परोक्तसूत्रार्थस्य द्वितीयाध्यायान्तर्भावलक्षणसङ्गत्यभावाद्विरोधाच्चोक्त एव सूत्रार्थ इति सिद्धम् । *६,३०२* अत्रेश्वरस्य शरीरेन्द्रियादिकरणरहितत्वात्कर्तृत्वं नोपपद्यते इत्याक्षेपसमाधानार्थं सूत्रम् ॥ ॐ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॐ ॥ इति । एतदनारम्भणीयम् । पुनरुक्तत्वात् । श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्, तात्मनि चैवं विचित्राश्च हि, सर्वोपेता च तद्दर्शनादिति सूत्रैरेवालौकिकत्वशब्दैकसमधिगम्यत्वविचित्रानन्तशक्तित्वादियुक्तिभिः सर्वस्यापि दौर्घट्यस्य परिहृतत्वात् । यो हि साक्षात्कारकाधिष्ठानस्य नेष्ये स शरीरव्यवधानमपेक्षते । यस्य चागन्तुकं ज्ञानं स तदर्थमिन्द्रियाणि । यश्च गुरुशरीरो नावस्थातुं शक्नोति स क्षित्यादिकमाधारम् । भगवांस्तु सर्वशक्तिः सर्वज्ञः किमर्थपपेक्षतेति । नच काचिदभ्यधिका शङ्कास्ति येन पुनरारम्भः स्यादित्यत आह मानेति ॥ विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम्

jīvarūpābhidhāyināṃ vākyānām / upalakṣaṇametat / prāṇādiviṣayāṇāṃ cetyapi draṣṭavyam / sṛṣṭayādiviśeṣaṇamupapattisūcanārtham / tuśabdo viśeṣārthaḥ / yo dvitīyādhyāyagocaro vākyānāmanyonyavirodhaḥ so 'pi pārameśvarasarvavaiśiṣyayavirodhaparihāra eva / kintu prathamadvitīyapādayoḥ sākṣattṛtīyacaturthayostu vyavadhāneneti viśeṣaḥ / tathāhi / śrutīnāṃ parasparavirodhaparihāraḥ kiṃ tatprāmāṇyanirṇayamātraphalaḥ kiṃ vā prameyanirṇayaphalaḥ / nādyaḥ / mīmāṃsāyā nyāyaśāstratvāpatteḥ / kiñcaivaṃ sati viyadādisṛṣṭayādiviṣayavākyavirodhaparihāra eva kasmātkriyate / uditahomādivākyānāmapi nyāyadarśana ivopādānopapatteḥ / ākāśavāyvādikramaścātra nātyantamupayujyate / dvitīye 'pi kiṃ sṛṣṭayādikameva prameyamuta tadaṅgibhūtamanyat / nādyaḥ / tasya svarūpato 'prayojanatvāt / prathamāpratipādyatvam / anyathā punaruditahomādivākyavirodhaparihāro 'pi kāryaḥ syāt / *6,300* sṛṣṭayādiviṣayaniṣkarṣo 'pi nirhetukaḥ / ato dvitīya eva pariśiṣyate / nacānyadasti sṛṣṭayādiprameyasyāṅgi prathamoktaṃ dvitīyasūtrābhihitādbrahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyayāt / ato yuktamuktam / tadevaṃ paroktasūtrārthasya dvitīyādhyāyāntarbhāvalakṣaṇasaṅgatyabhāvādvirodhāccokta eva sūtrārtha iti siddham / *6,302* atreśvarasya śarīrendriyādikaraṇarahitatvātkartṛtvaṃ nopapadyate ityākṣepasamādhānārthaṃ sūtram // oṃ vikaraṇatvānneti cettaduktam oṃ // iti / etadanārambhaṇīyam / punaruktatvāt / śrutestu śabdamūlatvāt, tātmani caivaṃ vicitrāśca hi, sarvopetā ca taddarśanāditi sūtrairevālaukikatvaśabdaikasamadhigamyatvavicitrānantaśaktitvādiyuktibhiḥ sarvasyāpi daurghaṭyasya parihṛtatvāt / yo hi sākṣātkārakādhiṣṭhānasya neṣye sa śarīravyavadhānamapekṣate / yasya cāgantukaṃ jñānaṃ sa tadarthamindriyāṇi / yaśca guruśarīro nāvasthātuṃ śaknoti sa kṣityādikamādhāram / bhagavāṃstu sarvaśaktiḥ sarvajñaḥ kimarthapapekṣateti / naca kācidabhyadhikā śaṅkāsti yena punarārambhaḥ syādityata āha māneti // vikaraṇatvān neti cet tad uktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,३०४* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां नप्रयोजनाधिकरणम् ॥ *६,३०४फ़्।* ॥ ॐ न प्रयोजनवत्त्वात् ॐ ॥ ॐ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॐ । यत्प्रयोजनार्थं सृष्टयादिस्तदूनत्वादपूर्णतेत्याक्षेपपरिहारायेदमधिकरणमारभ्यते । तदेतदनुपपन्नमित्याभाति । तथाहि । यद्यत्र कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं प्रसाध्यापूर्णत्वसाधनं पूर्वपक्षिणो विवक्षितं स्यात्तदा प्रथमसूत्रमयुक्तं स्यात् । अपूर्णतासाधकं प्रति प्रयोजनवत्त्वहेतोरसिद्धत्वात् । अथ कर्ता चेत्प्रयोजनवान्स्यात् तथा चापूर्णः स्यादित्यापादनं विवक्षितम् । तदा व्यर्थमेवेदं सूत्रम् । न चापूर्णस्ततो न प्रयोजनवानिति परेणैवाङ्गीकृतत्वात् । अन्यथा विपर्ययापर्यवसानात् । लोकवत्तु लीलाकैवल्यमिति द्वितीयसूत्रं तु पक्षद्वये ऽप्ययुक्तम् । साधनापादनदूषणस्यानुद्भावनादिति । मैवम् । ईश्वरस्य सृष्टयादिना प्रयोजनमस्ति न वा । आद्ये ऽपूर्णत्वं प्रसज्येत । द्वितीये तु कर्तृत्वानुपपत्तिः तस्य प्रयोजनव्याप्तत्वादित्युभयथापीश्वरस्य जगत्सृष्टयादिकर्तृत्वानुपपत्तिरित्यत्र पूर्वपक्षिणो विवक्षितम् । तत्र प्रथमसूत्रेण प्रयोजनाभावपक्षं सयुक्तिकमुपादत्ते । तत्रोक्तदोषपरिहारार्थं द्वितीयं सूत्रम् । यद्वा कर्तृत्वेन प्रयोजनस्य तेन चापूर्णत्वस्य इदं स धनं विवक्षितमुतापादनमिति सिद्धान्ती विकल्प्याद्यमाद्येन निराचष्टे । न कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं साध्यम् । कृतकृत्यत्वेन प्रयोजनाभावस्यैव निश्चितत्वात् । नचासिद्धो हेतुः । अथैष एव परम आनन्दो निरनिष्यो निरवद्य इति श्रुतेः । प्रयोजनवत्त्वेनापूर्णतानुमानं तु गर्भस्रावेणैव ग(लि)तमिति । आद्यस्य दूषणान्तरं वदन्द्वितीयं द्वितीयेन निराकरोतीति । *६,३०८* ननूक्तमत्र लोकवदिति सूत्रेण साधनस्यापादनस्य वा न किञ्चिद्दूषणमुद्भाव्यत इति । मैवम् । बाधादेरुद्भावनादित्याशयवान्द्वितीयसूत्रस्य तात्पर्यमाह सदेति ॥ न प्रयोजनवत्त्वात्

*6,304* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ naprayojanādhikaraṇam // *6,304f.* // oṃ na prayojanavattvāt oṃ // oṃ lokavattu līlākaivalyam oṃ / yatprayojanārthaṃ sṛṣṭayādistadūnatvādapūrṇatetyākṣepaparihārāyedamadhikaraṇamārabhyate / tadetadanupapannamityābhāti / tathāhi / yadyatra kartṛtvena prayojanavattvaṃ prasādhyāpūrṇatvasādhanaṃ pūrvapakṣiṇo vivakṣitaṃ syāttadā prathamasūtramayuktaṃ syāt / apūrṇatāsādhakaṃ prati prayojanavattvahetorasiddhatvāt / atha kartā cetprayojanavānsyāt tathā cāpūrṇaḥ syādityāpādanaṃ vivakṣitam / tadā vyarthamevedaṃ sūtram / na cāpūrṇastato na prayojanavāniti pareṇaivāṅgīkṛtatvāt / anyathā viparyayāparyavasānāt / lokavattu līlākaivalyamiti dvitīyasūtraṃ tu pakṣadvaye 'pyayuktam / sādhanāpādanadūṣaṇasyānudbhāvanāditi / maivam / īśvarasya sṛṣṭayādinā prayojanamasti na vā / ādye 'pūrṇatvaṃ prasajyeta / dvitīye tu kartṛtvānupapattiḥ tasya prayojanavyāptatvādityubhayathāpīśvarasya jagatsṛṣṭayādikartṛtvānupapattirityatra pūrvapakṣiṇo vivakṣitam / tatra prathamasūtreṇa prayojanābhāvapakṣaṃ sayuktikamupādatte / tatroktadoṣaparihārārthaṃ dvitīyaṃ sūtram / yadvā kartṛtvena prayojanasya tena cāpūrṇatvasya idaṃ sa dhanaṃ vivakṣitamutāpādanamiti siddhāntī vikalpyādyamādyena nirācaṣṭe / na kartṛtvena prayojanavattvaṃ sādhyam / kṛtakṛtyatvena prayojanābhāvasyaiva niścitatvāt / nacāsiddho hetuḥ / athaiṣa eva parama ānando niraniṣyo niravadya iti śruteḥ / prayojanavattvenāpūrṇatānumānaṃ tu garbhasrāveṇaiva ga(li)tamiti / ādyasya dūṣaṇāntaraṃ vadandvitīyaṃ dvitīyena nirākarotīti / *6,308* nanūktamatra lokavaditi sūtreṇa sādhanasyāpādanasya vā na kiñciddūṣaṇamudbhāvyata iti / maivam / bādhāderudbhāvanādityāśayavāndvitīyasūtrasya tātparyamāha sadeti // na prayojanavattvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्

lokavat tu līlākaivalyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,३५९* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् ॥ ॥ ॐ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॐ ॥ प्राणिनां विविधान्देहेन्द्रिय(यादि)विषयांस्तत्फलं च सुखदुःखलक्षणमुत्पादयन्नीश्वरः किं तदीयं धर्माधर्मरूपं कर्मापेक्षते न वा । आद्ये तस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । द्वितीये निर्निमित्तं कांश्चित्सुखयन्विषमः स्यात् । कांश्चिद्दुःखयन्निर्घृणः स्यात् । इत्युभयथा न तस्य सर्वकर्तृत्वमित्येष(व) पूर्वपक्षो ऽत्राधिकरणे निराक्रियते । तत्र तावदाद्येन सूत्रेण कर्मादिसापेक्षस्य कर्तृत्वमभ्युपेत्य वैषम्यनैर्घण्ये परिहृते । अपेक्षणीयं कर्मादि ईश्वरायत्तं न वा । नेति पक्षे सर्वकारणत्वहानिः । आद्ये निर्निमित्तं विषमाणां कर्मणां कारयितुर्वैषम्यनैर्घृण्ये स्यातामित्याक्षिप्य कर्मादीनामनादिता(त्वा)भ्युपगमेन समाधानमुक्तं"न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात्ऽ; इति सूत्रेण । एवं तर्हि कर्मादिसापेक्षस्य स्वातन्त्र्यं न स्यादित्याशङ्कयोक्तमुपपद्यते चेति । कर्माद्यपेक्षस्यापि तस्य स्वातन्त्र्यमुपपद्यते । कर्मादिसत्तादेरपि तदधीनत्वस्यारम्भणाधिकरणे समर्थितत्वात् । नहि स्वाधीनसत्तादिकमपेक्षमाणस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिर्युक्तेति । एवं(च) तर्हि तदपेक्षा नामानपेक्षैव । तथाच पुनर्वैषम्याद्यापत्तिरित्याशङ्कयोक्तम् उपलभ्यते चेति ॥ उपलभ्यते ही(चे)श्वरस्येदृशं वैषम्यं निर्घृणत्वं च प्रमाणैः । अतो नेदमनिष्यमिति । तदिदमयुक्तम् । वैषम्यनैर्घृण्ये हि वस्तुतो दूषणे न वा । आद्ये कथमन्ततो ऽप्यङ्गीक्रियेते । द्वितीये प्रथममेवाङ्गीकार्ये । किं सापेक्षतापक्षं कक्षीकृत्य तत्र दूषणपरिहारक्लेशेन । तथाच बकबन्ध(क)रीतिरित्यतो ऽभिप्रायमाह वैषम्यमिति । *६,३६०* वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति

