उक्तार्थं स्मृतिविरोधेनाक्षिप्य समादधत्सूत्रम् ॐ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॐ ॥ इति । अस्यार्थः । यदुक्तं परस्य ब्रह्मणो विष्णोः सकलजगज्जन्मादिकारणत्वं सार्वज्ञ्यादिसकलगुणपूर्णत्वं समस्तदोषदूरत्वं च तदयुक्तम् । पाशुपतसाङ्खयबौद्धार्हतादिस्मृतिविरुद्धत्वात् । ता हि शिवप्रभृतीनामेव जगज्जन्मादिकारणत्वादिकं प्रतिपादयन्ति । नच तासामन्यो ऽवकाशो ऽस्ति येन प्रतीते ऽप्यर्थे तात्पर्याभावं प्रतीमः । अन्यथा तासां स्मृतीनामनवकाशेनाप्रामाण्यलक्षणदोषप्रसङ्ग इति । तन्न । पुरुषोत्तमस्यैव पञ्चरात्रादिस्मृतिभिरखिलजगत्कारणत्वादेरुक्तत्वात् । अपर(न्य)था तासां पाशुपतादि(स्मृति)भ्यो ऽन्यासां पञ्चरात्रादिस्मृतीनामवकाशान्तराभावेनाप्रामाण्यदोषप्रसङ्गादिति । तत्राक्षेपस्तावदयमयुक्तः । श्रुतिसमन्वयेनास्यार्थस्य साधितत्वात् । श्रुतिविरुद्धानां(च) स्मृतीनामप्रामाण्यस्येष्टत्वात् । श्रुतिसमन्वयन्यायेन पाशुपतादिस्मृतीनामपि परब्रह्मणि समन्वयेन शिवार्चनादिपरत्वेन वा सावकाशत्वाच्च । समाधानमपीदमयुक्तम् । सकलशास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तार्थस्याभिधायेदानीं स्मृतिमात्रोपादाने कारणाभावात् । पराभिधित्सितं दोषमवबुद्धय श्रुतिपरित्यागस्त्वयुक्तः । किन्तु स परिहर्तव्यः । अन्यथा प्रागपि श्रुतिरनादेया स्यात् । किञ्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनामप्रामाण्यं परस्येष्यमेव । वासुदेवार्चनादिपरतया सावकाशतापि तेन सम्भाव्येत । साम्यापादनमात्रे ऽपि परस्यैव जयो निश्चयप्रतिबन्धकत्वादित्यतो निर्दलं पूर्वपक्ष तावदुज्जीवयति आप्तैरिति ॥ *५,२७* स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन् नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्
uktārthaṃ smṛtivirodhenākṣipya samādadhatsūtram oṃ smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cennānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt oṃ // iti / asyārthaḥ / yaduktaṃ parasya brahmaṇo viṣṇoḥ sakalajagajjanmādikāraṇatvaṃ sārvajñyādisakalaguṇapūrṇatvaṃ samastadoṣadūratvaṃ ca tadayuktam / pāśupatasāṅkhayabauddhārhatādismṛtiviruddhatvāt / tā hi śivaprabhṛtīnāmeva jagajjanmādikāraṇatvādikaṃ pratipādayanti / naca tāsāmanyo 'vakāśo 'sti yena pratīte 'pyarthe tātparyābhāvaṃ pratīmaḥ / anyathā tāsāṃ smṛtīnāmanavakāśenāprāmāṇyalakṣaṇadoṣaprasaṅga iti / tanna / puruṣottamasyaiva pañcarātrādismṛtibhirakhilajagatkāraṇatvāderuktatvāt / apara(nya)thā tāsāṃ pāśupatādi(smṛti)bhyo 'nyāsāṃ pañcarātrādismṛtīnāmavakāśāntarābhāvenāprāmāṇyadoṣaprasaṅgāditi / tatrākṣepastāvadayamayuktaḥ / śrutisamanvayenāsyārthasya sādhitatvāt / śrutiviruddhānāṃ(ca) smṛtīnāmaprāmāṇyasyeṣṭatvāt / śrutisamanvayanyāyena pāśupatādismṛtīnāmapi parabrahmaṇi samanvayena śivārcanādiparatvena vā sāvakāśatvācca / samādhānamapīdamayuktam / sakalaśāstrapramāṇakatvamuktārthasyābhidhāyedānīṃ smṛtimātropādāne kāraṇābhāvāt / parābhidhitsitaṃ doṣamavabuddhaya śrutiparityāgastvayuktaḥ / kintu sa parihartavyaḥ / anyathā prāgapi śrutiranādeyā syāt / kiñca pañcarātrādismṛtīnāmaprāmāṇyaṃ parasyeṣyameva / vāsudevārcanādiparatayā sāvakāśatāpi tena sambhāvyeta / sāmyāpādanamātre 'pi parasyaiva jayo niścayapratibandhakatvādityato nirdalaṃ pūrvapakṣa tāvadujjīvayati āptairiti // *5,27* smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cen nānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*५,७१* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां नविलक्षणत्वाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॐ ॥ परिहृतः स्मृतिविरोधः । सम्प्रति युक्तिविरोधः परिह्रियते । तथाहि । श्रुत्यादिसमन्वयेन खलु जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् । तत्र श्रुतेरेव प्रामाण्यं तावद्दुर्लभम् । यद्धि फलव्यभिचारि तदप्रमाणं दृष्टम् । यथा विप्रलम्भकवाक्यम् । फलव्यभिचारिणी च श्रुतिः । पुत्रकामेष्ययाद्यनुष्ठाने ऽपि कदाचित्पुत्रजन्माद्यनुपलब्धेः । अन्यथा फलानुपलब्ध्योक्तं पाशुपताद्यप्रामाण्यमपि न स्यात् । एकदेशे चाप्रामाण्ये तन्न्यायेनैकदेशान्तरस्याप्यप्रामाण्यानुमानं सुलभमेव । किञ्च यदबुद्धिपूर्वकं तदप्रमाणं यथा पिपीलिकालिपिः । अबुद्धिपूर्वकश्च वेदो ऽपौरुषेयत्वाङ्गीकारात् । पौरुषेयत्वे च मूलप्रमाणशून्यत्वादप्रमाणमेव, विप्रलम्भकवाक्यवत् । अपि चाप्ताप्रणीतवाक्यत्वादुन्मत्तवाक्यवदप्रामाण्यं वेदस्यानुमेयम् । यदा वेदस्य ई(एता)दृशी दशा तदा का वातस्मृतीतिहासपुराणानां फलव्यभिचारादि(दोष)खर्खराणां प्रामाण्यस्य । तथाच वेदादिसमन्वयेन न जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणः सिद्धयतीत्येवं प्राप्ते तत्प्रतिविधानाथर्स्य न विलक्षणत्वादिति सूत्रस्य तात्पर्यमाह नित्यत्वादिति ॥ न विलक्षणत्वाद् अस्य तथात्वं च शब्दात्
*5,71* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ navilakṣaṇatvādhikaraṇam // // oṃ na vilakṣaṇatvādasya tathātvaṃ ca śabdāt oṃ // parihṛtaḥ smṛtivirodhaḥ / samprati yuktivirodhaḥ parihriyate / tathāhi / śrutyādisamanvayena khalu jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇo nirūpitam / tatra śrutereva prāmāṇyaṃ tāvaddurlabham / yaddhi phalavyabhicāri tadapramāṇaṃ dṛṣṭam / yathā vipralambhakavākyam / phalavyabhicāriṇī ca śrutiḥ / putrakāmeṣyayādyanuṣṭhāne 'pi kadācitputrajanmādyanupalabdheḥ / anyathā phalānupalabdhyoktaṃ pāśupatādyaprāmāṇyamapi na syāt / ekadeśe cāprāmāṇye tannyāyenaikadeśāntarasyāpyaprāmāṇyānumānaṃ sulabhameva / kiñca yadabuddhipūrvakaṃ tadapramāṇaṃ yathā pipīlikālipiḥ / abuddhipūrvakaśca vedo 'pauruṣeyatvāṅgīkārāt / pauruṣeyatve ca mūlapramāṇaśūnyatvādapramāṇameva, vipralambhakavākyavat / api cāptāpraṇītavākyatvādunmattavākyavadaprāmāṇyaṃ vedasyānumeyam / yadā vedasya ī(etā)dṛśī daśā tadā kā vātasmṛtītihāsapurāṇānāṃ phalavyabhicārādi(doṣa)kharkharāṇāṃ prāmāṇyasya / tathāca vedādisamanvayena na jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ siddhayatītyevaṃ prāpte tatpratividhānātharsya na vilakṣaṇatvāditi sūtrasya tātparyamāha nityatvāditi // na vilakṣaṇatvād asya tathātvaṃ ca śabdāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*६,१* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थो भागः (अभिमान्यधिकरणम्) ॥ ॥ ॐ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॐ ॥ युक्त्यन्तरविरोधं वेदस्य परिहर्तुमिदमारभ्यते । स्यादेतत् । युक्तिविरोधाः किं प्रत्येकं परिहरणीयाःऽ; उतोपलक्षणया । नाद्यः । निरसनीययुक्त्याभासानन्त्येन शास्त्रापर्यवसानप्रसङ्गात् । सूत्रत्वव्याघाताच्च । द्वितीये त्वनारम्भ एवास्याधिकरणस्य । निरन्तरातीताधिकरणेनैवोपलक्षणया सकलयुक्तिविरोधानां परिहृतत्वादिति । मैवम् । अभ्यधिकशङ्कासद्भावेन तदुपपत्तेरित्याशयवान्पूर्वपक्षं तावदाह तथापीति ॥ अभिमानिव्यपदेशस् तु विशेषानुगतिभ्याम्