*6,359* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiṣamyanairghṛṇyādhikaraṇam // // oṃ vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāttathā hi darśayati oṃ // prāṇināṃ vividhāndehendriya(yādi)viṣayāṃstatphalaṃ ca sukhaduḥkhalakṣaṇamutpādayannīśvaraḥ kiṃ tadīyaṃ dharmādharmarūpaṃ karmāpekṣate na vā / ādye tasya svātantryapracyutiḥ / dvitīye nirnimittaṃ kāṃścitsukhayanviṣamaḥ syāt / kāṃścidduḥkhayannirghṛṇaḥ syāt / ityubhayathā na tasya sarvakartṛtvamityeṣa(va) pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirākriyate / tatra tāvadādyena sūtreṇa karmādisāpekṣasya kartṛtvamabhyupetya vaiṣamyanairghaṇye parihṛte / apekṣaṇīyaṃ karmādi īśvarāyattaṃ na vā / neti pakṣe sarvakāraṇatvahāniḥ / ādye nirnimittaṃ viṣamāṇāṃ karmaṇāṃ kārayiturvaiṣamyanairghṛṇye syātāmityākṣipya karmādīnāmanāditā(tvā)bhyupagamena samādhānamuktaṃ"na karmāvibhāgāditi cennānāditvāt'; iti sūtreṇa / evaṃ tarhi karmādisāpekṣasya svātantryaṃ na syādityāśaṅkayoktamupapadyate ceti / karmādyapekṣasyāpi tasya svātantryamupapadyate / karmādisattāderapi tadadhīnatvasyārambhaṇādhikaraṇe samarthitatvāt / nahi svādhīnasattādikamapekṣamāṇasya svātantryapracyutiryukteti / evaṃ(ca) tarhi tadapekṣā nāmānapekṣaiva / tathāca punarvaiṣamyādyāpattirityāśaṅkayoktam upalabhyate ceti // upalabhyate hī(ce)śvarasyedṛśaṃ vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca pramāṇaiḥ / ato nedamaniṣyamiti / tadidamayuktam / vaiṣamyanairghṛṇye hi vastuto dūṣaṇe na vā / ādye kathamantato 'pyaṅgīkriyete / dvitīye prathamamevāṅgīkārye / kiṃ sāpekṣatāpakṣaṃ kakṣīkṛtya tatra dūṣaṇaparihārakleśena / tathāca bakabandha(ka)rītirityato 'bhiprāyamāha vaiṣamyamiti / *6,360* vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt tathā hi darśayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,३६६* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् ॥ ॥ ॐ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॐ ॥ सर्वे चेतना अपूर्णगुणा दोषिणश्च दृष्टास्तद्दृष्टान्तेन चेतनत्वादीश्वरस्यापि समासव्यासाभ्यामपरिपूणर्गुणत्वं दोषित्वं च स्यादिति पूर्वपक्षो ऽत्राधिकरणे निरस्यते । तदिदमस्पष्टं भाष्ये । चशब्दसमुच्चितायाः श्रुतेरेवोदाहृतत्वात् । युक्तेरव्युत्पादनात् । ततः स्पष्टं यदधीना इति ॥ सर्वधर्मोपपत्तेश् च

*6,366* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ sarvadharmopapattyadhikaraṇam // // oṃ sarvadharmopapatteśca oṃ // sarve cetanā apūrṇaguṇā doṣiṇaśca dṛṣṭāstaddṛṣṭāntena cetanatvādīśvarasyāpi samāsavyāsābhyāmaparipūṇarguṇatvaṃ doṣitvaṃ ca syāditi pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirasyate / tadidamaspaṣṭaṃ bhāṣye / caśabdasamuccitāyāḥ śruterevodāhṛtatvāt / yukteravyutpādanāt / tataḥ spaṣṭaṃ yadadhīnā iti // sarvadharmopapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमयैरनाहिताज्ञानानां ब्रह्मादीनां बुद्धिं युक्तीनां शाणत्वसिद्धये युक्तिशाणेन ज्ञानासेः अतिनैशित्यसिद्धयर्थमिति यावत् । पूर्वेणैव सम्बन्धः । कुसुमया(हिता)ज्ञाननिरसनप्रयोजनाभावे ऽपि ज्ञानवैशद्यप्रयोजनस्य विद्यमानत्वात्तैरिदमादरणीयमिति भावः । ॥ ॐ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॐ ॥ तदेवं समर्थितः पादारम्भः । तत्राद्याधिकरणे निरीश्वरसाङ्खयानां निराक्रियते । नच तत्स्वरूपाज्ञाने दूषणं सुबोधं भवति इत्यतः तन्मतस्थितिं तावद्दर्शयति चेतनेति ॥ रचनानुपपत्तेश् च नानुमानं

kusumayairanāhitājñānānāṃ brahmādīnāṃ buddhiṃ yuktīnāṃ śāṇatvasiddhaye yuktiśāṇena jñānāseḥ atinaiśityasiddhayarthamiti yāvat / pūrveṇaiva sambandhaḥ / kusumayā(hitā)jñānanirasanaprayojanābhāve 'pi jñānavaiśadyaprayojanasya vidyamānatvāttairidamādaraṇīyamiti bhāvaḥ / // oṃ racanānupapatteśca nānumānam oṃ // tadevaṃ samarthitaḥ pādārambhaḥ / tatrādyādhikaraṇe nirīśvarasāṅkhayānāṃ nirākriyate / naca tatsvarūpājñāne dūṣaṇaṃ subodhaṃ bhavati ityataḥ tanmatasthitiṃ tāvaddarśayati cetaneti // racanānupapatteś ca nānumānaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तस्मात् । सर्वज्ञानुमागतमनुमानं प्रकृत्यादिकं, कस्यचित्प्रत्यक्षं, प्रमेयत्वादिति सर्वमसाधकानुमयावगतम् । एतदनुमानसिद्धसर्वज्ञवाक्यावगतमिति यावत् । यद्वानुमानसिद्धप्रामाण्यकत्वेनानुमानप्रधानत्वेन च सर्वज्ञाभिमतस्य वाक्यमेव सर्वज्ञानुमोच्यते । व्याख्यानान्तरस्य चेदं प्रयोजनम् । यत्प्रागुक्तं न योगिप्रत्यक्षेण साङ्खयाचार्यवचनेन वायमर्थः सिद्धयतीति तदपि सूत्रसूचितमेवेति ज्ञापनम् । यदा तु सर्वज्ञाभिमतोत्प्रेक्षितया भेदानां परिमाणादित्यादिकयानुमयावगतमानुमानमिति योजना । तदा वैचि(त्र्य)त्रीप्रदर्शनं व्याख्यानान्तरप्रयोजनम् । जगत्कर्तृ स्वातन्त्र्येण जगत्कारणम् । *७,१४२फ़्।* स्यादेतत् । परिमाणादिहेतुभिस्तावन्महदादिकार्याणां किमपि मूलकारणमस्तीत्यवगम्यते । तस्यापि कारणान्तरकल्पने प्रमाणाभावादनवस्थानाच्च । तस्य च स्वातन्त्र्यं कारकान्तराप्रयोज्यत्वमेव नतु स्वेच्छानुसारित्वम् । येनोक्तदोषः स्यात् । तच्च तत्प्रयोक्तुः कारकान्तरस्याप्रामाणिकत्वादेव सिद्धम् । नचाचेतनस्य तदसम्भावितम् । अचेतनेष्वपि पयो ऽम्बुप्रभृतिषु दर्शनात् । अचेतनमेव हि पयो ऽन्यानधिष्ठितमपि वत्सविवृद्धयर्थं प्रवर्तते । दधिभावं चापद्यते । घनविनिर्मुक्तं चाम्बु जम्बीरनारिकेलादिष्वनेकविधं विकारं प्राप्नोति । नादेयं चापसर्पति । तृणं च गवा जग्धं क्षीरीभवति । अयश्चायस्कान्तमभिसर्पति । नच"इदं नाचेतनवशम्ऽ; इत्यादिप्रमाणविरोधः । तस्योक्तस्थानेष्वेवानैकान्त्यम् । नचेदं ब्रह्मवादिनां सम्मतम् । येन सिद्धसाधनं स्यादित्याशङ्कापरिहारार्थं सूत्रम् ॥ ॐ पयो ऽम्बुवच्चेत्तत्रापि ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे पयो ऽम्ब्वादि चेति ॥ *७,१४३* पयो ऽम्बुवच् चेत् तत्रापि

tattasmāt / sarvajñānumāgatamanumānaṃ prakṛtyādikaṃ, kasyacitpratyakṣaṃ, prameyatvāditi sarvamasādhakānumayāvagatam / etadanumānasiddhasarvajñavākyāvagatamiti yāvat / yadvānumānasiddhaprāmāṇyakatvenānumānapradhānatvena ca sarvajñābhimatasya vākyameva sarvajñānumocyate / vyākhyānāntarasya cedaṃ prayojanam / yatprāguktaṃ na yogipratyakṣeṇa sāṅkhayācāryavacanena vāyamarthaḥ siddhayatīti tadapi sūtrasūcitameveti jñāpanam / yadā tu sarvajñābhimatotprekṣitayā bhedānāṃ parimāṇādityādikayānumayāvagatamānumānamiti yojanā / tadā vaici(trya)trīpradarśanaṃ vyākhyānāntaraprayojanam / jagatkartṛ svātantryeṇa jagatkāraṇam / *7,142f.* syādetat / parimāṇādihetubhistāvanmahadādikāryāṇāṃ kimapi mūlakāraṇamastītyavagamyate / tasyāpi kāraṇāntarakalpane pramāṇābhāvādanavasthānācca / tasya ca svātantryaṃ kārakāntarāprayojyatvameva natu svecchānusāritvam / yenoktadoṣaḥ syāt / tacca tatprayoktuḥ kārakāntarasyāprāmāṇikatvādeva siddham / nacācetanasya tadasambhāvitam / acetaneṣvapi payo 'mbuprabhṛtiṣu darśanāt / acetanameva hi payo 'nyānadhiṣṭhitamapi vatsavivṛddhayarthaṃ pravartate / dadhibhāvaṃ cāpadyate / ghanavinirmuktaṃ cāmbu jambīranārikelādiṣvanekavidhaṃ vikāraṃ prāpnoti / nādeyaṃ cāpasarpati / tṛṇaṃ ca gavā jagdhaṃ kṣīrībhavati / ayaścāyaskāntamabhisarpati / naca"idaṃ nācetanavaśam'; ityādipramāṇavirodhaḥ / tasyoktasthāneṣvevānaikāntyam / nacedaṃ brahmavādināṃ sammatam / yena siddhasādhanaṃ syādityāśaṅkāparihārārthaṃ sūtram // oṃ payo 'mbuvaccettatrāpi oṃ // iti / tadvayācaṣṭe payo 'mbvādi ceti // *7,143* payo 'mbuvac cet tatrāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अन्यत्राभावाधिकरणम् ॥ अन्यत्राभावाच् च न तृणादिवत्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anyatrābhāvādhikaraṇam // anyatrābhāvāc ca na tṛṇādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अभ्युपगमाधिकरणम् ॥ अभ्युपगमे ऽप्य् अर्थाभावात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ abhyupagamādhikaraṇam // abhyupagame 'py arthābhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पुरुषाश्माधिकरणम् ॥ पुरुषाश्मवद् इति चेत् तथापि

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ puruṣāśmādhikaraṇam // puruṣāśmavad iti cet tathāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा खल्वचेतनमेव शरीरं चेतनस्यात्मनः सन्निधानमात्रेण अश्मानयनादिकं करोति । एवमचेतनापि प्रकृतिः पुरुषसन्निधानान्महदादिकार्यं करिष्यति । तथाच प्रयोगः । महदादिकं पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकर्तृकम् कार्यत्वादश्मानयनादिवदिति । एवंच किमीश्वरेणेति शङ्कार्थः । यद्यप्येवमभ्यधिकमाशङ्कितं तथापि रचनानुपपत्तेरित्युक्तदोषः समो भवेत् । न परिहृतो भवेत् । कुतः । अबुद्धिपूर्वत्वात् । प्रकृतेरिति शेषः । बुद्धिः पूर्वा यस्य तत् बुद्धिपूर्वम् । ज्ञानेच्छाप्रयत्ना इत्यर्थः । न विद्यते बुद्धिपूर्वं यस्य तत्तथोक्तं तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मात् । एतदुक्तं भवति । ज्ञानेच्छाप्रयत्नवत्त्वं हि कर्तृत्वम् । नच पुरुषसन्निधाने(ऽपि) न प्रकृतेर्बुद्धिमत्त्वं सम्भवति । अचेतनत्वाङ्गीकारविरोधात् । नच बुद्धयभावे तत्कार्ययोरिच्छाप्रयत्नयोरपि सम्भवः । तथा चाचेतनस्य कर्तृत्वप्रतिज्ञा व्याहतैवेति । नन्वात्मोपसजर्नस्य शरीरस्याश्मानयनादिकर्तृत्वं निदर्शितम् । तत्कथ(मेतदि)मिति चेन्न । शरीरस्याप्युक्तरीत्या कर्तृत्वासम्मतेः । *७,२२९* दूषणान्तरं च दृष्टान्ते दर्शयितुं सूत्रम् ॥ ॐ अङ्गित्वानुपपत्तेः ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे अङ्गित्वादिति ॥ अङ्गित्वानुपपत्तेश् च

yathā khalvacetanameva śarīraṃ cetanasyātmanaḥ sannidhānamātreṇa aśmānayanādikaṃ karoti / evamacetanāpi prakṛtiḥ puruṣasannidhānānmahadādikāryaṃ kariṣyati / tathāca prayogaḥ / mahadādikaṃ puruṣopasarjanaprakṛtikartṛkam kāryatvādaśmānayanādivaditi / evaṃca kimīśvareṇeti śaṅkārthaḥ / yadyapyevamabhyadhikamāśaṅkitaṃ tathāpi racanānupapatterityuktadoṣaḥ samo bhavet / na parihṛto bhavet / kutaḥ / abuddhipūrvatvāt / prakṛteriti śeṣaḥ / buddhiḥ pūrvā yasya tat buddhipūrvam / jñānecchāprayatnā ityarthaḥ / na vidyate buddhipūrvaṃ yasya tattathoktaṃ tasya bhāvastattvam / tasmāt / etaduktaṃ bhavati / jñānecchāprayatnavattvaṃ hi kartṛtvam / naca puruṣasannidhāne('pi) na prakṛterbuddhimattvaṃ sambhavati / acetanatvāṅgīkāravirodhāt / naca buddhayabhāve tatkāryayoricchāprayatnayorapi sambhavaḥ / tathā cācetanasya kartṛtvapratijñā vyāhataiveti / nanvātmopasajarnasya śarīrasyāśmānayanādikartṛtvaṃ nidarśitam / tatkatha(metadi)miti cenna / śarīrasyāpyuktarītyā kartṛtvāsammateḥ / *7,229* dūṣaṇāntaraṃ ca dṛṣṭānte darśayituṃ sūtram // oṃ aṅgitvānupapatteḥ oṃ // iti / tadvayācaṣṭe aṅgitvāditi // aṅgitvānupapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अन्यथानुमित्यधिकरणम् ॥ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anyathānumityadhikaraṇam // anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा सति प्रकृत्यनपेक्षत्वप्रसङ्गेन (अस्य) स्वसिद्धान्तविरोधापत्तेरिति भावः । अनेन विप्रतिषेधाच्चेति सूत्रं व्याख्यातं भवति । विप्रतिषेधाच् चासमञ्जसम्

tathā sati prakṛtyanapekṣatvaprasaṅgena (asya) svasiddhāntavirodhāpatteriti bhāvaḥ / anena vipratiṣedhācceti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati / vipratiṣedhāc cāsamañjasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां वैशेषिकाधिकरणम् ॥ महद्दीर्घवद् वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiśeṣikādhikaraṇam // mahaddīrghavad vā hrasvaparimaṇḍalābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षेतरत्वस्योपाधितामनादृत्य प्रमाणान्तरासहकृतेनैवानुमानेन परमाण्वादिसिद्धयभ्युपगम इत्यर्थः । मधुरो रसो लवणादिरसपञ्चकव्यतिरिक्तरसान्योन्याभाववान् रसत्वाल्लवणादित्याद्यनुमया । अनिष्यानि च सर्वाणि दहनशैत्यादीन्यापतेयुः । कुतः । यस्मादेवंविधानुमा कामचारिणी । ननु च सप्तमरसादेरनुपलम्भादिबाधितत्वात्पक्षेतरत्वोपाधिदुष्टत्वमनुमानानामिति चेत्समं प्रकृते ऽपि । परमाण्वादेरप्यनुपलम्भबाधितत्वात् । अयोग्यं तदिति चेत् । तुल्यं सप्तमरसादावपि । अनुमानप्रामाण्ये सप्तमरसादिसिद्धावयोग्यत्वं कल्प्यम् । कल्पिते च तस्मिन्ननुमानप्रामाण्यसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वमिति चेत् । एतदपि तादृगेव । अनुपभोग्यस्य सप्तमरसादेः कल्पने गौरवमिति चेत् । समाधिसाम्यम् । प्रमिते न गौरवं दोष इत्येतदपि समानम् । तस्मात्परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वमङ्गीकृत्य प्रतिबन्दी मोचनीयेति कथं न तस्य साक्षिवेद्यत्वमिति । *७,४८२* समवायाभ्युपगमाच् च साम्याद् अनवस्थितेः

pakṣetaratvasyopādhitāmanādṛtya pramāṇāntarāsahakṛtenaivānumānena paramāṇvādisiddhayabhyupagama ityarthaḥ / madhuro raso lavaṇādirasapañcakavyatiriktarasānyonyābhāvavān rasatvāllavaṇādityādyanumayā / aniṣyāni ca sarvāṇi dahanaśaityādīnyāpateyuḥ / kutaḥ / yasmādevaṃvidhānumā kāmacāriṇī / nanu ca saptamarasāderanupalambhādibādhitatvātpakṣetaratvopādhiduṣṭatvamanumānānāmiti cetsamaṃ prakṛte 'pi / paramāṇvāderapyanupalambhabādhitatvāt / ayogyaṃ taditi cet / tulyaṃ saptamarasādāvapi / anumānaprāmāṇye saptamarasādisiddhāvayogyatvaṃ kalpyam / kalpite ca tasminnanumānaprāmāṇyasiddhirityanyonyāśrayatvamiti cet / etadapi tādṛgeva / anupabhogyasya saptamarasādeḥ kalpane gauravamiti cet / samādhisāmyam / pramite na gauravaṃ doṣa ityetadapi samānam / tasmātparamāṇvādeḥ sākṣivedyatvamaṅgīkṛtya pratibandī mocanīyeti kathaṃ na tasya sākṣivedyatvamiti / *7,482* samavāyābhyupagamāc ca sāmyād anavasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत इत्यस्य श्रुतावेव परामर्शविषयो द्रष्टव्यः । श्रुतिः सर्वस्येश्वराधीनतामाहेति शेषः । *८,१६२* अनुपपत्त्यन्तरं वैशेषिकादिमते दर्शयन्, ॥ ॐ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॐ ॥ ॐ उभयथा च दोषात् ॐ ॥ इति सूत्रद्वयं व्याचष्टे रूपेति ॥ रूपादिमत्त्वाच् च विपर्ययो दर्शनात्

tata ityasya śrutāveva parāmarśaviṣayo draṣṭavyaḥ / śrutiḥ sarvasyeśvarādhīnatāmāheti śeṣaḥ / *8,162* anupapattyantaraṃ vaiśeṣikādimate darśayan, // oṃ rūpādimattvācca viparyayo darśanāt oṃ // oṃ ubhayathā ca doṣāt oṃ // iti sūtradvayaṃ vyācaṣṭe rūpeti // rūpādimattvāc ca viparyayo darśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयथा च दोषात्

ubhayathā ca doṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमाणोरिति जात्यपेक्षमेकवचनम् । पार्थिवादीनां चतुर्विधानां परमाणूनां नित्यतामुपयान्ति वैशेषिकादयः । तदनुपपन्नम् । पाथिर्वाः पाथसीयास्तैजसाश्च परमाणवो ऽनित्या रूपवत्त्वात्पटवत् । यद्वा चतुर्विधा अप्यनित्याः स्पर्शवत्त्वात्पटवत् । एवं पार्थितवा आप्याश्चानित्या रसवत्त्वात्पटवत् । पार्थिवा अनित्या गन्धवत्त्वात्तद्वदेवेत्याद्यनुमानविरुद्धत्वात् । नच सावयवत्वमुपाधिः । गुणादौ साध्याव्याप्तेः । नच द्रव्यत्वावच्छिन्ने साध्ये ऽस्योपाधित्वम् । यद्रूपादिमत्तत्सावयवमिति साधनव्यापकत्वात् । नच धर्मिग्राहकविरोधः । साक्षिणैव परमाणुसिद्धेरुक्तत्वात् । अनित्यत्वे च परमाणूनां न मूलकारणत्वसिद्धिः । यदि च रूपादिमन्तो ऽपि परमाणवो नानित्यास्तदा घटादयो ऽप्यनित्या न स्युरविशेषात् । तथा(च)पि न परमाणूनां मूलकारणत्वम् । नचेश्वरे हेतूनां व्यभिचारः । भौतिकत्वेन विशेषणात् । तथाच वक्ष्यति । "भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मतेऽ; । इति । *८,१६४* नन्वस्माभिर्भूतसूक्ष्माणां नित्यताङ्गीक्रियते । तत्कथमेवमनुमीयते । मैवम् । नहि परमाणवो भूतसूक्ष्माणि, किन्नामाहं(कारो)मात्रोपचितानि । विकृताकाराश्च अनित्या एवेति । *८,१६५* अपरिग्रहाच् चात्यन्तम् अनपेक्षा

paramāṇoriti jātyapekṣamekavacanam / pārthivādīnāṃ caturvidhānāṃ paramāṇūnāṃ nityatāmupayānti vaiśeṣikādayaḥ / tadanupapannam / pāthirvāḥ pāthasīyāstaijasāśca paramāṇavo 'nityā rūpavattvātpaṭavat / yadvā caturvidhā apyanityāḥ sparśavattvātpaṭavat / evaṃ pārthitavā āpyāścānityā rasavattvātpaṭavat / pārthivā anityā gandhavattvāttadvadevetyādyanumānaviruddhatvāt / naca sāvayavatvamupādhiḥ / guṇādau sādhyāvyāpteḥ / naca dravyatvāvacchinne sādhye 'syopādhitvam / yadrūpādimattatsāvayavamiti sādhanavyāpakatvāt / naca dharmigrāhakavirodhaḥ / sākṣiṇaiva paramāṇusiddheruktatvāt / anityatve ca paramāṇūnāṃ na mūlakāraṇatvasiddhiḥ / yadi ca rūpādimanto 'pi paramāṇavo nānityāstadā ghaṭādayo 'pyanityā na syuraviśeṣāt / tathā(ca)pi na paramāṇūnāṃ mūlakāraṇatvam / naceśvare hetūnāṃ vyabhicāraḥ / bhautikatvena viśeṣaṇāt / tathāca vakṣyati / "bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate'; / iti / *8,164* nanvasmābhirbhūtasūkṣmāṇāṃ nityatāṅgīkriyate / tatkathamevamanumīyate / maivam / nahi paramāṇavo bhūtasūkṣmāṇi, kinnāmāhaṃ(kāro)mātropacitāni / vikṛtākārāśca anityā eveti / *8,165* aparigrahāc cātyantam anapekṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां समुदायाधिकरणम् ॥ समुदाय उभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिः

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ samudāyādhikaraṇam // samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुदायानु(त्पत्तौ) चाणूनां महानेक इति प्रत्यक्षबुद्धिगोचरतायोगादवश्यमङ्गीकरणीयो ऽवयवीति । किञ्चायं समुदायः किं परमाणूनां संयोगः किंवानेकत्वसङ्खया । उत द्रव्यान्तरम् । नाद्यद्वितीयौ । अनङ्गीकारात् । अङ्गीकारे ऽप्यतीन्द्रियाश्रितयोस्तयोरैन्द्रियकत्वानुपपत्तिः । तृतीये स एवावयवी । सांवृतो ऽसाविति चेत् । तर्हि पुनर्महानित्यादिप्रमानुपपत्तिस्तदवस्थैव । भ्रान्तिरियमिति चेत्(न) । भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वेन क्वचिन्महत्त्वादेर्वास्तवत्त्वप्रसङ्गात् । अनादिवासनावशादानादिरेवेयं भ्रान्तिरिति चेन्न । नीलादिज्ञानस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् । *८,१७९* ननु विषममिदमुच्यते । अवयविनि बाधकसद्भावात् । तथाहि । अवयवी किमवयवेषु प्रत्येकं कार्त्स्येन वर्तते । किं वैकदेशेन । आद्ये ऽनेकत्वप्रसङ्गः । न द्वितीयः । तस्यावयवान्विहायैकदेशाभावात् । भावे वा(त) अत्रापि वृत्तिविकल्पप्रसङ्गात् । किञ्च केषुचित्तन्तुषु चलत्सु तद्गतो ऽवयवी चलति न वा । नेति पक्षे युतसिद्धिप्रसङ्गः । आद्ये तु निश्चलावयवाश्रितो न चलतीति चलाचलत्वलक्षणो विरुद्धधर्माध्यासः । एवमावृत्तानावृतत्वरक्तारक्तत्वलक्षणावपि विरुद्धधर्माध्यासौ द्रष्टव्याविति । उच्यते । नास्माभिरवयवेभ्यो ऽत्यन्तभिन्नो ऽवयवी गृह्यते । किन्तु तत्परिणामविशेष एव । तत्र कुतो वृत्तिविकल्पावकाशः । चलाचलत्वादिविरोधस्तु भेदाभेद(दादि)विरोधवदपाक्रियत इति नावयविनि बाधकसद्भावः । नच वाच्यं समुदायो भवद्भिरङ्गी(क्रिय)कृत एव त(तश्च)त्राक्षेपसमाधानसाम्यमिति । यतो ऽनेकेषामेककालदेशकार्याद्यवच्छेदेन मेलनं समुदायो ऽभ्युपगम्यते । स चामिलितेभ्य एव भव(ती)ति । स्थायितानां च तत्सम्भवो न क्षणभङ्गवाद इति वक्ष्यति । *८,१८१* उक्तमर्थमाक्षिप्य समादधत्सूत्रम् ॐ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॐ ॥ इति । तत्राक्षेपांशं तावद्वयाचष्टे अन्योन्येति ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वाद् इति चेन् नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात्

samudāyānu(tpattau) cāṇūnāṃ mahāneka iti pratyakṣabuddhigocaratāyogādavaśyamaṅgīkaraṇīyo 'vayavīti / kiñcāyaṃ samudāyaḥ kiṃ paramāṇūnāṃ saṃyogaḥ kiṃvānekatvasaṅkhayā / uta dravyāntaram / nādyadvitīyau / anaṅgīkārāt / aṅgīkāre 'pyatīndriyāśritayostayoraindriyakatvānupapattiḥ / tṛtīye sa evāvayavī / sāṃvṛto 'sāviti cet / tarhi punarmahānityādipramānupapattistadavasthaiva / bhrāntiriyamiti cet(na) / bhrānterabhrāntipūrvakatvena kvacinmahattvādervāstavattvaprasaṅgāt / anādivāsanāvaśādānādireveyaṃ bhrāntiriti cenna / nīlādijñānasyāpi tathātvaprasaṅgāt / *8,179* nanu viṣamamidamucyate / avayavini bādhakasadbhāvāt / tathāhi / avayavī kimavayaveṣu pratyekaṃ kārtsyena vartate / kiṃ vaikadeśena / ādye 'nekatvaprasaṅgaḥ / na dvitīyaḥ / tasyāvayavānvihāyaikadeśābhāvāt / bhāve vā(ta) atrāpi vṛttivikalpaprasaṅgāt / kiñca keṣucittantuṣu calatsu tadgato 'vayavī calati na vā / neti pakṣe yutasiddhiprasaṅgaḥ / ādye tu niścalāvayavāśrito na calatīti calācalatvalakṣaṇo viruddhadharmādhyāsaḥ / evamāvṛttānāvṛtatvaraktāraktatvalakṣaṇāvapi viruddhadharmādhyāsau draṣṭavyāviti / ucyate / nāsmābhiravayavebhyo 'tyantabhinno 'vayavī gṛhyate / kintu tatpariṇāmaviśeṣa eva / tatra kuto vṛttivikalpāvakāśaḥ / calācalatvādivirodhastu bhedābheda(dādi)virodhavadapākriyata iti nāvayavini bādhakasadbhāvaḥ / naca vācyaṃ samudāyo bhavadbhiraṅgī(kriya)kṛta eva ta(taśca)trākṣepasamādhānasāmyamiti / yato 'nekeṣāmekakāladeśakāryādyavacchedena melanaṃ samudāyo 'bhyupagamyate / sa cāmilitebhya eva bhava(tī)ti / sthāyitānāṃ ca tatsambhavo na kṣaṇabhaṅgavāda iti vakṣyati / *8,181* uktamarthamākṣipya samādadhatsūtram oṃ itaretarapratyayatvāditi cennotpattimātranimittatvāt oṃ // iti / tatrākṣepāṃśaṃ tāvadvayācaṣṭe anyonyeti // itaretarapratyayatvād iti cen notpattimātranimittatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीये त्वाद्यक्षण एव कर्तव्यस्य सर्वस्य कृतत्वात् द्वितीयादिक्षणे ऽसत्त्वमवर्जनीयमेव । तदेवमनुकूलतर्कबललब्धप्रतिबन्धस्य क्षणिकत्वानुमानस्य बलवत्त्वात्प्रत्यभिज्ञाप्रत्यनुमाने तद्बाधिते न स्थैर्यसाधनायालमिति । मैवम् । एषां तर्काणां प्रतितर्कपराहतत्वादिनाऽभासत्वात् । *८,२२३* तथाहि । यद्यात्मानात्मप्रपञ्चः सर्वो ऽपि क्षणिकः स्यात्तदा प्रमाप्रमारूपः सर्वो(कलो)ऽप्यनुमानागमप्रत्यभिज्ञालक्षणो व्यवहारो लुप्येत । तर्कस्याप्यस्य नोत्थानं स्यात् । तस्य तज्जातीयस्य वा तेन तज्जातीयेन वा सह भूयः सम्बन्धावगमे (न)त तादात्म्यतदुत्पत्त्यवधारणेन (वा) चोपाध्यभावा(द्य)वधारणेन वा व्यभिचाराभावनिश्चये सति व्याप्त्यवधारणम् । अवधृतव्याप्तेश्च पक्षदर्शनं लिङ्गदर्शनं च । ततो ऽनुभूतव्याप्तिस्मरणम् । अथ यन्मया व्याप्तत्वेन ज्ञातं लिङ्गं तदत्र पक्षे ऽस्तीत्यनुसन्धानम् । अथेदानीमनुमितिरित्यनुमानप्रक्रिया । न ह्येतत्सर्वं क्षणिकस्यात्मनः सम्भवति । येन हि सकृत् धूमो दृष्टो नष्ट एवासौ । कस्य भूयोदर्शनं कस्य च व्याप्त्यवधारणादि । यस्मिंश्च पर्वते धूमो दृष्टो नष्ट एवासौ । कुत्र पुनर्व्याप्तिलिङ्गानुसन्धानम् । कुत्र च साध्याध्यवसायः । *८,२२४* एवमागमे ऽप्येकैकवर्णश्रवणानि, पदानुसन्धानम्, समयग्रहः, पुनः पदश्रवणम्, समयस्मरणम्, वाक्यार्थज्ञानमित्यनेकसंवि(कानुसन्धा)न्धानम्, नात्मनः क्षणिकतायामुपपद्यते । प्रत्यभिज्ञानमपि येन पूर्वावस्थो ऽर्थो ज्ञातस्तेनैव तस्य वा तत्सदृशस्य वा दर्शने भवति । तत्कथं क्षणिकस्यात्मनः स्यात् । *८,२२५* अनुमानेन तर्को ऽपि व्याख्यातः । प्रतिक्षणमात्मनो ऽनात्मनश्च भेदे ऽप्यनुमा(ना)द्यङ्गीकारे ऽतिप्रसङ्गः स्यात् । यस्य कस्यचिद्वयाप्तिज्ञाने नारिकेलद्वीपवासिनो ऽप्यग्निप्रमा (भवेत्) स्यात् । पर्वते लिङ्गदर्शनेन ह्रदे ऽप्यग्निरनुमीयेतेत्यादि । पूर्वोत्तरक्षणवर्तिनामात्मनां पर्वतादीनां च कार्यकारणभावादुपपन्नो ऽनुमानादिव्यवहार इति चेत्(न) । अन्यत्वस्यानपायात् । अन्यथोपाध्यायशिष्यबुद्धयादावपि प्रसङ्गात् । *८,२२६* अथ मतम् । कारणक्षणाः कार्यक्षणेषु संस्कारानपर्यन्ति । अतः पूर्वपूर्वात्मसंस्कारयोगिनामुत्तरोत्तरेषामात्मनामनुमानादिव्यवहारो युज्यते । पर्वतादयो ऽपि (पूर्व)पूर्वसंस्कारभाजः पक्षादित्वमश्नुवते इति । एतन्निराकरणाय सूत्रम् । ॐ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे उत्तरेति ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्

dvitīye tvādyakṣaṇa eva kartavyasya sarvasya kṛtatvāt dvitīyādikṣaṇe 'sattvamavarjanīyameva / tadevamanukūlatarkabalalabdhapratibandhasya kṣaṇikatvānumānasya balavattvātpratyabhijñāpratyanumāne tadbādhite na sthairyasādhanāyālamiti / maivam / eṣāṃ tarkāṇāṃ pratitarkaparāhatatvādinā'bhāsatvāt / *8,223* tathāhi / yadyātmānātmaprapañcaḥ sarvo 'pi kṣaṇikaḥ syāttadā pramāpramārūpaḥ sarvo(kalo)'pyanumānāgamapratyabhijñālakṣaṇo vyavahāro lupyeta / tarkasyāpyasya notthānaṃ syāt / tasya tajjātīyasya vā tena tajjātīyena vā saha bhūyaḥ sambandhāvagame (na)ta tādātmyatadutpattyavadhāraṇena (vā) copādhyabhāvā(dya)vadhāraṇena vā vyabhicārābhāvaniścaye sati vyāptyavadhāraṇam / avadhṛtavyāpteśca pakṣadarśanaṃ liṅgadarśanaṃ ca / tato 'nubhūtavyāptismaraṇam / atha yanmayā vyāptatvena jñātaṃ liṅgaṃ tadatra pakṣe 'stītyanusandhānam / athedānīmanumitirityanumānaprakriyā / na hyetatsarvaṃ kṣaṇikasyātmanaḥ sambhavati / yena hi sakṛt dhūmo dṛṣṭo naṣṭa evāsau / kasya bhūyodarśanaṃ kasya ca vyāptyavadhāraṇādi / yasmiṃśca parvate dhūmo dṛṣṭo naṣṭa evāsau / kutra punarvyāptiliṅgānusandhānam / kutra ca sādhyādhyavasāyaḥ / *8,224* evamāgame 'pyekaikavarṇaśravaṇāni, padānusandhānam, samayagrahaḥ, punaḥ padaśravaṇam, samayasmaraṇam, vākyārthajñānamityanekasaṃvi(kānusandhā)ndhānam, nātmanaḥ kṣaṇikatāyāmupapadyate / pratyabhijñānamapi yena pūrvāvastho 'rtho jñātastenaiva tasya vā tatsadṛśasya vā darśane bhavati / tatkathaṃ kṣaṇikasyātmanaḥ syāt / *8,225* anumānena tarko 'pi vyākhyātaḥ / pratikṣaṇamātmano 'nātmanaśca bhede 'pyanumā(nā)dyaṅgīkāre 'tiprasaṅgaḥ syāt / yasya kasyacidvayāptijñāne nārikeladvīpavāsino 'pyagnipramā (bhavet) syāt / parvate liṅgadarśanena hrade 'pyagniranumīyetetyādi / pūrvottarakṣaṇavartināmātmanāṃ parvatādīnāṃ ca kāryakāraṇabhāvādupapanno 'numānādivyavahāra iti cet(na) / anyatvasyānapāyāt / anyathopādhyāyaśiṣyabuddhayādāvapi prasaṅgāt / *8,226* atha matam / kāraṇakṣaṇāḥ kāryakṣaṇeṣu saṃskārānaparyanti / ataḥ pūrvapūrvātmasaṃskārayogināmuttarottareṣāmātmanāmanumānādivyavahāro yujyate / parvatādayo 'pi (pūrva)pūrvasaṃskārabhājaḥ pakṣāditvamaśnuvate iti / etannirākaraṇāya sūtram / oṃ uttarotpāde ca pūrvanirodhāt oṃ // iti / tadvayācaṣṭe uttareti // uttarotpāde ca pūrvanirodhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विभागमात्रं कलोच्यते । पूर्वापरयोरभावे तन्निरूप्यमध्याभावः सिद्धः । इष्यते सौगतैः । *८,२३७* एवं तर्कस्य प्रतितर्कपराहतिमभिधायेदानीं यथा स्थायिनः सत्त्वानुपपत्तिरेवं क्षणिकस्यापि तदनुपपत्तेरनुकूलता नाम तर्कदोष इति प्रतिपादयितुं सूत्रम् ॐ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॐ ॥ इति । तद्वयाचक्षाणस्तावद्विकल्पेन तत्पृच्छति पूर्वेति ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा

atra vibhāgamātraṃ kalocyate / pūrvāparayorabhāve tannirūpyamadhyābhāvaḥ siddhaḥ / iṣyate saugataiḥ / *8,237* evaṃ tarkasya pratitarkaparāhatimabhidhāyedānīṃ yathā sthāyinaḥ sattvānupapattirevaṃ kṣaṇikasyāpi tadanupapatteranukūlatā nāma tarkadoṣa iti pratipādayituṃ sūtram oṃ asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā oṃ // iti / tadvayācakṣāṇastāvadvikalpena tatpṛcchati pūrveti // asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां शून्यवादापाकरणम् ॥ ॥ ॐ नासतो ऽदृष्टत्वात् ॐ ॥ माध्यमिकमतमत्रापाक्रियते । तस्योक्तार्थविरुद्धतां दर्शयितुं तत्तावदुपन्यस्यति अपर इति ॥ नासतो ऽदृष्टत्वात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śūnyavādāpākaraṇam // // oṃ nāsato 'dṛṣṭatvāt oṃ // mādhyamikamatamatrāpākriyate / tasyoktārthaviruddhatāṃ darśayituṃ tattāvadupanyasyati apara iti // nāsato 'dṛṣṭatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिः प्रत्यक्षमेव अखिलात् अनुमानादगमाच्च वरं प्रमाणम् । अयमभिसन्धिः । नासतो जगतो भाव इति प्रतिज्ञाय कुत इत्याकाङ्क्षायां तत्र प्रमाणाभावादिति हेतुं मनसि निधाय कतं तत्र प्रमाणाभाव इति जिज्ञासायामनुमानागमयोः प्रत्यक्षमूलत्वेन ततः प्रत्यक्षमेव वरं प्रमाणमिति, आदावदृष्टत्वादिति तदभावो ऽयं दर्शितो नतु प्रधानप्रतिज्ञायां हेतुत्वेन, येनोक्तदोषः स्यादिति । तर्ह्यनुमानाद्यभावो (ऽपि) वक्तव्य इत्यत आह प्रमाणं चेति ॥ अयमाशयः । वेदादेः शून्यवादिना प्रामाण्यं नाङ्गीक्रियते । तदीयागमस्य त्वस्माभिरित्यतो नास्त्यत्रागमः सम्प्रतिपन्न इति शिष्यैरेव शक्यते ज्ञातुम् । प्रत्यक्षाभावेनानुमानस्याप्यभावः सिद्ध एव । प्रत्यक्षस्यानुमानोपजीव्यत्वात् । प्रत्यक्षेण क्वचिदुपलब्धमेव ह्यनुमानेन (क्वचित्सा)साधनीयम् । अतो ऽनुमाना(द्य)भावस्यानुक्तावपि लाभाददृष्टत्वादित्येवोक्तं सूत्रकृतेति । अत एव प्रागुक्तम् क्वचिदिति ॥ *८,२७०* मा भूच्छून्याज्जगदुत्पत्तौ प्रत्यक्षं प्रमाणम् । मा च भूदागमः । तथाप्यनुमानं भविष्यति । असतः सदुत्पत्तौ प्रत्यक्षाभावेन दृष्टानुमानानुपपत्तावपि सामान्यतो दृष्टस्योपपत्तेः । कारणस्य हि सत्त्वे निषिद्धे ऽसत एव जन्म सेत्स्यतीत्याशङ्कयानुमानानां तर्कप्रतिघातं वक्तुं सूत्रम् ॐ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॐ इति ॥ तद्वयाचष्टे यद्येवमिति ॥ उदासीनानाम् अपि चैवं सिद्धिः

dṛṣṭiḥ pratyakṣameva akhilāt anumānādagamācca varaṃ pramāṇam / ayamabhisandhiḥ / nāsato jagato bhāva iti pratijñāya kuta ityākāṅkṣāyāṃ tatra pramāṇābhāvāditi hetuṃ manasi nidhāya kataṃ tatra pramāṇābhāva iti jijñāsāyāmanumānāgamayoḥ pratyakṣamūlatvena tataḥ pratyakṣameva varaṃ pramāṇamiti, ādāvadṛṣṭatvāditi tadabhāvo 'yaṃ darśito natu pradhānapratijñāyāṃ hetutvena, yenoktadoṣaḥ syāditi / tarhyanumānādyabhāvo ('pi) vaktavya ityata āha pramāṇaṃ ceti // ayamāśayaḥ / vedādeḥ śūnyavādinā prāmāṇyaṃ nāṅgīkriyate / tadīyāgamasya tvasmābhirityato nāstyatrāgamaḥ sampratipanna iti śiṣyaireva śakyate jñātum / pratyakṣābhāvenānumānasyāpyabhāvaḥ siddha eva / pratyakṣasyānumānopajīvyatvāt / pratyakṣeṇa kvacidupalabdhameva hyanumānena (kvacitsā)sādhanīyam / ato 'numānā(dya)bhāvasyānuktāvapi lābhādadṛṣṭatvādityevoktaṃ sūtrakṛteti / ata eva prāguktam kvaciditi // *8,270* mā bhūcchūnyājjagadutpattau pratyakṣaṃ pramāṇam / mā ca bhūdāgamaḥ / tathāpyanumānaṃ bhaviṣyati / asataḥ sadutpattau pratyakṣābhāvena dṛṣṭānumānānupapattāvapi sāmānyato dṛṣṭasyopapatteḥ / kāraṇasya hi sattve niṣiddhe 'sata eva janma setsyatītyāśaṅkayānumānānāṃ tarkapratighātaṃ vaktuṃ sūtram oṃ udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ oṃ iti // tadvayācaṣṭe yadyevamiti // udāsīnānām api caivaṃ siddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*८,२७८* अत्र यद्विश्वस्यासत्त्वमुक्तं तत्तावन्निराकर्तुं सूत्रम् ॐ नाभाव उपलब्धेः ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे नचेति ॥ नाभाव उपलब्धेः

*8,278* atra yadviśvasyāsattvamuktaṃ tattāvannirākartuṃ sūtram oṃ nābhāva upalabdheḥ oṃ // iti / tadvayācaṣṭe naceti // nābhāva upalabdheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नश्च भ्रान्तिश्च तयोरिव स्वप्नभ्रान्तिवत् । यद्यपि परस्य स्वप्नो ऽपि भ्रन्तिरेव । तथापि गोबलीवर्दन्यायेन लोकव्यवहारमपेक्ष्य पृथगुक्तिः । यथा स्वप्ने भ्रान्तौ चासदेव गजादिकं सपादिकं च सदित्युपलभ्यते तथासदेवेदं विश्वं स(त्यत्वे)त्त्वेनोपलभ्यते । एतदेव विश्वस्य शून्यकारणत्वं नाम । नापरम् । तत्र कथं सदित्युपलम्भेन विश्वस्य स(त्य)त्वसिद्धिः । नचैवमधिष्ठानस्य द्रष्टुः करणानां तद्दोषाणां च सत्त्वमङ्गीकार्यम् । अन्यथा भ्रान्तिवैचित्र्याद्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । असत्प्रकाशनशक्त्या संवृत्यैव सर्वस्योपपत्तौ तदङ्गीकारवैयथ्र्यात् । एवंच न वचनासिद्धिः । सांवृतसत्त्वस्य वचनस्य प्रत्यक्षेणैव सिद्धेः । तावतैव व्यवहारोपपत्तौ पारमार्थिकसत्त्वस्योपयोगाभावादिति । *८,२८२* एतत्परिहाराय ॐ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ॐ ॥ इति सूत्रम् । तद्वयाचष्टे किञ्चेति ॥ वैधर्म्याच् च न स्वप्नादिवत्

svapnaśca bhrāntiśca tayoriva svapnabhrāntivat / yadyapi parasya svapno 'pi bhrantireva / tathāpi gobalīvardanyāyena lokavyavahāramapekṣya pṛthaguktiḥ / yathā svapne bhrāntau cāsadeva gajādikaṃ sapādikaṃ ca sadityupalabhyate tathāsadevedaṃ viśvaṃ sa(tyatve)ttvenopalabhyate / etadeva viśvasya śūnyakāraṇatvaṃ nāma / nāparam / tatra kathaṃ sadityupalambhena viśvasya sa(tya)tvasiddhiḥ / nacaivamadhiṣṭhānasya draṣṭuḥ karaṇānāṃ taddoṣāṇāṃ ca sattvamaṅgīkāryam / anyathā bhrāntivaicitryādyanupapattiriti vācyam / asatprakāśanaśaktyā saṃvṛtyaiva sarvasyopapattau tadaṅgīkāravaiyathryāt / evaṃca na vacanāsiddhiḥ / sāṃvṛtasattvasya vacanasya pratyakṣeṇaiva siddheḥ / tāvataiva vyavahāropapattau pāramārthikasattvasyopayogābhāvāditi / *8,282* etatparihārāya oṃ vaidharmyācca na svapnādivat oṃ // iti sūtram / tadvayācaṣṭe kiñceti // vaidharmyāc ca na svapnādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥ ॥ ॐ न भावो ऽनुपलब्धेः ॐ ॥ अत्र योगाचाराणां मतमपाक्रियते । तदर्थं तदुपन्यस्यति ज्ञानमेवेति ॥ न भावो ऽनुपलब्धेः

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anupalabdhyadhikaraṇam // // oṃ na bhāvo 'nupalabdheḥ oṃ // atra yogācārāṇāṃ matamapākriyate / tadarthaṃ tadupanyasyati jñānameveti // na bhāvo 'nupalabdheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बन्धमात्रे षष्ठी । एवशब्देनानुभवस्यानुमानतः प्राबल्यं सूचयति । तन्मतं तदभिमतमनुमानमिति शेषः । ज्ञानज्ञेययोरैक्यमिति (च) वा । ज्ञानज्ञेययोः स्फुटं भेदस्यैव साक्षिसिद्धत्वात्कालात्ययापदिष्टत्वमनुमानस्येत्यर्थः । अनेनानुपलब्धेरित्येतदुपलब्धिविरोधादिति च व्याख्यातम् । ननु भेदग्राहकं प्रत्यक्षं भ्रान्तमिति चेन्न । बाधकाभावात् । अनुमानं बाधकमिति तु न वाच्यम् । प्रत्यक्षस्यानुमानतो बलवत्त्वात् । अन्यथा कालातीततोच्छेदप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षस्य भ्रा(न्ति)न्तत्वे ऽनुमानप्रामाण्यं तस्मिंश्च प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वमित्यन्योन्याश्रयत्वाच्चेति । *८,३५३* अनुमानविरोधं चानुमानस्य प्रतिपादयितुं सूत्रम् ॐ क्षणिकत्वाच्च ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे क्षणिकत्वाच्चेति ॥ क्षणिकत्वाच् च

sambandhamātre ṣaṣṭhī / evaśabdenānubhavasyānumānataḥ prābalyaṃ sūcayati / tanmataṃ tadabhimatamanumānamiti śeṣaḥ / jñānajñeyayoraikyamiti (ca) vā / jñānajñeyayoḥ sphuṭaṃ bhedasyaiva sākṣisiddhatvātkālātyayāpadiṣṭatvamanumānasyetyarthaḥ / anenānupalabdherityetadupalabdhivirodhāditi ca vyākhyātam / nanu bhedagrāhakaṃ pratyakṣaṃ bhrāntamiti cenna / bādhakābhāvāt / anumānaṃ bādhakamiti tu na vācyam / pratyakṣasyānumānato balavattvāt / anyathā kālātītatocchedaprasaṅgāt / pratyakṣasya bhrā(nti)ntatve 'numānaprāmāṇyaṃ tasmiṃśca pratyakṣasya bhrāntatvamityanyonyāśrayatvācceti / *8,353* anumānavirodhaṃ cānumānasya pratipādayituṃ sūtram oṃ kṣaṇikatvācca oṃ // iti / tadvayācaṣṭe kṣaṇikatvācceti // kṣaṇikatvāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशुतरविनाशित्वादित्यर्थः । नच ज्ञानस्य क्षणिकत्वं भ्रान्तम् । अबाधितप्र(तीति)त्ययसिद्धत्वात् । स्थिररूपतः आशुतरविनाशितारहित(त्वात्)त्वतः । अनुस्मृतेश्चेत्याद्युक्तप्रकारेण । अत्र क्षणिकत्वाक्षणिकत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासं भेदहेतुं वदताऽन्तरबाह्यत्वादिरनेको विरुद्धधर्मसंसर्ग उपलक्षितो बोद्धव्यः । *८,३५४* एवं प्रत्येकं निराकृतानि बौद्धमतानि साधारणदोषेण दूषयितुं सूत्रम् ॐ सवर्थानुपपत्तेश्च ॐ ॥ इति । तद्वयाख्याति सर्वेति ॥ सर्वथानुपपत्तेश् च