*6,1* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ caturtho bhāgaḥ (abhimānyadhikaraṇam) // // oṃ abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyām oṃ // yuktyantaravirodhaṃ vedasya parihartumidamārabhyate / syādetat / yuktivirodhāḥ kiṃ pratyekaṃ pariharaṇīyāḥ'; utopalakṣaṇayā / nādyaḥ / nirasanīyayuktyābhāsānantyena śāstrāparyavasānaprasaṅgāt / sūtratvavyāghātācca / dvitīye tvanārambha evāsyādhikaraṇasya / nirantarātītādhikaraṇenaivopalakṣaṇayā sakalayuktivirodhānāṃ parihṛtatvāditi / maivam / abhyadhikaśaṅkāsadbhāvena tadupapatterityāśayavānpūrvapakṣaṃ tāvadāha tathāpīti // abhimānivyapadeśas tu viśeṣānugatibhyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*६,४०* ॥ ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥ ननु च(चा)नारम्भणीयमेवेदमधिकरणम्"न विलक्षणत्वात्ऽ; इत्यनेनैव वेदस्य सकलयुक्तिविरोधानां परिहृततत्वात्, दृढयुक्तिविरोधपरिहारस्य चाभिमान्यधिकरणन्यायसिद्धत्वात्, इत्यतो गतार्थतां परिहरन्नधिकरणस्योपाधिमा(प्या)ह अल्पवाक्येति ॥ असद् इति चेन् न प्रतिषेधमात्रत्वात्
*6,40* // oṃ asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt oṃ // nanu ca(cā)nārambhaṇīyamevedamadhikaraṇam"na vilakṣaṇatvāt'; ityanenaiva vedasya sakalayuktivirodhānāṃ parihṛtatatvāt, dṛḍhayuktivirodhaparihārasya cābhimānyadhikaraṇanyāyasiddhatvāt, ityato gatārthatāṃ pariharannadhikaraṇasyopādhimā(pyā)ha alpavākyeti // asad iti cen na pratiṣedhamātratvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपशब्दो धर्मिवचनः । भावाभावत्वमिति यथायोगं सम्बन्धः । अत्रैवं सत्यपि । हिशब्दः प्रसिद्धौ । अयमर्थः । किं भावाभावनिबन्धनं प्रमेयरूपमन्विष्यते प्रमाणं वा । आद्यस्योत्तरार्धमुत्तरम् । यद्यपि भावाभावात्मका घटादयः प्रागभावादयश्च । तथाप्यत्र पदार्थसार्थे यः पिण्डो विधिधर्मिको घटादिः स भावो, यस्तु निषेधधर्मिकः प्रागभावादिः सो ऽभाव इति व्यवस्थोपपद्यते । अभेदे ऽपि धमर्धर्मिभावो विशेषशक्त्या सङ्गच्छत इत्युक्तमेव । द्वितीयस्य उत्तरं प्रथमप्रतिपत्तिष्विति । यः प्रथमं विधितया परप्रतिक्षेपरूपतां विना प्रतीयते स घटादिर्भावः । यस्तु निषेधतया परप्रतिक्षेपेण प्रतीयते प्रागभावादिः सो ऽभाव इत्युत्तरार्धेनैकवाक्यतया योज्यम् । *६,८७* घटो हि प्रथमं विधित्वेन धर्मिरूपेण प्रतीतो ऽनन्तरं पटो न भवतीति पटनिषेधात्मतया प्रतीयते । प्रागभावादिरपि प्रथमं निषेधत्वेन धर्मिस्वरूपेणावगतो ऽनन्तरं प्रमेय इति विधितया प्रतीयत इति सकलप्रतिपत्तृसिद्धमिति बहुवचनहिशब्दाभ्यां द्योतयति । विषयिविषययोराधाराधेयभावमभिप्रेत्य सप्तमीप्रयोगः । कारकेषु गौणमुख्यत्वविवक्षाभावस्य स्थितत्वादिति । *६,९१* एवं पूर्वपक्ष्युत्प्रेक्षितप्रमाणसमुदायलब्धस्यार्थस्य प्रमाणविरोधो दर्शितः । इदानीमसत्कार्यं यथा दृष्टमित्यनुमानं विशेषतो निराचिकीर्षुस्तत्प्रस्तावनाय असूत्रयत्सूत्रकारः ॐ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसमिति । असमञ्जसमेतद्विश्वस्याभावकर्तृकत्वमतम् । कुतः । अभावस्य (एव) जगत्कर्तृत्वाङ्गीकारे ऽपीतौ प्रलये तद्वत्प्रसङ्गात् अभाववत्त्वप्रसङ्गात् । ईश्वरादेः सर्वस्या(प्य)भावाभ्युपगमप्रसङ्गादिति यावत् । न हीश्वरादौ सति तत्परित्यागेनाभावस्य जगत्कर्तृत्वमवधारयितुं शक्यमिति । ननु नेदमनिष्यमीश्वरादिकं प्रलये ऽसद्भवितुमर्हति । भावत्वात् घटवदित्यनुमानेनेश्वरादेः सर्वस्य प्रलये ऽभावाभ्युपगमादित्यत्रोक्तं सूत्रकृता"न तु दृष्टान्तभावात्ऽ; इति । नैव प्रलये सर्वस्यासत्त्वमङ्गीकर्तुमुचितम् । कस्मात् दृष्टान्तभावात् । दृष्टान्त इति तत्रावधारितव्याप्तिमूलमनुमानमुच्यते । दृष्टान्तमात्रस्य साधनबाधनानङ्गत्वात् । तथाच प्रलये परमेश्वरादिसद्भाव(स्य) साधकानुमानसम्भवादित्यर्थः । *६,९३* किं तदनुमानमित्यत आह भाष्यकारः सर्वनाशेष्वपीति ॥ *६,९४* अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गाद् असमञ्जसम्
rūpaśabdo dharmivacanaḥ / bhāvābhāvatvamiti yathāyogaṃ sambandhaḥ / atraivaṃ satyapi / hiśabdaḥ prasiddhau / ayamarthaḥ / kiṃ bhāvābhāvanibandhanaṃ prameyarūpamanviṣyate pramāṇaṃ vā / ādyasyottarārdhamuttaram / yadyapi bhāvābhāvātmakā ghaṭādayaḥ prāgabhāvādayaśca / tathāpyatra padārthasārthe yaḥ piṇḍo vidhidharmiko ghaṭādiḥ sa bhāvo, yastu niṣedhadharmikaḥ prāgabhāvādiḥ so 'bhāva iti vyavasthopapadyate / abhede 'pi dhamardharmibhāvo viśeṣaśaktyā saṅgacchata ityuktameva / dvitīyasya uttaraṃ prathamapratipattiṣviti / yaḥ prathamaṃ vidhitayā parapratikṣeparūpatāṃ vinā pratīyate sa ghaṭādirbhāvaḥ / yastu niṣedhatayā parapratikṣepeṇa pratīyate prāgabhāvādiḥ so 'bhāva ityuttarārdhenaikavākyatayā yojyam / *6,87* ghaṭo hi prathamaṃ vidhitvena dharmirūpeṇa pratīto 'nantaraṃ paṭo na bhavatīti paṭaniṣedhātmatayā pratīyate / prāgabhāvādirapi prathamaṃ niṣedhatvena dharmisvarūpeṇāvagato 'nantaraṃ prameya iti vidhitayā pratīyata iti sakalapratipattṛsiddhamiti bahuvacanahiśabdābhyāṃ dyotayati / viṣayiviṣayayorādhārādheyabhāvamabhipretya saptamīprayogaḥ / kārakeṣu gauṇamukhyatvavivakṣābhāvasya sthitatvāditi / *6,91* evaṃ pūrvapakṣyutprekṣitapramāṇasamudāyalabdhasyārthasya pramāṇavirodho darśitaḥ / idānīmasatkāryaṃ yathā dṛṣṭamityanumānaṃ viśeṣato nirācikīrṣustatprastāvanāya asūtrayatsūtrakāraḥ oṃ apītau tadvatprasaṅgādasamañjasamiti / asamañjasametadviśvasyābhāvakartṛkatvamatam / kutaḥ / abhāvasya (eva) jagatkartṛtvāṅgīkāre 'pītau pralaye tadvatprasaṅgāt abhāvavattvaprasaṅgāt / īśvarādeḥ sarvasyā(pya)bhāvābhyupagamaprasaṅgāditi yāvat / na hīśvarādau sati tatparityāgenābhāvasya jagatkartṛtvamavadhārayituṃ śakyamiti / nanu nedamaniṣyamīśvarādikaṃ pralaye 'sadbhavitumarhati / bhāvatvāt ghaṭavadityanumāneneśvarādeḥ sarvasya pralaye 'bhāvābhyupagamādityatroktaṃ sūtrakṛtā"na tu dṛṣṭāntabhāvāt'; iti / naiva pralaye sarvasyāsattvamaṅgīkartumucitam / kasmāt dṛṣṭāntabhāvāt / dṛṣṭānta iti tatrāvadhāritavyāptimūlamanumānamucyate / dṛṣṭāntamātrasya sādhanabādhanānaṅgatvāt / tathāca pralaye parameśvarādisadbhāva(sya) sādhakānumānasambhavādityarthaḥ / *6,93* kiṃ tadanumānamityata āha bhāṣyakāraḥ sarvanāśeṣvapīti // *6,94* apītau tadvatprasaṅgād asamañjasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथाप्यनुमेयम् । असत्प्रतिपक्षत्वं ह्यनुमानप्रामाण्यवादिभिरनुमानाङ्गमङ्गीकरणीयम् । प्रतिरुद्धस्य करणस्य क्वापि क्रियानिष्पादकत्वादर्शनात् । अनुमानप्रतिपन्नं चान्यथाप्यनुमेयम् अनुमातुं शक्यम् । कस्मात् । तर्काप्रतिष्ठानाम् । "एवमेवानुमातव्यम्, न पुनरन्यथाऽ; इति तर्कस्य व्यवस्थाभावात् । तथा चोक्तम् । "उपाधिप्रतिपक्षौ तु क्व नामातीव दुर्वचौऽ; इति । नन्विदं व्यधिकरणं, तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वादन्यथानुमेयमिति । मैवम् । एतदनेन ज्ञापयति सूत्रकारः,"न तर्को ऽनुमानाद्भिद्यतेऽ; इति । अथवा तर्कस्यानुमानस्याप्रतिष्ठानादप्रमाणत्वान्नानुमानेन पूर्वोत्तरपक्षौ युक्तौ । कथमप्रमाणत्वात् । यतो ऽन्यथानुमेयमिति योजना । तत्र समाधानसूत्रं सङ्गमयितुमुत्सूत्रमेव भाष्यकारस्तावदुत्तरमाह आगमेति ॥ तर्काप्रतिष्ठानाद् अप्य् अन्यथानुमेयम् इति चेद् एवम् अप्य् अनिर्मोक्षप्रसङ्गः