āśutaravināśitvādityarthaḥ / naca jñānasya kṣaṇikatvaṃ bhrāntam / abādhitapra(tīti)tyayasiddhatvāt / sthirarūpataḥ āśutaravināśitārahita(tvāt)tvataḥ / anusmṛteścetyādyuktaprakāreṇa / atra kṣaṇikatvākṣaṇikatvalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsaṃ bhedahetuṃ vadatā'ntarabāhyatvādiraneko viruddhadharmasaṃsarga upalakṣito boddhavyaḥ / *8,354* evaṃ pratyekaṃ nirākṛtāni bauddhamatāni sādhāraṇadoṣeṇa dūṣayituṃ sūtram oṃ savarthānupapatteśca oṃ // iti / tadvayākhyāti sarveti // sarvathānupapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥ ॥ ॐ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॐ ॥ जैनमतमत्र निराक्रियते । निराकार्यांशज्ञापनाय तदुपन्यस्यति आहेति ॥ नैकस्मिन्न् असंभवात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ naikasminnadhikaraṇam // // oṃ naikasminnasambhavāt oṃ // jainamatamatra nirākriyate / nirākāryāṃśajñāpanāya tadupanyasyati āheti // naikasminn asaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षपणक इति वर्तते । स्वप्रभं स्वप्रकाशं, देहस्य मानं परिमाणमिव मानं यस्यासौ तथोक्तः । अत्र देहमानत्वमेव विप्रतिपन्नो ऽर्थः । स्वप्रभत्वं तु सम्मतमेवास्माकम् । यद्वा स्वप्रभमिति क्रियाविशेषणम् । विना प्रमाणेन स्वीयया प्रभयोत्प्रेक्ष्यैव वक्तीति । अथवानेन देहपरिमाणत्वे जैनोक्तं प्रमाणाभावसमनुवदति । तत्र स्वशब्देन स्वीयो देह उच्यते । तत्र प्रभा यस्यासौ तथोक्तः । तथाच प्रयोगः । देवदत्तात्मा, तद्देह एव, तत्र सर्वत्रैव च विद्यते । तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलम्भात् । यो यत्रैव, यत्र सवर्त्रैव स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यते, स तत्रैव, तत्र सर्वत्र च विद्यते । यथा देवदत्तगृह एव तत्र सर्वत्रैव चोपलभ्यमानस्वासाधारणभास्वरत्वादिगुणः प्रदीपः । तथाचायं तस्मात्तथेति । अन्यथा कमनीयतनयालिङ्गनेन सर्वत्राह्ला(दाक)दकरस्य (स्व)सुखस्याननुभवप्रसङ्गः । तथाच सर्वाङ्गीणरोमाञ्चादिकार्यानुदयः स्यादिति । यद्वा प्रदीपस्येव स्वानपायिनी प्रभा यस्यासौ स्वप्रभ इति । *८,३७४* अत्रात्मनः कायपरिमाणत्वनिरासार्थं सूत्रम् ॥ ॐ एवञ्चात्माकात्स्नर्यम् ॐ ॥ इति । तस्य तात्पर्यमाह तदपीति ॥ एवं चात्माकार्त्स्न्यम्

kṣapaṇaka iti vartate / svaprabhaṃ svaprakāśaṃ, dehasya mānaṃ parimāṇamiva mānaṃ yasyāsau tathoktaḥ / atra dehamānatvameva vipratipanno 'rthaḥ / svaprabhatvaṃ tu sammatamevāsmākam / yadvā svaprabhamiti kriyāviśeṣaṇam / vinā pramāṇena svīyayā prabhayotprekṣyaiva vaktīti / athavānena dehaparimāṇatve jainoktaṃ pramāṇābhāvasamanuvadati / tatra svaśabdena svīyo deha ucyate / tatra prabhā yasyāsau tathoktaḥ / tathāca prayogaḥ / devadattātmā, taddeha eva, tatra sarvatraiva ca vidyate / tatraiva tatra sarvatraiva ca svāsādhāraṇaguṇādhāratayopalambhāt / yo yatraiva, yatra savartraiva svāsādhāraṇaguṇādhāratayopalabhyate, sa tatraiva, tatra sarvatra ca vidyate / yathā devadattagṛha eva tatra sarvatraiva copalabhyamānasvāsādhāraṇabhāsvaratvādiguṇaḥ pradīpaḥ / tathācāyaṃ tasmāttatheti / anyathā kamanīyatanayāliṅganena sarvatrāhlā(dāka)dakarasya (sva)sukhasyānanubhavaprasaṅgaḥ / tathāca sarvāṅgīṇaromāñcādikāryānudayaḥ syāditi / yadvā pradīpasyeva svānapāyinī prabhā yasyāsau svaprabha iti / *8,374* atrātmanaḥ kāyaparimāṇatvanirāsārthaṃ sūtram // oṃ evañcātmākātsnaryam oṃ // iti / tasya tātparyamāha tadapīti // evaṃ cātmākārtsnyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च पर्यायाद् अप्य् अविरोधो विकारादिभ्यः

na ca paryāyād apy avirodho vikārādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदन्यथाभावि तदनित्यं यच्च रूपादिमत्तदनित्यमिति व्याप्त्या । अन्यथाभावादित्युपलक्षणम् । रूपादिमत्त्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । स्यादेतत् । सम्प्रतिपन्नव्याप्तिकव्याप्यारोपो(ण) अनिष्यव्यापकारो(पः)पणं तर्कः । अत्र च न चेद्वयाप्तिः सम्मता कथं तर्हि तर्कत्वम् । मैवम् । व्याप्यवद्वयाप्तेरपि पराभ्युपगतत्वे ऽपि तर्कत्वाविरोधात् । एवमेव क्वचिदाश्रयस्योभयासम्मतावपि न दोषः । वक्ष्यति चैतत्"परन्यायैस्तु दूषणम्ऽ; इति । *८,३८५* क्षपणोक्तं प्रमेयान्तरं निराकर्तुं सूत्रम् ॐ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् ॐ ॥ इति । तत्रान्त्यावस्थितेश्चेत्येतावत्तावद्वयाख्याति नित्येति ॥ अन्त्यावस्थितेश् चोभयनित्यत्वाद् अविशेषः

yadanyathābhāvi tadanityaṃ yacca rūpādimattadanityamiti vyāptyā / anyathābhāvādityupalakṣaṇam / rūpādimattvāccetyapi draṣṭavyam / syādetat / sampratipannavyāptikavyāpyāropo(ṇa) aniṣyavyāpakāro(paḥ)paṇaṃ tarkaḥ / atra ca na cedvayāptiḥ sammatā kathaṃ tarhi tarkatvam / maivam / vyāpyavadvayāpterapi parābhyupagatatve 'pi tarkatvāvirodhāt / evameva kvacidāśrayasyobhayāsammatāvapi na doṣaḥ / vakṣyati caitat"paranyāyaistu dūṣaṇam'; iti / *8,385* kṣapaṇoktaṃ prameyāntaraṃ nirākartuṃ sūtram oṃ antyāvasthiteścobhayanityatvādaviśeṣāt oṃ // iti / tatrāntyāvasthiteścetyetāvattāvadvayākhyāti nityeti // antyāvasthiteś cobhayanityatvād aviśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां पत्यरधिकरणम् ॥ ॥ ॐ पत्युरसामञ्जस्यात् ॐ ॥ इह महादेवं पुरस्कृत्य प्रवर्तमानानां मतमपाक्रियते । ते चतुर्विधाः शैवाः पाशुपताः कालामुखा महाव्रताश्चेति । तेषां सत्यप्यवान्तरभेदे साधारणमेव प्रमेयं वेदवादस्यातिविरुद्धत्वादपाकर्तुमनुवदति सर्वज्ञत्वादिकैरिति ॥ पत्युर् असामञ्जस्यात्

// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ patyaradhikaraṇam // // oṃ patyurasāmañjasyāt oṃ // iha mahādevaṃ puraskṛtya pravartamānānāṃ matamapākriyate / te caturvidhāḥ śaivāḥ pāśupatāḥ kālāmukhā mahāvratāśceti / teṣāṃ satyapyavāntarabhede sādhāraṇameva prameyaṃ vedavādasyātiviruddhatvādapākartumanuvadati sarvajñatvādikairiti // patyur asāmañjasyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः श्रुतिबलेन सदोषत्वात्पशुपतिः ईशो जगत्कर्ता न भवति । दोषि(णो)यज्ञदत्तस्येव जगत्कर्तृत्वानुपपत्तेरिति । *८,४१०* युक्त्यन्तरेण शिवस्य जगत्कर्तृत्वमपाकर्तुं सूत्रम् ॐ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॐ ॥ इति । तस्यार्थमाह अशरीरत्वत इति ॥ संबन्धानुपपत्तेश् च

tataḥ śrutibalena sadoṣatvātpaśupatiḥ īśo jagatkartā na bhavati / doṣi(ṇo)yajñadattasyeva jagatkartṛtvānupapatteriti / *8,410* yuktyantareṇa śivasya jagatkartṛtvamapākartuṃ sūtram oṃ sambandhānupapatteśca oṃ // iti / tasyārthamāha aśarīratvata iti // saṃbandhānupapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेत्वन्तरेण शिवस्य विश्वकर्तृत्वं निराकुर्वत् ॐ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॐ ॥ इति सूत्रं व्याचष्टे अधिष्ठान इति ॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश् च

hetvantareṇa śivasya viśvakartṛtvaṃ nirākurvat oṃ adhiṣṭhānānupapatteśca oṃ // iti sūtraṃ vyācaṣṭe adhiṣṭhāna iti // adhiṣṭhānānupapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं कारकप्रयोक्तृत्वमेव कर्तृत्वं न शरीरित्वमिति । तच्च न प्रयत्नेन विना सम्भवति । न चेच्छामन्तरेण प्रयत्नः । नच ज्ञानाद्विनेच्छा । नच शरीरादृते ज्ञानम् । देहिनामेव जाग्रतां ज्ञानदर्शनात् । अदेहिनां सुप्तप्रलीनानां चादर्शनात् । ततः कर्तृत्वस्य व्यापकं शरीरं शिवाद्वयावर्तमानं तदपि व्यावर्तयतीति । *८,४१३* ननु ज्ञानजन्मन्येव शरीरस्योपयोगः । ज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्वात् । इन्द्रियाणां च शरीरसंयोगनियमात् । नित्यज्ञानश्च भगवाञ्छिव इति किं तस्य शरीरेणेति । एवं तर्हि प्रयत्नजन्मन्येवेच्छोपयोगिनीति नित्यप्रयत्नस्येच्छापि न स्यात् । तथेच्छोत्पत्तावेव ज्ञानमुपयुज्यत इति नित्येच्छस्य ज्ञानमपि न स्यात् । *८,४१३फ़्।* अथ न प्रयत्नमात्रं कर्तृत्वम्, अपि तर्हि ज्ञानेच्छे अपि । परिदृष्टसामर्थ्यकारकप्रयोक्तृत्वं कर्तृत्वमिति हि वृद्धा इति चेत् । तथापीच्छात्यागे बाधकाभावात् । कुतश्चैवं कल्पनीयम् । कुलालादौ तथा दर्शनादिति चेत् । किं तत्र शरीरं न दृष्टम् । दृष्टमप्यनुपयुक्तमिति चेत् । किन्नियमाभावादेवमाश्रीयते, अन्यत्रोपक्षयाद्वा । नाद्यः । व्यभिचाराभावात् । शरीरप्रेरणे ऽपरं शरीरं नास्तीति चेन्न । तेनैव सशरीरत्वात् । न द्वितीयः । निरस्तत्वात् । अन्यथा ज्ञानादीनामप्यनुपयोगप्रसङ्गः । कुतश्चास्य नित्यज्ञानत्वसिद्धिः । आगमादिति चेन्न । परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । सिद्धे ह्यागमप्रामाण्ये नित्यज्ञानेश्वरसिद्धिस्तत्सिद्धौ चागमस्य तत्प्रणीतत्वेन प्रामाण्यसिद्धिरिति । *८,४१६* उक्तदोषपरिहारमाशङ्कय तन्निरासाय सूत्रम् ॐ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॐ ॥ इति । तन्नेत्यन्तं तावद्वयाचष्टे नचेति ॥ करणवच् चेन् न भोगादिभ्यः

satyaṃ kārakaprayoktṛtvameva kartṛtvaṃ na śarīritvamiti / tacca na prayatnena vinā sambhavati / na cecchāmantareṇa prayatnaḥ / naca jñānādvinecchā / naca śarīrādṛte jñānam / dehināmeva jāgratāṃ jñānadarśanāt / adehināṃ suptapralīnānāṃ cādarśanāt / tataḥ kartṛtvasya vyāpakaṃ śarīraṃ śivādvayāvartamānaṃ tadapi vyāvartayatīti / *8,413* nanu jñānajanmanyeva śarīrasyopayogaḥ / jñānasyendriyajanyatvāt / indriyāṇāṃ ca śarīrasaṃyoganiyamāt / nityajñānaśca bhagavāñchiva iti kiṃ tasya śarīreṇeti / evaṃ tarhi prayatnajanmanyevecchopayoginīti nityaprayatnasyecchāpi na syāt / tathecchotpattāveva jñānamupayujyata iti nityecchasya jñānamapi na syāt / *8,413f.* atha na prayatnamātraṃ kartṛtvam, api tarhi jñānecche api / paridṛṣṭasāmarthyakārakaprayoktṛtvaṃ kartṛtvamiti hi vṛddhā iti cet / tathāpīcchātyāge bādhakābhāvāt / kutaścaivaṃ kalpanīyam / kulālādau tathā darśanāditi cet / kiṃ tatra śarīraṃ na dṛṣṭam / dṛṣṭamapyanupayuktamiti cet / kinniyamābhāvādevamāśrīyate, anyatropakṣayādvā / nādyaḥ / vyabhicārābhāvāt / śarīrapreraṇe 'paraṃ śarīraṃ nāstīti cenna / tenaiva saśarīratvāt / na dvitīyaḥ / nirastatvāt / anyathā jñānādīnāmapyanupayogaprasaṅgaḥ / kutaścāsya nityajñānatvasiddhiḥ / āgamāditi cenna / parasparāśrayaprasaṅgāt / siddhe hyāgamaprāmāṇye nityajñāneśvarasiddhistatsiddhau cāgamasya tatpraṇītatvena prāmāṇyasiddhiriti / *8,416* uktadoṣaparihāramāśaṅkaya tannirāsāya sūtram oṃ karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ oṃ // iti / tannetyantaṃ tāvadvayācaṣṭe naceti // karaṇavac cen na bhogādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम् ॥ ॥ ॐ उत्पत्त्यसम्भवात् ॐ ॥ शाक्तं मतमत्रापाक्रियते । न निराकर्तव्यमेवैतत् । स्कान्दादिमतवदस्यापि पूर्वन्यायेनैव निरस्तत्वात् । यथा हि । पत्युरित्यस्य स्थाने स्कन्दस्येत्यादि पठित्वासामञ्जस्ये तदनुसारिण्यः श्रुतय उदाह्रियन्ते । सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं च तद्विषयं योज्यते । तथा शक्तावपि वक्तुं शक्यमेव(ते) । अन्यथा स्कन्दादिशर्नमपि पृथगपाकरणीयं स्यात् । अथोच्येत । शाक्तमते पाशुपतादाचारभेदादेर्विद्यमानत्वात्तत्सिद्धान्ताविशेषो नास्तीति । तन्न । सौरादिमतेष्वपि तस्य विद्यमानत्वात् । अथ किं तेन । देवताविशेषपरिग्रहमन्तरेणोक्तार्थविरुद्धो दूष्यो ऽथर्ः सर्वत्र समान एवेति ब्रूषे । तच्छाक्ते ऽपि समानमित्यतो नैतदपि पृथगपाकरणीयमित्यत आह निराकृताविति ॥ उत्पत्त्यसंभवात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ utpattya(śaktya)dhikaraṇam // // oṃ utpattyasambhavāt oṃ // śāktaṃ matamatrāpākriyate / na nirākartavyamevaitat / skāndādimatavadasyāpi pūrvanyāyenaiva nirastatvāt / yathā hi / patyurityasya sthāne skandasyetyādi paṭhitvāsāmañjasye tadanusāriṇyaḥ śrutaya udāhriyante / sambandhānupapattyādikaṃ ca tadviṣayaṃ yojyate / tathā śaktāvapi vaktuṃ śakyameva(te) / anyathā skandādiśarnamapi pṛthagapākaraṇīyaṃ syāt / athocyeta / śāktamate pāśupatādācārabhedādervidyamānatvāttatsiddhāntāviśeṣo nāstīti / tanna / saurādimateṣvapi tasya vidyamānatvāt / atha kiṃ tena / devatāviśeṣaparigrahamantareṇoktārthaviruddho dūṣyo 'tharḥ sarvatra samāna eveti brūṣe / tacchākte 'pi samānamityato naitadapi pṛthagapākaraṇīyamityata āha nirākṛtāviti // utpattyasaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राप्युत्पत्त्यसम्भवस्यापरिहारादिति भावः । न च कर्तुः करणम्

atrāpyutpattyasambhavasyāparihārāditi bhāvaḥ / na ca kartuḥ karaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत इत्यत्र सूत्रम् ॐ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॐ ॥ इति । तस्यार्थः । शिवस्य विज्ञानादिभावे अङ्गीकृते तस्य मतस्य प्रतिषेधो न क्रियत इति । नन्विदं मतमनुमानं न वा । नाद्यः । उक्तार्थविरुद्धत्वात् । न तद्युक्तमित्यस्य चायोगात् । द्वितीये कथं तदप्रतिषेध इत्युक्तम् । कथं च न तद्युक्तमित्यत्रास्य हेतुत्वमित्यतस्तदप्रतिषेध इति निवेशयितुमुत्सूत्रं तावद्धेतुमाह ईशेति ॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः

kuta ityatra sūtram oṃ vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ oṃ // iti / tasyārthaḥ / śivasya vijñānādibhāve aṅgīkṛte tasya matasya pratiṣedho na kriyata iti / nanvidaṃ matamanumānaṃ na vā / nādyaḥ / uktārthaviruddhatvāt / na tadyuktamityasya cāyogāt / dvitīye kathaṃ tadapratiṣedha ityuktam / kathaṃ ca na tadyuktamityatrāsya hetutvamityatastadapratiṣedha iti niveśayitumutsūtraṃ tāvaddhetumāha īśeti // vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः शैवपक्षो निरन्तरातीताधिकरण एवोक्तदोषो ऽतो ऽत्र न पुनर्दूष्यते पुनरुक्तिदोषभयादिति । एवं प्रत्येकमपाकृतानि त्रीण्यपि मतानि साधारणदूषणेन निराकर्तुं सूत्रम् । ॐ विप्रतिषेधाच्च ॐ इति ॥ तद्व्याचष्टे श्रुतीति ॥ विप्रतिषेधाच् च

yataḥ śaivapakṣo nirantarātītādhikaraṇa evoktadoṣo 'to 'tra na punardūṣyate punaruktidoṣabhayāditi / evaṃ pratyekamapākṛtāni trīṇyapi matāni sādhāraṇadūṣaṇena nirākartuṃ sūtram / oṃ vipratiṣedhācca oṃ iti // tadvyācaṣṭe śrutīti // vipratiṣedhāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ ॐ न वियदश्रुतेः ॐ ॥ अत्राधिकरणे ऽनादिर्वायमाकाश इत्यादिश्रुतीनां गौणत्वमात्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वमुपादाय वियत उत्पत्तिः समर्थिता । तत्र वियत्पदं नाकाशमात्रपरं किन्नाम । अथ ह वाव नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्यादिश्रुतिविगानविषयाणां परमात्मातिरिक्तानां प्रकृत्यादीनामुपलक्षणार्थं ज्ञातव्यमित्याशयवानाह प्रकृतिरिति ॥ न वियदश्रुतेः

// oṃ na viyadaśruteḥ oṃ // atrādhikaraṇe 'nādirvāyamākāśa ityādiśrutīnāṃ gauṇatvamātmana ākāśaḥ sambhūta ityādiśrutīnāṃ mukhyatvamupādāya viyata utpattiḥ samarthitā / tatra viyatpadaṃ nākāśamātraparaṃ kinnāma / atha ha vāva nityāni puruṣaḥ prakṛtirātmā kāla ityādiśrutivigānaviṣayāṇāṃ paramātmātiriktānāṃ prakṛtyādīnāmupalakṣaṇārthaṃ jñātavyamityāśayavānāha prakṛtiriti // na viyadaśruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां मातरिश्वाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥ अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणां उत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यवस्थया विरोधः परिहृतः । इदानीं"तेजोबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्यःऽ; इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोनिर्त्यत्वाभिधानादाकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेर्मुख्यैवानुत्पत्तिरित्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिद्धान्तितम् । तत्र कीदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था । ययाधिकाशङ्कापरिहारः स्यादित्यतस्तां दशर्यति एवमिति ॥ *८,४९५* एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ mātariśvādhikaraṇam // // oṃ etena mātariśvā vyākhyātaḥ oṃ // atītādhikaraṇe viyadādiviṣayāṇāṃ utpattyanutpattiśrutīnāṃ vyavasthayā virodhaḥ parihṛtaḥ / idānīṃ"tejobannānyākāśa iti tānyanityāni vāyurvāva nityaḥ'; iti śrutau vyavasthitanityatvānityatvavantamapyākāśamanityapakṣe nikṣipya vāyonirtyatvābhidhānādākāśadevatāyā vināyakasyeva vāyudevatāyāḥ svarūpeṇa nityatvaṃ dehotpattyādinā janmādimattvamiti vyavasthānupapattermukhyaivānutpattirityadhikāśaṅkayā pūrvapakṣite vyavasthātideśenaiva siddhāntitam / tatra kīdṛśī vāyau śrutīnāṃ vyavasthā / yayādhikāśaṅkāparihāraḥ syādityatastāṃ daśaryati evamiti // *8,495* etena mātariśvā vyākhyātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

। अथ श्रीमन्न्यायसुधायां असम्भवाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेः ॐ ॥ असम्भाव्यमानजन्मनोर्गगनपवनयोरुत्पत्तावुक्तायामिदमाशङ्कयते । सदजायतेत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणो ऽपि जन्मास्ति । नच श्रुत्यादिविरोधः । स्वरूपोत्पत्त्यभावे ऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद्गगनपवनवदिति । तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् । एतच्चायुक्तमिवाभाति । असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात् । तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् । नन्ववधारणार्थस्य तुशब्दस्य प्रयोगान्नायं दोषः । सत्यम् । तथापि तत्र हेतोरनभिधानादयुक्तमेव । नन्वनुपपत्तेरित्युक्तम् । सत्यम् । किं तस्यार्थो न ह्यसतः सदुत्पत्तेरदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति । नचैतत्सर्वथाप्युत्पत्त्यभावमुपपादयितुमलम् । कारणविशेषप्रतिषेधात् । मैवम् । प्रसक्तकारणनिरासादन्यस्याप्रसङ्गात्कारणाभावस्यैव सिद्धेरिति स्थिते विभवादनुपपत्तेरित हेतुं प्रकारान्तरेण व्याचक्षाणाः सूत्रार्थमाह स्वतन्त्रत्वादिति ॥ असंभवस् तु सतो ऽनुपपत्तेः

/ atha śrīmannyāyasudhāyāṃ asambhavādhikaraṇam // // oṃ asambhavastu sato 'nupapatteḥ oṃ // asambhāvyamānajanmanorgaganapavanayorutpattāvuktāyāmidamāśaṅkayate / sadajāyatetyādiśruterbrahmaṇo 'pi janmāsti / naca śrutyādivirodhaḥ / svarūpotpattyabhāve 'pi parāyattaviśeṣāvāptirūpotpattisambhavādgaganapavanavaditi / tannivṛttyarthamidamadhikaraṇamārabdham / etaccāyuktamivābhāti / asambhava ityanutpattimātrapratijñānāt / tasya ca pareṇāpyaṅgīkṛtatvāt / nanvavadhāraṇārthasya tuśabdasya prayogānnāyaṃ doṣaḥ / satyam / tathāpi tatra hetoranabhidhānādayuktameva / nanvanupapatterityuktam / satyam / kiṃ tasyārtho na hyasataḥ sadutpatteradṛṣṭatvādanupapatteriti / nacaitatsarvathāpyutpattyabhāvamupapādayitumalam / kāraṇaviśeṣapratiṣedhāt / maivam / prasaktakāraṇanirāsādanyasyāprasaṅgātkāraṇābhāvasyaiva siddheriti sthite vibhavādanupapatterita hetuṃ prakārāntareṇa vyācakṣāṇāḥ sūtrārthamāha svatantratvāditi // asaṃbhavas tu sato 'nupapatteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां व्यतिरेकाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॐ ॥ अत्र योगिनां स्वरूपेणैवानेकत्वमुपपद्यते । तस्य च अविरोधश्चन्दनवदित्युक्तार्थोपपादकतया सङ्गतौ स्थितायां असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेरिति यदीश्वरस्य सर्वस्वातन्त्र्यमुक्तं तदुपपादकत्वेनापि सङ्गतिं ज्ञापयंस्तथा सूत्रं व्याचष्टे अच्छेद्यस्यापीति ॥ व्यतिरेको गन्धवत्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vyatirekādhikaraṇam // // oṃ vyatireko gandhavattathā ca darśayati oṃ // atra yogināṃ svarūpeṇaivānekatvamupapadyate / tasya ca avirodhaścandanavadityuktārthopapādakatayā saṅgatau sthitāyāṃ asambhavastu sato 'nupapatteriti yadīśvarasya sarvasvātantryamuktaṃ tadupapādakatvenāpi saṅgatiṃ jñāpayaṃstathā sūtraṃ vyācaṣṭe acchedyasyāpīti // vyatireko gandhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च दर्शयति