anyathāpyanumeyam / asatpratipakṣatvaṃ hyanumānaprāmāṇyavādibhiranumānāṅgamaṅgīkaraṇīyam / pratiruddhasya karaṇasya kvāpi kriyāniṣpādakatvādarśanāt / anumānapratipannaṃ cānyathāpyanumeyam anumātuṃ śakyam / kasmāt / tarkāpratiṣṭhānām / "evamevānumātavyam, na punaranyathā'; iti tarkasya vyavasthābhāvāt / tathā coktam / "upādhipratipakṣau tu kva nāmātīva durvacau'; iti / nanvidaṃ vyadhikaraṇaṃ, tarkasyāpratiṣṭhitatvādanyathānumeyamiti / maivam / etadanena jñāpayati sūtrakāraḥ,"na tarko 'numānādbhidyate'; iti / athavā tarkasyānumānasyāpratiṣṭhānādapramāṇatvānnānumānena pūrvottarapakṣau yuktau / kathamapramāṇatvāt / yato 'nyathānumeyamiti yojanā / tatra samādhānasūtraṃ saṅgamayitumutsūtrameva bhāṣyakārastāvaduttaramāha āgameti // tarkāpratiṣṭhānād apy anyathānumeyam iti ced evam apy anirmokṣaprasaṅgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*६,१५२* अत्र सूत्रम् ॐ एतेन शिष्या अपरिग्रहा अपि व्याख्याता इति । तत्केचिद्वयाचक्षते । एतेन"नविलक्षणत्वात्ऽ; इत्यादिना प्रकृतेन शिष्यैः केनचिदंशेन परिगृहीतस्य प्रधानकारणवादस्य निराकरणेन शिष्यैर्मनुव्यासप्रभृतिभिः केनचिदप्यंशेनापरिगृहीता ये ऽण्वादिकारणवादास्ते ऽपि व्याख्याता द्रष्टव्या इति । तदिदं दूषयति नचेति ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः
*6,152* atra sūtram oṃ etena śiṣyā aparigrahā api vyākhyātā iti / tatkecidvayācakṣate / etena"navilakṣaṇatvāt'; ityādinā prakṛtena śiṣyaiḥ kenacidaṃśena parigṛhītasya pradhānakāraṇavādasya nirākaraṇena śiṣyairmanuvyāsaprabhṛtibhiḥ kenacidapyaṃśenāparigṛhītā ye 'ṇvādikāraṇavādāste 'pi vyākhyātā draṣṭavyā iti / tadidaṃ dūṣayati naceti // etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*६,१७०* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां भोक्त्रधिकरणम् । ॥ ॐ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ॐ ॥ अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिहृतः । इदानीं तु श्रुतिसिद्ध(लिङ्ग)त्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिह्रियते । तथाहि । न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं सम्भवति । असर्वकारणेन मुक्ते(क्तजीवे)नात्यन्ताभिन्नत्वात् । नहि यो येनात्यन्ताभिन्नः स तद्विरुद्धस्वभावो वस्तुत इति क्वचिदुपलब्धम् । नच मुक्तस्यासर्वकारणत्वमसिद्धम्, (सर्वकारणत्वस्य) संसारे ऽनुपलम्भात् । संसारे प्रतीयमानस्य कस्यचिदाकारस्यैवापगमो हि मोक्षो नतु अपूर्वाकारोत्पादः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् । नचानन्दादेरिव विद्यमानस्यैवाविद्यया तिरोहितत्वात्सर्वकारणत्वस्यानुपलम्भ इति वाच्यम् । प्रमाणाभावात् । आनन्दादेः परमप्रेमास्पदत्वादिना ईषदुपलब्धेश्च । नच ब्रह्मणो जगत्कारणत्वश्रवणात्सवर्थानुपलभ्यमानमपि जगत्कारणत्वं संसारे कल्प्यमिति युक्तम् । श्रुतेः काल्पनिकजगत्कारणत्वानुवादित्वेनापि सावकाशत्वात् । नच तथाभूतमेव लक्षणमस्त्विति वाच्यम् । अनङ्गीकारात् । काल्पनिकस्य जगत्कारणत्वस्य प्रधानादिष्वपि सम्भवेनातिप्रसङ्गाच्च । स्यादेतत् । मुक्तस्य ब्रह्मणैक्यमेवासिद्धमिति । मैवम् । "कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परे ऽव्यये सर्व एकीभवन्तिऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वादिति । तदिदमुक्तं सूत्रकृता भोक्तुर्जीवस्य मोक्षे ब्रह्मत्वापत्तिश्रवणात्तयोरविभागो भेदाभावः । ततश्च न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं युक्तमिति । *६,१७१* एवं प्राप्ते सिद्धान्तितम् । भवेदेतदखिलं यदि मुक्तस्य ब्रह्मणाभेद एव प्रामाणिकः स्यात् । नचैतदस्ति । श्रौतस्त्वेकीभावप्रयोगः स्याल्लोकवत् । यथा लोके उदके उदकस्यैकीभावव्यवहारः स्थानैक्यनिबन्धनः । यथा वा प्राग्विभिन्ना ब्राह्मणाः साम्प्रतमेकीभूता इति मत्यैक्यनिबन्धनः । तथा प्राग्विभिन्नस्थाना भिन्नमतयश्च जीवा मुक्तौ ब्रह्मणा एकीभवन्ति । एकस्थाना एकमतयश्च भवन्तीत्युपपद्यते । तस्मादसिद्धेनासिद्धसाधनमेतदिति । तदेतदयुक्तम् । मुख्यार्थे बाधकाभावात् । विना बाधकेन जघन्यवृत्त्याश्रयणे चातिप्रसङ्गात् । इत्यतो मुख्यार्थे बाधकयुक्तिव्युत्पादनपरत्वेनापि स्याल्लोकवदिति सूत्रखण्डं व्याचष्टे नान्यदिति ॥ भोक्त्रापत्तेर् अविभागश् चेत् स्याल् लोकवत्
*6,170* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ bhoktradhikaraṇam / // oṃ bhoktrāpatteravibhāgaścetsyāllokavat oṃ // atītādhikaraṇe brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatve śrutisaṃvāditvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihṛtaḥ / idānīṃ tu śrutisiddha(liṅga)tvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihriyate / tathāhi / na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ sambhavati / asarvakāraṇena mukte(ktajīve)nātyantābhinnatvāt / nahi yo yenātyantābhinnaḥ sa tadviruddhasvabhāvo vastuta iti kvacidupalabdham / naca muktasyāsarvakāraṇatvamasiddham, (sarvakāraṇatvasya) saṃsāre 'nupalambhāt / saṃsāre pratīyamānasya kasyacidākārasyaivāpagamo hi mokṣo natu apūrvākārotpādaḥ, anityatvaprasaṅgāt / nacānandāderiva vidyamānasyaivāvidyayā tirohitatvātsarvakāraṇatvasyānupalambha iti vācyam / pramāṇābhāvāt / ānandādeḥ paramapremāspadatvādinā īṣadupalabdheśca / naca brahmaṇo jagatkāraṇatvaśravaṇātsavarthānupalabhyamānamapi jagatkāraṇatvaṃ saṃsāre kalpyamiti yuktam / śruteḥ kālpanikajagatkāraṇatvānuvāditvenāpi sāvakāśatvāt / naca tathābhūtameva lakṣaṇamastviti vācyam / anaṅgīkārāt / kālpanikasya jagatkāraṇatvasya pradhānādiṣvapi sambhavenātiprasaṅgācca / syādetat / muktasya brahmaṇaikyamevāsiddhamiti / maivam / "karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare 'vyaye sarva ekībhavanti'; ityādiśrutisiddhatvāditi / tadidamuktaṃ sūtrakṛtā bhokturjīvasya mokṣe brahmatvāpattiśravaṇāttayoravibhāgo bhedābhāvaḥ / tataśca na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ yuktamiti / *6,171* evaṃ prāpte siddhāntitam / bhavedetadakhilaṃ yadi muktasya brahmaṇābheda eva prāmāṇikaḥ syāt / nacaitadasti / śrautastvekībhāvaprayogaḥ syāllokavat / yathā loke udake udakasyaikībhāvavyavahāraḥ sthānaikyanibandhanaḥ / yathā vā prāgvibhinnā brāhmaṇāḥ sāmpratamekībhūtā iti matyaikyanibandhanaḥ / tathā prāgvibhinnasthānā bhinnamatayaśca jīvā muktau brahmaṇā ekībhavanti / ekasthānā ekamatayaśca bhavantītyupapadyate / tasmādasiddhenāsiddhasādhanametaditi / tadetadayuktam / mukhyārthe bādhakābhāvāt / vinā bādhakena jaghanyavṛttyāśrayaṇe cātiprasaṅgāt / ityato mukhyārthe bādhakayuktivyutpādanaparatvenāpi syāllokavaditi sūtrakhaṇḍaṃ vyācaṣṭe nānyaditi // bhoktrāpatter avibhāgaś cet syāl lokavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ श्रीमन्न्यायसुधायां आरम्भणाधिकरणम् । *६,१८८* ॥ ॐ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॐ ॥ प्राक् प्रमाणमूलत्वतत्संवादित्वाभ्यां प्रबलया युक्त्या उक्ते(क्तार्)थे विरोधो निरा(स्तः)कृतः । बाहुल्यलक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहाराय इदमधिकरणमारभ्यते । तदिदं ब्रह्मपरिणामवादी व्याचष्टे"अनन्तराधिकरणे भोग्यवर्गस्य परिणामतःसिद्धप्रातिस्विकरूपभेदानपह्नवेन लोकसिद्ध(द्धं)कारणाभेदमङ्गीकृत्य साङ्खयसिद्धान्तेन शास्त्रतो भोक्तृवर्गस्य स्वाभाविकरूपब्रह्माविभागे भोग्यस्यापि ब्रह्मैक्यवद्भोक्तृत्वापत्तिमाशङ्कय अनैकान्तिकत्वेन निरासो(वि)ऽभिहितः । सम्प्रति वैशेषिकादिमतेन स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदेन कार्यस्य कारणात्म(क)त्वासिद्धया प्रपञ्चस्य ब्रह्माद्वैतम् आक्षिप्य समाधीयते । तथाहि । तदनन्यत्वं तेन ब्रह्मणा अनन्यत्वं, कार्यस्य । कुतः? आरम्भणशब्दादिभ्यः"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्ऽ; इत्यदिशब्दात् । "आदिऽग्रहणात्"ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्ऽ,"यदयमात्माऽ,"सर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ; इत्यादितादात्म्यावेदकश्रुतिपरिग्रहःऽ; इति । विवर्तवादी तु व्याख्याति"अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागम्,"स्याल्लोकवत्ऽ; इति परिहारो ऽभिहितः । न त्वयं विभागः पारमार्थिको ऽस्ति । यस्मात् तदनन्यत्वं कारणाद्ब्रह्मणः कार्यस्याकाशादेः परमार्थतो ऽनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः, अवगम्यते । कुतः? आरम्भणशब्दादिभ्यःऽ; इति । *६,१९३* तत्राद्यं व्याख्यानं तावन्निराकरोति कथं चेति ॥ तदनन्यत्वम् आरम्भणशब्दादिभ्यः
atha śrīmannyāyasudhāyāṃ ārambhaṇādhikaraṇam / *6,188* // oṃ tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ oṃ // prāk pramāṇamūlatvatatsaṃvāditvābhyāṃ prabalayā yuktyā ukte(ktār)the virodho nirā(staḥ)kṛtaḥ / bāhulyalakṣaṇabalavadyuktivirodhaparihārāya idamadhikaraṇamārabhyate / tadidaṃ brahmapariṇāmavādī vyācaṣṭe"anantarādhikaraṇe bhogyavargasya pariṇāmataḥsiddhaprātisvikarūpabhedānapahnavena lokasiddha(ddhaṃ)kāraṇābhedamaṅgīkṛtya sāṅkhayasiddhāntena śāstrato bhoktṛvargasya svābhāvikarūpabrahmāvibhāge bhogyasyāpi brahmaikyavadbhoktṛtvāpattimāśaṅkaya anaikāntikatvena nirāso(vi)'bhihitaḥ / samprati vaiśeṣikādimatena svarūpakāryavyapadeśādibhedena kāryasya kāraṇātma(ka)tvāsiddhayā prapañcasya brahmādvaitam ākṣipya samādhīyate / tathāhi / tadananyatvaṃ tena brahmaṇā ananyatvaṃ, kāryasya / kutaḥ? ārambhaṇaśabdādibhyaḥ"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena vijñātena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt / vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam'; ityadiśabdāt / "ādi'grahaṇāt"aitadātmyamidaṃ sarvam',"yadayamātmā',"sarvaṃ khalvidaṃ brahma'; ityāditādātmyāvedakaśrutiparigrahaḥ'; iti / vivartavādī tu vyākhyāti"abhyupagamya cemaṃ vyāvahārikaṃ bhoktṛbhogyalakṣaṇaṃ vibhāgam,"syāllokavat'; iti parihāro 'bhihitaḥ / na tvayaṃ vibhāgaḥ pāramārthiko 'sti / yasmāt tadananyatvaṃ kāraṇādbrahmaṇaḥ kāryasyākāśādeḥ paramārthato 'nanyatvaṃ vyatirekeṇābhāvaḥ, avagamyate / kutaḥ? ārambhaṇaśabdādibhyaḥ'; iti / *6,193* tatrādyaṃ vyākhyānaṃ tāvannirākaroti kathaṃ ceti // tadananyatvam ārambhaṇaśabdādibhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नच श्रुतिविरोधः । श्रुतीनां ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमात्रपरत्वात् । स्वतन्त्रकारणान्तरनिरासे श्रुतेरभावात् । भावे ऽप्यपौरुषेयतया श्रुतिप्राबल्यवद्बाहुल्येन युक्तिप्राबल्यस्यापि सम्भवात्, सत्प्रतिपक्षतया श्रु(त्य)त्याभिप्रेतावधारणानुपपत्तेरित्येवं प्राप्तम् । स्वतन्त्रकारणान्यत्वं ब्रह्मणो ऽन्यस्य स्वतन्त्रकारणत्वमिति यावत् । अत्र अधिकरणे । तदनन्यत्वमित्यनेन निषिद्धयते । महदादिसृष्टौ यत्स्वतन्त्रकारणं तस्य तदनन्यत्वमिति । *६,२१०* यद्यत्र स्वतन्त्रकारणाभाव इत्येव ब्रूयात्, तदा ब्रह्मणो ऽपि स्वातन्त्र्यं प्रतिषिद्धं स्यात् । तदनन्यत्वं स्वतन्त्रकारणस्येत्युक्ते हि स्वतन्त्रकारणं तदेव नान्यदिति लभ्यते । तदुपपादनाय यत्"आरम्भणशब्दादिभ्यःऽ; इति स्वपक्षे प्रमाणमुक्तम्, यश्च"भावे चोपलब्धेःऽ; इति विपक्षे प्रमाणाभावस्तदुभयं हिशब्देन सूचयति । *६,२१२फ़्।* नन्वारम्भणाद्याक्षेपशब्दादिभ्य इति वक्तव्यम् । सत्यम् । लक्षितलक्षणयैष एवार्थः प्रतिपाद्यत इत्यदोषः । तथापि"किंस्विदासीदधिष्ठानम्ऽ; इति (ऋसं।१०-८१-२) श्रौतनिर्देशानुसारेणाधिष्ठानस्योपादानमुचितमिति चेन्न । शाब्दादप्यर्थप्राधान्यस्य बलवत्त्वात् । साधकतमं करणमिति वचना(स्मरणा)त् । ननु च स्वतन्त्रकारणस्य ब्रह्मानन्यत्वं प्रतिज्ञाय कारणान्तराभावे प्रमाणोपन्यासो ऽसङ्गतः । मैवम् । अस्त्यत्राभिप्रायः । वक्ष्यते (हि) च ब्रह्मातिरिक्तप्रकृत्यादिकारणसद्भावः । आरम्भणशब्दादिभ्यस्तदभावो ऽवगम्यते । ततोर्थात्स्वतन्त्रकारणान्तरभावे च प्रमाणैरुपलब्धेः प्रसङ्ग इति वदन्प्रमाणाभावमाह । एवं मन्यते । शुष्काभ्यो बहुयुक्तिभ्यो ऽपि श्रुत्यनुगृहीतानां बह्वीनां युक्तीनां प्राबल्यात्तद्विरुद्धानां पूर्वपक्षयुक्तीनामप्रामाण्यमिति । *६,२१५* स्यादेतत् । अद्भयः सम्भूत इत्यादिवचनात्कथं ब्रह्मातिरिक्तस्य स्वतन्त्रकारणस्यानुपलब्धिः । नचात्र न स्वातन्त्र्यं श्रूयत इति वाच्यम् । पारतन्त्र्यानुक्तौ स्वातन्त्र्यस्य लोकानुरोधादेव सिद्धेरिति । एतत्परिहाराय सूत्रम् ॐ सत्त्वाच्चावरस्येति ॐ ॥ तस्या(यमर्)थः । स्यादयं दोषो यदि वयं ब्रह्मातिरिक्तं कारणमेव नास्तीति वदामः । न चैवम् । अवरस्य तदधीनस्य प्रकृत्यादेः कारणस्य सत्त्वादिति । तदिदं परिहाराय न पर्याप्तम् । यावता पूर्वपक्षिणा पारतन्त्र्यानुक्तौ स्वातन्त्र्यमेव सेत्यस्यतीत्युक्तम् । अन्यथा पूर्वपक्षस्य निर्दलत्वापत्तेः, इत्यतः प्रकृत्यादेः कारणजातस्येश्वराधीनसत्ताकत्व प्रमाणं दर्शयन्सूत्रं व्याचष्टे द्रव्यमिति ॥ सत्त्वाच् चापरस्य