tathā ca darśayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पृथगुपदेशाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥ अत्र जीवात्मनः परमात्मनाऽत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते । स्यादेतत् । यथा हि प्रत्यक्षादिप्रमाणैर??णावधृत(देवदत्त)सिंह(देवदत्त)भेदस्य पुंसः सिंहो देवदत्त इति वाक्यश्रवणे ऽपि न सिंहदेवदत्तस्वरूपैक्यप्रतिपत्तिर्भवति । किन्नाम गौण एवायं प्रयोग इत्यध्यवस्यति । तथा अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिभिः व्यतिरेको गन्धवत् इत्यन्तैः सूत्रैः जीवात्मपरमात्मभेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणबलेनोपपादितत्वात्तत्त्वमस्यादिश्रुतिशतेनापि न तदभेदप्रतिपत्तिरुत्पत्तुमलम् । किन्तु गौणार्थ एव श्रुतय एव इति निश्चयो भवेत् । अतः प्रापकभावान्नेदमधिकरणमारम्भणीयमित्यतो ऽधिकाशङ्कां दशर्यन्पूर्वपक्षयति एवं स्थिते ऽपीति ॥ पृथगुपदेशात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pṛthagupadeśādhikaraṇam // // oṃ pṛthagupadeśāt oṃ // atra jīvātmanaḥ paramātmanā'tyantiko bhedaḥ samarthyate / syādetat / yathā hi pratyakṣādipramāṇaira??ṇāvadhṛta(devadatta)siṃha(devadatta)bhedasya puṃsaḥ siṃho devadatta iti vākyaśravaṇe 'pi na siṃhadevadattasvarūpaikyapratipattirbhavati / kinnāma gauṇa evāyaṃ prayoga ityadhyavasyati / tathā athāto brahmajijñāsā ityādibhiḥ vyatireko gandhavat ityantaiḥ sūtraiḥ jīvātmaparamātmabhedasya pratyakṣādipramāṇabalenopapāditatvāttattvamasyādiśrutiśatenāpi na tadabhedapratipattirutpattumalam / kintu gauṇārtha eva śrutaya eva iti niścayo bhavet / ataḥ prāpakabhāvānnedamadhikaraṇamārambhaṇīyamityato 'dhikāśaṅkāṃ daśaryanpūrvapakṣayati evaṃ sthite 'pīti // pṛthagupadeśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिः"भिन्नो ऽचिन्त्यःऽ; इत्यादिका । सामर्थ्यमप्रति(सत्प्रति)पक्षत्वम् । ॥ ॐ तद्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेशः प्राज्ञवत् ॐ ॥ यद्येवं जीवेश्वरयोर्भेद एव पारमार्थिको व्यवस्थितस्तदा तत्त्वमसीत्याद्यद्वैतश्रुतीनामहं हरिरित्यादिस्मृतीनां च का गतिः । नहि तासामनुमानवत्सर्वथाप्रामाण्यं युक्तम् । अपौरुषेयत्वेनाप्तोक्तत्वेन च तत्कारणाभावादित्याशङ्कापरिहाराय सूत्रम् । तद्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेशः प्राज्ञवदिति । तद्वयाचष्टे तथापीति ॥ तद्गुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत्

śrutiḥ"bhinno 'cintyaḥ'; ityādikā / sāmarthyamaprati(satprati)pakṣatvam / // oṃ tadguṇasāratvāttu tadvayapadeśaḥ prājñavat oṃ // yadyevaṃ jīveśvarayorbheda eva pāramārthiko vyavasthitastadā tattvamasītyādyadvaitaśrutīnāmahaṃ harirityādismṛtīnāṃ ca kā gatiḥ / nahi tāsāmanumānavatsarvathāprāmāṇyaṃ yuktam / apauruṣeyatvenāptoktatvena ca tatkāraṇābhāvādityāśaṅkāparihārāya sūtram / tadguṇasāratvāttu tadvayapadeśaḥ prājñavaditi / tadvayācaṣṭe tathāpīti // tadguṇasāratvāt tu tadvyapadeśaḥ prājñavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अंशाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि ताशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥ केचिदिदमेवं व्याचक्षते । जीवः परमात्मन्ॐऽशः । अंशत्वं च नारम्भकत्वम् । परमात्मनो ऽनारब्धत्वात् । नापि खण्डत्वम् । अच्छेद्यत्वात् । नच प्रदेशत्वम् । प(घ)टादिवदनित्यत्वप्रसङ्गात् । किन्नाम भिन्नाभिन्नत्वम् । अत्र भेद औपाधिको ऽभेदस्तु स्वाभाविकः । उपाधिश्च अनाद्यनिर्वाच्याविद्येत्येके । अन्ये तु सत्यमेवान्तःकरणादिकमिति । कुत एतत् । "द्वा सुपर्णाऽ"नित्यो नित्यानाम्ऽ; इत्यादिनानाव्यपदेशात् । अन्यथा चापि"तत्त्वमसिऽ"अहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्याद्यभेदव्यपदेशात् । नचैकस्यैव जीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदौ किन्तु सर्वेषाम् । यतो ब्रह्मदाशा ब्रह्मकितवा इत्येके ब्रह्मररो दाशकितवादित्वमधीयत इत्यादि । तदिदमयुक्तम् । तथाहि । को ऽयमभेदः । किं मुख्य एवोतामुख्यः । सादृश्यादिलक्षणः । आद्यं निराकरोति भेदस्येति ॥ *८,६२३* अंशो नानाव्यपदेशाद् अन्यथा चापि दाशकितवादित्वम् अधीयत एके

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ aṃśādhikaraṇam // // oṃ aṃśo nānāvyapadeśādanyathā cāpi tāśakitavāditvamadhīyata eke oṃ // kecididamevaṃ vyācakṣate / jīvaḥ paramātmanoṃ'śaḥ / aṃśatvaṃ ca nārambhakatvam / paramātmano 'nārabdhatvāt / nāpi khaṇḍatvam / acchedyatvāt / naca pradeśatvam / pa(gha)ṭādivadanityatvaprasaṅgāt / kinnāma bhinnābhinnatvam / atra bheda aupādhiko 'bhedastu svābhāvikaḥ / upādhiśca anādyanirvācyāvidyetyeke / anye tu satyamevāntaḥkaraṇādikamiti / kuta etat / "dvā suparṇā'"nityo nityānām'; ityādinānāvyapadeśāt / anyathā cāpi"tattvamasi'"ahaṃ brahmāsmi'; ityādyabhedavyapadeśāt / nacaikasyaiva jīvasya brahmaṇā bhedābhedau kintu sarveṣām / yato brahmadāśā brahmakitavā ityeke brahmararo dāśakitavāditvamadhīyata ityādi / tadidamayuktam / tathāhi / ko 'yamabhedaḥ / kiṃ mukhya evotāmukhyaḥ / sādṛśyādilakṣaṇaḥ / ādyaṃ nirākaroti bhedasyeti // *8,623* aṃśo nānāvyapadeśād anyathā cāpi dāśakitavāditvam adhīyata eke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपभ्रष्टनामका देवता अंशरूपाः सूर्यादिभ्यः सूर्यवरुणपृथिवीभ्य्ॐऽशिभ्यो व्युत्क्रमेण यथा पृथक् । जीवांशानामंशिनः परमेश्वरात्पृथक्त्वं युक्तितः समर्थयितुं सूत्रम् अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवदिति । अत्रापि दृष्टान्तानामसङ्गतिमाशङ्कयाभिमानिविषयतया व्याख्याति देहेति ॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज् ज्योतिरादिवत्

apabhraṣṭanāmakā devatā aṃśarūpāḥ sūryādibhyaḥ sūryavaruṇapṛthivībhyoṃ'śibhyo vyutkrameṇa yathā pṛthak / jīvāṃśānāmaṃśinaḥ parameśvarātpṛthaktvaṃ yuktitaḥ samarthayituṃ sūtram anujñāparihārau dehasambandhājjyotirādivaditi / atrāpi dṛṣṭāntānāmasaṅgatimāśaṅkayābhimāniviṣayatayā vyākhyāti deheti // anujñāparihārau dehasambandhāj jyotirādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परदेहगतदोषैः । देवतात्वं त्वन्तर्धानादिशक्तियोगः । चश(ब्दौ)ब्दो हेत्वोः समुच्चये । हि यस्मादनुग्राह्याश्च तैः सूर्यादिभिस्तत्प्रसादायत्तप्रतिबन्धनिवृत्तित्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अनुग्राह्यश्चेत्यादौ यत इति शेषः । देहदोषलिप्तत्वादित्यपि ग्राह्यम् । नन्वनुज्ञादिहेतुत्रयं स्वरूपांशेषु मत्स्यादिष्वस्तीत्यनैकान्तिकं न जीवांशानां परमेश्वराद्भेदं साधयितुमलमित्यत आह नत्विति ॥ अनुग्राह्यत्वमित्युपलक्षणम् । नेष्यते"नैव ते जायन्तेऽ; इत्यादिश्रुतिबलेनेति शेषः । *८,६३७* अत्रैव सूत्रम् असन्ततेश्चाव्यतिकरःऽ; इति । तज्जीवांशानां परमेश्वराद्भेदमेव साधयत्प्रतीयते । नतु मत्स्यादीनामभेदमपि । अत उ(तदु)पलक्षणत्वेन व्याचष्टे गुणैरिति ॥ असन्ततेश् चाव्यतिकरः

paradehagatadoṣaiḥ / devatātvaṃ tvantardhānādiśaktiyogaḥ / caśa(bdau)bdo hetvoḥ samuccaye / hi yasmādanugrāhyāśca taiḥ sūryādibhistatprasādāyattapratibandhanivṛttitvāccetyapi draṣṭavyam / anugrāhyaścetyādau yata iti śeṣaḥ / dehadoṣaliptatvādityapi grāhyam / nanvanujñādihetutrayaṃ svarūpāṃśeṣu matsyādiṣvastītyanaikāntikaṃ na jīvāṃśānāṃ parameśvarādbhedaṃ sādhayitumalamityata āha natviti // anugrāhyatvamityupalakṣaṇam / neṣyate"naiva te jāyante'; ityādiśrutibaleneti śeṣaḥ / *8,637* atraiva sūtram asantateścāvyatikaraḥ'; iti / tajjīvāṃśānāṃ parameśvarādbhedameva sādhayatpratīyate / natu matsyādīnāmabhedamapi / ata u(tadu)palakṣaṇatvena vyācaṣṭe guṇairiti // asantateś cāvyatikaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्यादिरूपाणामिति वर्तते । मुख्याभेदाएंऽशिना । अपरैर्जीवैरीश्वरस्याभेदो न च तेषामपरिपूर्णगुणत्वाच्चेति । अनुज्ञापरिहारावित्येतदप्येवमुपलक्षणतया व्याख्येयम् । तदर्थं वा नतु मत्स्यादिरूपाणामिति वाक्यं योज्यम् । *८,६३८* ॥ ॐ आभास एव च ॐ ॥ एवमंशस्यापि जीवस्येश्वराद्भेदः प्रमाणैस्समर्थितः । यस्त्वंशत्वादभेदं साधयेत्तस्यांशशब्दवाच्यत्वमात्रत्वं चेद्धेतुस्तदानैकान्तिकत्वमुक्तमेव । मुख्यांशत्वं चेद्धेतुस्तदासिद्धिरिति प्रतिपादयदाभास एव चेति सूत्रं व्याचष्टे अंशेति ॥ आभास एव च

matsyādirūpāṇāmiti vartate / mukhyābhedāeṃ'śinā / aparairjīvairīśvarasyābhedo na ca teṣāmaparipūrṇaguṇatvācceti / anujñāparihārāvityetadapyevamupalakṣaṇatayā vyākhyeyam / tadarthaṃ vā natu matsyādirūpāṇāmiti vākyaṃ yojyam / *8,638* // oṃ ābhāsa eva ca oṃ // evamaṃśasyāpi jīvasyeśvarādbhedaḥ pramāṇaissamarthitaḥ / yastvaṃśatvādabhedaṃ sādhayettasyāṃśaśabdavācyatvamātratvaṃ ceddhetustadānaikāntikatvamuktameva / mukhyāṃśatvaṃ ceddhetustadāsiddhiriti pratipādayadābhāsa eva ceti sūtraṃ vyācaṣṭe aṃśeti // ābhāsa eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.