naca śrutivirodhaḥ / śrutīnāṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamātraparatvāt / svatantrakāraṇāntaranirāse śruterabhāvāt / bhāve 'pyapauruṣeyatayā śrutiprābalyavadbāhulyena yuktiprābalyasyāpi sambhavāt, satpratipakṣatayā śru(tya)tyābhipretāvadhāraṇānupapatterityevaṃ prāptam / svatantrakāraṇānyatvaṃ brahmaṇo 'nyasya svatantrakāraṇatvamiti yāvat / atra adhikaraṇe / tadananyatvamityanena niṣiddhayate / mahadādisṛṣṭau yatsvatantrakāraṇaṃ tasya tadananyatvamiti / *6,210* yadyatra svatantrakāraṇābhāva ityeva brūyāt, tadā brahmaṇo 'pi svātantryaṃ pratiṣiddhaṃ syāt / tadananyatvaṃ svatantrakāraṇasyetyukte hi svatantrakāraṇaṃ tadeva nānyaditi labhyate / tadupapādanāya yat"ārambhaṇaśabdādibhyaḥ'; iti svapakṣe pramāṇamuktam, yaśca"bhāve copalabdheḥ'; iti vipakṣe pramāṇābhāvastadubhayaṃ hiśabdena sūcayati / *6,212f.* nanvārambhaṇādyākṣepaśabdādibhya iti vaktavyam / satyam / lakṣitalakṣaṇayaiṣa evārthaḥ pratipādyata ityadoṣaḥ / tathāpi"kiṃsvidāsīdadhiṣṭhānam'; iti (ṛ.saṃ.10-81-2) śrautanirdeśānusāreṇādhiṣṭhānasyopādānamucitamiti cenna / śābdādapyarthaprādhānyasya balavattvāt / sādhakatamaṃ karaṇamiti vacanā(smaraṇā)t / nanu ca svatantrakāraṇasya brahmānanyatvaṃ pratijñāya kāraṇāntarābhāve pramāṇopanyāso 'saṅgataḥ / maivam / astyatrābhiprāyaḥ / vakṣyate (hi) ca brahmātiriktaprakṛtyādikāraṇasadbhāvaḥ / ārambhaṇaśabdādibhyastadabhāvo 'vagamyate / tatorthātsvatantrakāraṇāntarabhāve ca pramāṇairupalabdheḥ prasaṅga iti vadanpramāṇābhāvamāha / evaṃ manyate / śuṣkābhyo bahuyuktibhyo 'pi śrutyanugṛhītānāṃ bahvīnāṃ yuktīnāṃ prābalyāttadviruddhānāṃ pūrvapakṣayuktīnāmaprāmāṇyamiti / *6,215* syādetat / adbhayaḥ sambhūta ityādivacanātkathaṃ brahmātiriktasya svatantrakāraṇasyānupalabdhiḥ / nacātra na svātantryaṃ śrūyata iti vācyam / pāratantryānuktau svātantryasya lokānurodhādeva siddheriti / etatparihārāya sūtram oṃ sattvāccāvarasyeti oṃ // tasyā(yamar)thaḥ / syādayaṃ doṣo yadi vayaṃ brahmātiriktaṃ kāraṇameva nāstīti vadāmaḥ / na caivam / avarasya tadadhīnasya prakṛtyādeḥ kāraṇasya sattvāditi / tadidaṃ parihārāya na paryāptam / yāvatā pūrvapakṣiṇā pāratantryānuktau svātantryameva setyasyatītyuktam / anyathā pūrvapakṣasya nirdalatvāpatteḥ, ityataḥ prakṛtyādeḥ kāraṇajātasyeśvarādhīnasattākatva pramāṇaṃ darśayansūtraṃ vyācaṣṭe dravyamiti // sattvāc cāparasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असद्व्यपदेशान् नेति चेन् न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्
asadvyapadeśān neti cen na dharmāntareṇa vākyaśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"तस्माद्धान्यत्र परः किञ्च नासऽ; इत्यतो वाक्यशेषात्प्रकृत्यादीनां प्रलये स्वातन्त्र्याद्यभावो ऽवगम्यत इत्यर्थः । इह हि तस्माद्ब्रह्मणो ऽन्यत्प्रकृत्यादिकं परः परं स्वातन्त्र्यादिधर्मोपेतं नासेति तत्सद्भावाभ्युपगमेन परत्वं निषिद्धयते । अन्यथा परशब्दवैयर्थ्यादिति । *६,२२४* स्यादेतत् । कारणान्तरसद्भावमभ्युपगम्य तस्येश्वराधीनतां वदता सिद्धान्तिनेदं वक्तव्यम् । किमीश्वरः प्रकृत्यादिभिर्विनापि कदाचित्सृष्टयादिकं करोत्युत तैरेवेति नियमः । आद्ये तेषां कथं कारणत्वमनियतत्वात् । अन्यथा रासभस्यापि घ(प)टकारणतापत्तेः । द्वितीये तु कथं तत्परित्यागेन कदाप्यकुर्वाणस्येश्वरस्य स्वातन्त्र्यम् । कथं च नियमेनापेक्षणीयानां तेषां पारतन्त्र्यम् । एवं पृकृत्यैव महान्तं महतैवाहङ्कारमित्यादिनियमं कदाचिदपहाय सृजति उतानेन नियमेनैव । आद्ये त्वनियतत्वेनाकारणत्वप्रसङ्गः । द्वितीये पुनरीश्वरादेः स्वातन्त्र्याद्यनुपपत्तिः । तथा प्रकृत्यादिकमुपादानीकृत्य कालादिकं निमित्तीकृत्य सृजतीति नियमे व्यत्यासे चोक्तदोषानुषङ्गः । *६,२२५* अतो युक्तिबाधितत्वादस्यार्थस्य कारणान्तरनिरपेक्ष एव भगवन्त्सृष्टयादिकं करातीत्येव ज्यायः । एवञ्च निरर्गलमैश्वर्यमस्य समर्थितं स्यात् । नच प्रमाणबाधः । अद्भयः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्चेत्यादेरनीश्वरकर्तृकावान्तरसृष्टिविषयत्वस्योक्तत्वात् । तम आसीदित्यादौ तमःप्रभृतीनां प्रलये सत्त्वश्रवणे ऽपीश्वरकर्तृकायां सृष्टौ कारणत्वाश्रवणादित्याशङ्कापनोदनार्थं सूत्रम् ॥ ॐ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॐ ॥ इति । अस्यायमर्थः । नोक्तयुक्तिविरोधेन भगवतः कारणान्तरविधुरत्वमुररीकर्तव्यम् । कारणान्तरसद्भावाभ्युपगमे ऽपि प्रकृत्यादेः कारणत्वस्येश्वरादिस्वातन्त्र्यादिकस्य च युक्तेः । नचैवं तर्हि विनिगमने कारणाभाव इति वाच्यम् । अद्भयः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यादिशब्दान्तरात् । पूर्वोदाहृतशब्दविलक्षणशब्दः शब्दान्तरम् । तेनेदमुक्तं भवति । यद्यपि प्रागुदाहृताः शब्दाः कथञ्चिदन्यथा नेतु शक्यन्ते । तथाप्ययं न तथा । अत्रेश्वरकर्तृकायामेव सृष्टौ कारणान्तरसद्भावश्रवणात् । नहि हिरण्यगर्भसृष्टिरनीश्वरकर्तृका । तस्यैव प्रथमजत्वादिति । *६,२२७* अत्र युक्तेरिति या स्वपक्षे कारणत्वादेर्घटनोक्ता सा कथमित्यपेक्षायामाह शक्तो ऽपीति । युक्तेः शब्दान्तराच् च
"tasmāddhānyatra paraḥ kiñca nāsa'; ityato vākyaśeṣātprakṛtyādīnāṃ pralaye svātantryādyabhāvo 'vagamyata ityarthaḥ / iha hi tasmādbrahmaṇo 'nyatprakṛtyādikaṃ paraḥ paraṃ svātantryādidharmopetaṃ nāseti tatsadbhāvābhyupagamena paratvaṃ niṣiddhayate / anyathā paraśabdavaiyarthyāditi / *6,224* syādetat / kāraṇāntarasadbhāvamabhyupagamya tasyeśvarādhīnatāṃ vadatā siddhāntinedaṃ vaktavyam / kimīśvaraḥ prakṛtyādibhirvināpi kadācitsṛṣṭayādikaṃ karotyuta taireveti niyamaḥ / ādye teṣāṃ kathaṃ kāraṇatvamaniyatatvāt / anyathā rāsabhasyāpi gha(pa)ṭakāraṇatāpatteḥ / dvitīye tu kathaṃ tatparityāgena kadāpyakurvāṇasyeśvarasya svātantryam / kathaṃ ca niyamenāpekṣaṇīyānāṃ teṣāṃ pāratantryam / evaṃ pṛkṛtyaiva mahāntaṃ mahataivāhaṅkāramityādiniyamaṃ kadācidapahāya sṛjati utānena niyamenaiva / ādye tvaniyatatvenākāraṇatvaprasaṅgaḥ / dvitīye punarīśvarādeḥ svātantryādyanupapattiḥ / tathā prakṛtyādikamupādānīkṛtya kālādikaṃ nimittīkṛtya sṛjatīti niyame vyatyāse coktadoṣānuṣaṅgaḥ / *6,225* ato yuktibādhitatvādasyārthasya kāraṇāntaranirapekṣa eva bhagavantsṛṣṭayādikaṃ karātītyeva jyāyaḥ / evañca nirargalamaiśvaryamasya samarthitaṃ syāt / naca pramāṇabādhaḥ / adbhayaḥ sambhūtaḥ pṛthivyai rasāccetyāderanīśvarakartṛkāvāntarasṛṣṭiviṣayatvasyoktatvāt / tama āsīdityādau tamaḥprabhṛtīnāṃ pralaye sattvaśravaṇe 'pīśvarakartṛkāyāṃ sṛṣṭau kāraṇatvāśravaṇādityāśaṅkāpanodanārthaṃ sūtram // oṃ yukteḥ śabdāntarācca oṃ // iti / asyāyamarthaḥ / noktayuktivirodhena bhagavataḥ kāraṇāntaravidhuratvamurarīkartavyam / kāraṇāntarasadbhāvābhyupagame 'pi prakṛtyādeḥ kāraṇatvasyeśvarādisvātantryādikasya ca yukteḥ / nacaivaṃ tarhi vinigamane kāraṇābhāva iti vācyam / adbhayaḥ sambhūto hiraṇyagarbha ityādiśabdāntarāt / pūrvodāhṛtaśabdavilakṣaṇaśabdaḥ śabdāntaram / tenedamuktaṃ bhavati / yadyapi prāgudāhṛtāḥ śabdāḥ kathañcidanyathā netu śakyante / tathāpyayaṃ na tathā / atreśvarakartṛkāyāmeva sṛṣṭau kāraṇāntarasadbhāvaśravaṇāt / nahi hiraṇyagarbhasṛṣṭiranīśvarakartṛkā / tasyaiva prathamajatvāditi / *6,227* atra yukteriti yā svapakṣe kāraṇatvāderghaṭanoktā sā kathamityapekṣāyāmāha śakto 'pīti / yukteḥ śabdāntarāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*६,२६५* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॐ ॥ अस्मिन्नधिकरणे जीवकर्तृत्वपक्षः श्रुतिप्राप्तो विस्तरान्निराक्रियत इति भाष्यम् । अत्र वक्तव्यम् । किमत्र जीवस्य सर्वथा कर्तृत्वं निराक्रियते । उतेश्वराधीनं तदङ्गीकृत्य स्वातन्त्र्यमात्रम् । नाद्यः । तथा सति कर्ता शास्त्राथर्वत्त्वादित्यादिवक्ष्यमाणविरोधापत्तेः । स्वतःकर्तृत्वानुपपत्तिरित्यादिविशेषणवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च । न द्वितीयः । हितकरणादिदोषप्रसक्तिरित्यादिसूत्राणां स्वातन्त्र्यनिराकरणपरत्वेन शक्ययोजनत्वे ऽपि कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोषो वेत्यस्य सूत्रस्याशक्यव्याख्यानत्वात् । इदं हि सूत्रं सर्वथा कर्तृत्वं निराकुर्वदुपलभ्यते । तथाहि । कर्तृत्वं कृत्स्नैकदेशाभ्यां व्याप्तम् । तत्र कृत्स्नप्रसक्तावनुभवविरोधः । एकदेशाङ्गीकारे च"अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवःऽ; इत्यनंशत्वश्रुतिव्याकोपः स्यात् । नहि सामर्थ्यापरपर्यायं प्रयत्नादिरूपं कर्तृत्वमस्माकं जीवाद्भिन्नम् । येन तस्य विचित्रत्वे ऽपि जीवस्य निरंशत्वं न व्याहन्येत । ततो व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यं कर्तृत्वमपि विचित्रत्वे ऽपि जीवस्य निरंशत्वं न व्याहन्येत । ततो व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यं कर्तृत्वमपि निवर्तत इति खल्वस्य(त्र) तात्पर्यं प्रतीयते । प्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानावश्यम्भावात् । अथ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकार एवैतो प्रसङ्गावुक्तौ न कर्तृत्वमात्रे । तथा चेश्वराधीनत्वमेव विपर्ययवर्यवसानलभ्यं भविष्यतीति चेन्न । स्यादप्येवं यदि जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनत्वाङ्गीकारेणेमौ प्रसङ्गौ शक्यसमाधानौ स्याताम् । नचैवं पराधीनेनापि खल्वनेन कृत्स्नेन वा कर्तव्यमेकदेशेन वा । तृतीयप्रकाराभावात् । भावे वा तेनैवापराधीनत्वे ऽपि कर्तृत्वोपपत्तेः । *६,२६५फ़्।* अतो विपर्ययापर्यवसानान्नैवं व्याख्यानं युक्तमिति कर्तृत्वाभाव एव तात्पर्यम् । तथाच वक्ष्यमाणविरोधः । अथ वस्तुतो नास्त्येव जीवस्य कर्तृत्वम्, आभिमानिकं तु तदित्यविरोधः । मैवम् । विहारोपदेशादित्यादिना वास्तवस्यैव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् । *६,२६६* अतो दुर्घटमेतदधिकरणमित्यतो द्वितीयपक्षमङ्गीकृत्य प्रसङ्गौ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकारविषयौ व्याकरिष्यन्नादौ तावदीश्वराधीनताङ्गीकारे प्रसङ्गनिवृत्तिप्रकारमागमवाक्योदाहरणेन दर्शयति अनंशस्यापीति ॥ इतरव्यपदेशाद् धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः
*6,265* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ itaravyapadeśādhikaraṇam // // oṃ itaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ oṃ // asminnadhikaraṇe jīvakartṛtvapakṣaḥ śrutiprāpto vistarānnirākriyata iti bhāṣyam / atra vaktavyam / kimatra jīvasya sarvathā kartṛtvaṃ nirākriyate / uteśvarādhīnaṃ tadaṅgīkṛtya svātantryamātram / nādyaḥ / tathā sati kartā śāstrātharvattvādityādivakṣyamāṇavirodhāpatteḥ / svataḥkartṛtvānupapattirityādiviśeṣaṇavaiyarthyaprasaṅgācca / na dvitīyaḥ / hitakaraṇādidoṣaprasaktirityādisūtrāṇāṃ svātantryanirākaraṇaparatvena śakyayojanatve 'pi kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdakoṣo vetyasya sūtrasyāśakyavyākhyānatvāt / idaṃ hi sūtraṃ sarvathā kartṛtvaṃ nirākurvadupalabhyate / tathāhi / kartṛtvaṃ kṛtsnaikadeśābhyāṃ vyāptam / tatra kṛtsnaprasaktāvanubhavavirodhaḥ / ekadeśāṅgīkāre ca"atha yaḥ sa jīvaḥ sa nityo niravayavaḥ'; ityanaṃśatvaśrutivyākopaḥ syāt / nahi sāmarthyāparaparyāyaṃ prayatnādirūpaṃ kartṛtvamasmākaṃ jīvādbhinnam / yena tasya vicitratve 'pi jīvasya niraṃśatvaṃ na vyāhanyeta / tato vyāpakanivṛttyā vyāpyaṃ kartṛtvamapi vicitratve 'pi jīvasya niraṃśatvaṃ na vyāhanyeta / tato vyāpakanivṛttyā vyāpyaṃ kartṛtvamapi nivartata iti khalvasya(tra) tātparyaṃ pratīyate / prasaṅgasya viparyaye paryavasānāvaśyambhāvāt / atha jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatānaṅgīkāra evaito prasaṅgāvuktau na kartṛtvamātre / tathā ceśvarādhīnatvameva viparyayavaryavasānalabhyaṃ bhaviṣyatīti cenna / syādapyevaṃ yadi jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatvāṅgīkāreṇemau prasaṅgau śakyasamādhānau syātām / nacaivaṃ parādhīnenāpi khalvanena kṛtsnena vā kartavyamekadeśena vā / tṛtīyaprakārābhāvāt / bhāve vā tenaivāparādhīnatve 'pi kartṛtvopapatteḥ / *6,265f.* ato viparyayāparyavasānānnaivaṃ vyākhyānaṃ yuktamiti kartṛtvābhāva eva tātparyam / tathāca vakṣyamāṇavirodhaḥ / atha vastuto nāstyeva jīvasya kartṛtvam, ābhimānikaṃ tu tadityavirodhaḥ / maivam / vihāropadeśādityādinā vāstavasyaiva tasya sādhayiṣyamāṇatvāt / *6,266* ato durghaṭametadadhikaraṇamityato dvitīyapakṣamaṅgīkṛtya prasaṅgau jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatānaṅgīkāraviṣayau vyākariṣyannādau tāvadīśvarādhīnatāṅgīkāre prasaṅganivṛttiprakāramāgamavākyodāharaṇena darśayati anaṃśasyāpīti // itaravyapadeśād dhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*६,२८७* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां शब्दमूलत्वाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॐ ॥ नन्वीश्वरस्यापि कर्तृत्वं न युज्यते । जीववत्कृत्स्नप्रसक्तेः । नहि ब्रह्माण्डपिपीलिका(ण्ड)निर्माणे समं सामर्थ्यं प्रयुञ्जानः प्रेक्षावान्भवति । गत्यन्तराभावान्न दोष इति चेन्न । ईश्वरत्वव्याघातात् । अथैतत्परिहाराथर्मेकदेशेन प्रवृत्तिरङ्गीक्रियते तदा"नेह नानाऽ; इत्यादिनिरवयवत्वशब्दकाषः स्यात् । शरीरेन्द्रियादिविकलत्वाच्च न कर्तृत्वम् । नहि कश्चिच्छरीरादिविकलः कर्तोपलब्धः । भूम्याद्याधारविधुरत्वाच्च । एवं दौर्घट्ये ऽपि यदि कर्तृत्वमीश्वरस्य स्यात्तदा जीवस्यापि किन्न स्यात् । विशेषादर्शनात् । एवञ्च सर्वकर्तृत्वं दूरनिरस्तमित्ययं पूर्वपक्षो ऽत्राधिकरणे निरस्यते । तस्य तात्पर्यमाह तस्य त्विति ॥ श्रुतेस् तु शब्दमूलत्वात्
*6,287* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śabdamūlatvādhikaraṇam // // oṃ śrutestu śabdamūlatvāt oṃ // nanvīśvarasyāpi kartṛtvaṃ na yujyate / jīvavatkṛtsnaprasakteḥ / nahi brahmāṇḍapipīlikā(ṇḍa)nirmāṇe samaṃ sāmarthyaṃ prayuñjānaḥ prekṣāvānbhavati / gatyantarābhāvānna doṣa iti cenna / īśvaratvavyāghātāt / athaitatparihārātharmekadeśena pravṛttiraṅgīkriyate tadā"neha nānā'; ityādiniravayavatvaśabdakāṣaḥ syāt / śarīrendriyādivikalatvācca na kartṛtvam / nahi kaściccharīrādivikalaḥ kartopalabdhaḥ / bhūmyādyādhāravidhuratvācca / evaṃ daurghaṭye 'pi yadi kartṛtvamīśvarasya syāttadā jīvasyāpi kinna syāt / viśeṣādarśanāt / evañca sarvakartṛtvaṃ dūranirastamityayaṃ pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirasyate / tasya tātparyamāha tasya tviti // śrutes tu śabdamūlatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवरूपाभिधायिनां वाक्यानाम् । उपलक्षणमेतत् । प्राणादिविषयाणां चेत्यपि द्रष्टव्यम् । सृष्टयादिविशेषणमुपपत्तिसूचनार्थम् । तुशब्दो विशेषार्थः । यो द्वितीयाध्यायगोचरो वाक्यानामन्योन्यविरोधः सो ऽपि पारमेश्वरसर्ववैशिष्ययविरोधपरिहार एव । किन्तु प्रथमद्वितीयपादयोः साक्षत्तृतीयचतुर्थयोस्तु व्यवधानेनेति विशेषः । तथाहि । श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारः किं तत्प्रामाण्यनिर्णयमात्रफलः किं वा प्रमेयनिर्णयफलः । नाद्यः । मीमांसाया न्यायशास्त्रत्वापत्तेः । किञ्चैवं सति वियदादिसृष्टयादिविषयवाक्यविरोधपरिहार एव कस्मात्क्रियते । उदितहोमादिवाक्यानामपि न्यायदर्शन इवोपादानोपपत्तेः । आकाशवाय्वादिक्रमश्चात्र नात्यन्तमुपयुज्यते । द्वितीये ऽपि किं सृष्टयादिकमेव प्रमेयमुत तदङ्गिभूतमन्यत् । नाद्यः । तस्य स्वरूपतो ऽप्रयोजनत्वात् । प्रथमाप्रतिपाद्यत्वम् । अन्यथा पुनरुदितहोमादिवाक्यविरोधपरिहारो ऽपि कार्यः स्यात् । *६,३००* सृष्टयादिविषयनिष्कर्षो ऽपि निर्हेतुकः । अतो द्वितीय एव परिशिष्यते । नचान्यदस्ति सृष्टयादिप्रमेयस्याङ्गि प्रथमोक्तं द्वितीयसूत्राभिहिताद्ब्रह्मणः सर्ववैशिष्ययात् । अतो युक्तमुक्तम् । तदेवं परोक्तसूत्रार्थस्य द्वितीयाध्यायान्तर्भावलक्षणसङ्गत्यभावाद्विरोधाच्चोक्त एव सूत्रार्थ इति सिद्धम् । *६,३०२* अत्रेश्वरस्य शरीरेन्द्रियादिकरणरहितत्वात्कर्तृत्वं नोपपद्यते इत्याक्षेपसमाधानार्थं सूत्रम् ॥ ॐ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॐ ॥ इति । एतदनारम्भणीयम् । पुनरुक्तत्वात् । श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्, तात्मनि चैवं विचित्राश्च हि, सर्वोपेता च तद्दर्शनादिति सूत्रैरेवालौकिकत्वशब्दैकसमधिगम्यत्वविचित्रानन्तशक्तित्वादियुक्तिभिः सर्वस्यापि दौर्घट्यस्य परिहृतत्वात् । यो हि साक्षात्कारकाधिष्ठानस्य नेष्ये स शरीरव्यवधानमपेक्षते । यस्य चागन्तुकं ज्ञानं स तदर्थमिन्द्रियाणि । यश्च गुरुशरीरो नावस्थातुं शक्नोति स क्षित्यादिकमाधारम् । भगवांस्तु सर्वशक्तिः सर्वज्ञः किमर्थपपेक्षतेति । नच काचिदभ्यधिका शङ्कास्ति येन पुनरारम्भः स्यादित्यत आह मानेति ॥ विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम्
jīvarūpābhidhāyināṃ vākyānām / upalakṣaṇametat / prāṇādiviṣayāṇāṃ cetyapi draṣṭavyam / sṛṣṭayādiviśeṣaṇamupapattisūcanārtham / tuśabdo viśeṣārthaḥ / yo dvitīyādhyāyagocaro vākyānāmanyonyavirodhaḥ so 'pi pārameśvarasarvavaiśiṣyayavirodhaparihāra eva / kintu prathamadvitīyapādayoḥ sākṣattṛtīyacaturthayostu vyavadhāneneti viśeṣaḥ / tathāhi / śrutīnāṃ parasparavirodhaparihāraḥ kiṃ tatprāmāṇyanirṇayamātraphalaḥ kiṃ vā prameyanirṇayaphalaḥ / nādyaḥ / mīmāṃsāyā nyāyaśāstratvāpatteḥ / kiñcaivaṃ sati viyadādisṛṣṭayādiviṣayavākyavirodhaparihāra eva kasmātkriyate / uditahomādivākyānāmapi nyāyadarśana ivopādānopapatteḥ / ākāśavāyvādikramaścātra nātyantamupayujyate / dvitīye 'pi kiṃ sṛṣṭayādikameva prameyamuta tadaṅgibhūtamanyat / nādyaḥ / tasya svarūpato 'prayojanatvāt / prathamāpratipādyatvam / anyathā punaruditahomādivākyavirodhaparihāro 'pi kāryaḥ syāt / *6,300* sṛṣṭayādiviṣayaniṣkarṣo 'pi nirhetukaḥ / ato dvitīya eva pariśiṣyate / nacānyadasti sṛṣṭayādiprameyasyāṅgi prathamoktaṃ dvitīyasūtrābhihitādbrahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyayāt / ato yuktamuktam / tadevaṃ paroktasūtrārthasya dvitīyādhyāyāntarbhāvalakṣaṇasaṅgatyabhāvādvirodhāccokta eva sūtrārtha iti siddham / *6,302* atreśvarasya śarīrendriyādikaraṇarahitatvātkartṛtvaṃ nopapadyate ityākṣepasamādhānārthaṃ sūtram // oṃ vikaraṇatvānneti cettaduktam oṃ // iti / etadanārambhaṇīyam / punaruktatvāt / śrutestu śabdamūlatvāt, tātmani caivaṃ vicitrāśca hi, sarvopetā ca taddarśanāditi sūtrairevālaukikatvaśabdaikasamadhigamyatvavicitrānantaśaktitvādiyuktibhiḥ sarvasyāpi daurghaṭyasya parihṛtatvāt / yo hi sākṣātkārakādhiṣṭhānasya neṣye sa śarīravyavadhānamapekṣate / yasya cāgantukaṃ jñānaṃ sa tadarthamindriyāṇi / yaśca guruśarīro nāvasthātuṃ śaknoti sa kṣityādikamādhāram / bhagavāṃstu sarvaśaktiḥ sarvajñaḥ kimarthapapekṣateti / naca kācidabhyadhikā śaṅkāsti yena punarārambhaḥ syādityata āha māneti // vikaraṇatvān neti cet tad uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*६,३०४* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां नप्रयोजनाधिकरणम् ॥ *६,३०४फ़्।* ॥ ॐ न प्रयोजनवत्त्वात् ॐ ॥ ॐ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॐ । यत्प्रयोजनार्थं सृष्टयादिस्तदूनत्वादपूर्णतेत्याक्षेपपरिहारायेदमधिकरणमारभ्यते । तदेतदनुपपन्नमित्याभाति । तथाहि । यद्यत्र कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं प्रसाध्यापूर्णत्वसाधनं पूर्वपक्षिणो विवक्षितं स्यात्तदा प्रथमसूत्रमयुक्तं स्यात् । अपूर्णतासाधकं प्रति प्रयोजनवत्त्वहेतोरसिद्धत्वात् । अथ कर्ता चेत्प्रयोजनवान्स्यात् तथा चापूर्णः स्यादित्यापादनं विवक्षितम् । तदा व्यर्थमेवेदं सूत्रम् । न चापूर्णस्ततो न प्रयोजनवानिति परेणैवाङ्गीकृतत्वात् । अन्यथा विपर्ययापर्यवसानात् । लोकवत्तु लीलाकैवल्यमिति द्वितीयसूत्रं तु पक्षद्वये ऽप्ययुक्तम् । साधनापादनदूषणस्यानुद्भावनादिति । मैवम् । ईश्वरस्य सृष्टयादिना प्रयोजनमस्ति न वा । आद्ये ऽपूर्णत्वं प्रसज्येत । द्वितीये तु कर्तृत्वानुपपत्तिः तस्य प्रयोजनव्याप्तत्वादित्युभयथापीश्वरस्य जगत्सृष्टयादिकर्तृत्वानुपपत्तिरित्यत्र पूर्वपक्षिणो विवक्षितम् । तत्र प्रथमसूत्रेण प्रयोजनाभावपक्षं सयुक्तिकमुपादत्ते । तत्रोक्तदोषपरिहारार्थं द्वितीयं सूत्रम् । यद्वा कर्तृत्वेन प्रयोजनस्य तेन चापूर्णत्वस्य इदं स धनं विवक्षितमुतापादनमिति सिद्धान्ती विकल्प्याद्यमाद्येन निराचष्टे । न कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं साध्यम् । कृतकृत्यत्वेन प्रयोजनाभावस्यैव निश्चितत्वात् । नचासिद्धो हेतुः । अथैष एव परम आनन्दो निरनिष्यो निरवद्य इति श्रुतेः । प्रयोजनवत्त्वेनापूर्णतानुमानं तु गर्भस्रावेणैव ग(लि)तमिति । आद्यस्य दूषणान्तरं वदन्द्वितीयं द्वितीयेन निराकरोतीति । *६,३०८* ननूक्तमत्र लोकवदिति सूत्रेण साधनस्यापादनस्य वा न किञ्चिद्दूषणमुद्भाव्यत इति । मैवम् । बाधादेरुद्भावनादित्याशयवान्द्वितीयसूत्रस्य तात्पर्यमाह सदेति ॥ न प्रयोजनवत्त्वात्
*6,304* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ naprayojanādhikaraṇam // *6,304f.* // oṃ na prayojanavattvāt oṃ // oṃ lokavattu līlākaivalyam oṃ / yatprayojanārthaṃ sṛṣṭayādistadūnatvādapūrṇatetyākṣepaparihārāyedamadhikaraṇamārabhyate / tadetadanupapannamityābhāti / tathāhi / yadyatra kartṛtvena prayojanavattvaṃ prasādhyāpūrṇatvasādhanaṃ pūrvapakṣiṇo vivakṣitaṃ syāttadā prathamasūtramayuktaṃ syāt / apūrṇatāsādhakaṃ prati prayojanavattvahetorasiddhatvāt / atha kartā cetprayojanavānsyāt tathā cāpūrṇaḥ syādityāpādanaṃ vivakṣitam / tadā vyarthamevedaṃ sūtram / na cāpūrṇastato na prayojanavāniti pareṇaivāṅgīkṛtatvāt / anyathā viparyayāparyavasānāt / lokavattu līlākaivalyamiti dvitīyasūtraṃ tu pakṣadvaye 'pyayuktam / sādhanāpādanadūṣaṇasyānudbhāvanāditi / maivam / īśvarasya sṛṣṭayādinā prayojanamasti na vā / ādye 'pūrṇatvaṃ prasajyeta / dvitīye tu kartṛtvānupapattiḥ tasya prayojanavyāptatvādityubhayathāpīśvarasya jagatsṛṣṭayādikartṛtvānupapattirityatra pūrvapakṣiṇo vivakṣitam / tatra prathamasūtreṇa prayojanābhāvapakṣaṃ sayuktikamupādatte / tatroktadoṣaparihārārthaṃ dvitīyaṃ sūtram / yadvā kartṛtvena prayojanasya tena cāpūrṇatvasya idaṃ sa dhanaṃ vivakṣitamutāpādanamiti siddhāntī vikalpyādyamādyena nirācaṣṭe / na kartṛtvena prayojanavattvaṃ sādhyam / kṛtakṛtyatvena prayojanābhāvasyaiva niścitatvāt / nacāsiddho hetuḥ / athaiṣa eva parama ānando niraniṣyo niravadya iti śruteḥ / prayojanavattvenāpūrṇatānumānaṃ tu garbhasrāveṇaiva ga(li)tamiti / ādyasya dūṣaṇāntaraṃ vadandvitīyaṃ dvitīyena nirākarotīti / *6,308* nanūktamatra lokavaditi sūtreṇa sādhanasyāpādanasya vā na kiñciddūṣaṇamudbhāvyata iti / maivam / bādhāderudbhāvanādityāśayavāndvitīyasūtrasya tātparyamāha sadeti // na prayojanavattvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्
lokavat tu līlākaivalyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*६,३५९* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् ॥ ॥ ॐ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॐ ॥ प्राणिनां विविधान्देहेन्द्रिय(यादि)विषयांस्तत्फलं च सुखदुःखलक्षणमुत्पादयन्नीश्वरः किं तदीयं धर्माधर्मरूपं कर्मापेक्षते न वा । आद्ये तस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । द्वितीये निर्निमित्तं कांश्चित्सुखयन्विषमः स्यात् । कांश्चिद्दुःखयन्निर्घृणः स्यात् । इत्युभयथा न तस्य सर्वकर्तृत्वमित्येष(व) पूर्वपक्षो ऽत्राधिकरणे निराक्रियते । तत्र तावदाद्येन सूत्रेण कर्मादिसापेक्षस्य कर्तृत्वमभ्युपेत्य वैषम्यनैर्घण्ये परिहृते । अपेक्षणीयं कर्मादि ईश्वरायत्तं न वा । नेति पक्षे सर्वकारणत्वहानिः । आद्ये निर्निमित्तं विषमाणां कर्मणां कारयितुर्वैषम्यनैर्घृण्ये स्यातामित्याक्षिप्य कर्मादीनामनादिता(त्वा)भ्युपगमेन समाधानमुक्तं"न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात्ऽ; इति सूत्रेण । एवं तर्हि कर्मादिसापेक्षस्य स्वातन्त्र्यं न स्यादित्याशङ्कयोक्तमुपपद्यते चेति । कर्माद्यपेक्षस्यापि तस्य स्वातन्त्र्यमुपपद्यते । कर्मादिसत्तादेरपि तदधीनत्वस्यारम्भणाधिकरणे समर्थितत्वात् । नहि स्वाधीनसत्तादिकमपेक्षमाणस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिर्युक्तेति । एवं(च) तर्हि तदपेक्षा नामानपेक्षैव । तथाच पुनर्वैषम्याद्यापत्तिरित्याशङ्कयोक्तम् उपलभ्यते चेति ॥ उपलभ्यते ही(चे)श्वरस्येदृशं वैषम्यं निर्घृणत्वं च प्रमाणैः । अतो नेदमनिष्यमिति । तदिदमयुक्तम् । वैषम्यनैर्घृण्ये हि वस्तुतो दूषणे न वा । आद्ये कथमन्ततो ऽप्यङ्गीक्रियेते । द्वितीये प्रथममेवाङ्गीकार्ये । किं सापेक्षतापक्षं कक्षीकृत्य तत्र दूषणपरिहारक्लेशेन । तथाच बकबन्ध(क)रीतिरित्यतो ऽभिप्रायमाह वैषम्यमिति । *६,३६०* वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति
*6,359* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiṣamyanairghṛṇyādhikaraṇam // // oṃ vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāttathā hi darśayati oṃ // prāṇināṃ vividhāndehendriya(yādi)viṣayāṃstatphalaṃ ca sukhaduḥkhalakṣaṇamutpādayannīśvaraḥ kiṃ tadīyaṃ dharmādharmarūpaṃ karmāpekṣate na vā / ādye tasya svātantryapracyutiḥ / dvitīye nirnimittaṃ kāṃścitsukhayanviṣamaḥ syāt / kāṃścidduḥkhayannirghṛṇaḥ syāt / ityubhayathā na tasya sarvakartṛtvamityeṣa(va) pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirākriyate / tatra tāvadādyena sūtreṇa karmādisāpekṣasya kartṛtvamabhyupetya vaiṣamyanairghaṇye parihṛte / apekṣaṇīyaṃ karmādi īśvarāyattaṃ na vā / neti pakṣe sarvakāraṇatvahāniḥ / ādye nirnimittaṃ viṣamāṇāṃ karmaṇāṃ kārayiturvaiṣamyanairghṛṇye syātāmityākṣipya karmādīnāmanāditā(tvā)bhyupagamena samādhānamuktaṃ"na karmāvibhāgāditi cennānāditvāt'; iti sūtreṇa / evaṃ tarhi karmādisāpekṣasya svātantryaṃ na syādityāśaṅkayoktamupapadyate ceti / karmādyapekṣasyāpi tasya svātantryamupapadyate / karmādisattāderapi tadadhīnatvasyārambhaṇādhikaraṇe samarthitatvāt / nahi svādhīnasattādikamapekṣamāṇasya svātantryapracyutiryukteti / evaṃ(ca) tarhi tadapekṣā nāmānapekṣaiva / tathāca punarvaiṣamyādyāpattirityāśaṅkayoktam upalabhyate ceti // upalabhyate hī(ce)śvarasyedṛśaṃ vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca pramāṇaiḥ / ato nedamaniṣyamiti / tadidamayuktam / vaiṣamyanairghṛṇye hi vastuto dūṣaṇe na vā / ādye kathamantato 'pyaṅgīkriyete / dvitīye prathamamevāṅgīkārye / kiṃ sāpekṣatāpakṣaṃ kakṣīkṛtya tatra dūṣaṇaparihārakleśena / tathāca bakabandha(ka)rītirityato 'bhiprāyamāha vaiṣamyamiti / *6,360* vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt tathā hi darśayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*६,३६६* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् ॥ ॥ ॐ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॐ ॥ सर्वे चेतना अपूर्णगुणा दोषिणश्च दृष्टास्तद्दृष्टान्तेन चेतनत्वादीश्वरस्यापि समासव्यासाभ्यामपरिपूणर्गुणत्वं दोषित्वं च स्यादिति पूर्वपक्षो ऽत्राधिकरणे निरस्यते । तदिदमस्पष्टं भाष्ये । चशब्दसमुच्चितायाः श्रुतेरेवोदाहृतत्वात् । युक्तेरव्युत्पादनात् । ततः स्पष्टं यदधीना इति ॥ सर्वधर्मोपपत्तेश् च
*6,366* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ sarvadharmopapattyadhikaraṇam // // oṃ sarvadharmopapatteśca oṃ // sarve cetanā apūrṇaguṇā doṣiṇaśca dṛṣṭāstaddṛṣṭāntena cetanatvādīśvarasyāpi samāsavyāsābhyāmaparipūṇarguṇatvaṃ doṣitvaṃ ca syāditi pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirasyate / tadidamaspaṣṭaṃ bhāṣye / caśabdasamuccitāyāḥ śruterevodāhṛtatvāt / yukteravyutpādanāt / tataḥ spaṣṭaṃ yadadhīnā iti // sarvadharmopapatteś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.