अन्तर उपपत्तेः ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति । एतद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनि एव गच्छतिऽ (छा। ४।१५।१) इत्यादि श्र८यते । तत्र संशयः किमयं प्रतिबिम्बात्मक्ष्यधिकरणो निर्दिश्यते ऽथवा विज्ञानात्मा उत देवतात्मेन्द्रियस्याधिष्ठाताथवेश्वर इति । किं तावत्प्राप्तम्, छायात्मा पुरुषप्रतिरूपा इति । कुतः, तस्य दृश्यमानत्वप्रसिद्धेः । ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यतेऽ इति च प्रसिद्दवदुपदेशात् । विज्ञानात्मनो वायं निर्देश इति युक्तम् । स हि चक्षुषा रूपं पश्यंश्चक्षुषि संनिहितो भवति । आत्मशब्दश्चास्मिन्पक्षे ऽनुकूलो भवति । आदित्यपुरुषो वा चक्षुषो ऽनुग्राहकः प्रतीयते, ऽरश्मिभिरेषो ऽस्मिन्प्रतिष्ठितःऽ (बृ। ५।५।२) इति श्रुतेः । अमृतत्वादीनां च देवतात्न्यपि कथञ्चित्संभवात् । नेश्वरः, स्थानविशेषनिर्देशादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः । परमेश्वर एवाक्षिण्यभ्यन्तरः पुरुष इहोपदिष्ट इति । कस्मात्, उपपत्तेः । उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजातमिहोपदिश्यमानम् । आत्मत्वं तावन्मुख्यया वृत्त्या परमेश्वर उपपद्यते । ऽस आत्मा तत्त्वमसिऽ इति श्रुतेः । अमृतत्वाभयत्वे च तस्मिन्नसकृच्छ्रुतौ श्रूयेते । तथा परमेश्वरानुरूपमेतदक्षिस्थानम् । यथाहि परमेश्वरः सर्वदोषैरलिप्तः, अपहतपाप्मत्वादिश्रवणात् । तथाक्षिस्थानं सर्वलेपरहिमुपदिष्टं, ऽतद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनि एव गच्छतिऽ इति श्रुतेः । संयद्वामत्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन्नवकल्पते । ऽएतं संयद्धाम इत्याचक्षते एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्तिऽ । ऽएष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयतिऽ । ऽ एष उ एव भामानीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भातिऽ (छा। ४।१५।२,३,४) इति च । अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः ॥ १३ ॥ ---------------------- फ़्न्: वर्त्मनि पक्ष्मस्थाने । प्रसिद्धवदुपदेशश्चक्षुषत्वोक्तिरेव । इहेत्यक्षिपुरुषोक्तिः । संयद्धामेति । वामानि कर्मफलान्येतमक्षिपुरुषं हेतुमाश्रित्य अभिसंयन्त्युत्पद्यन्ते । वामनीर्वामानि शोभनानि लोकं प्रापयति । भामनीर्भामानि भानानि सर्वत्र नयतीति ।
antara upapatteḥ 'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti / etadyapyasminsarpirvodakaṃ vā siñcati vartmani eva gacchati' (chā. 4.15.1) ityādi śra8yate / tatra saṃśayaḥ kimayaṃ pratibimbātmakṣyadhikaraṇo nirdiśyate 'thavā vijñānātmā uta devatātmendriyasyādhiṣṭhātāthaveśvara iti / kiṃ tāvatprāptam, chāyātmā puruṣapratirūpā iti / kutaḥ, tasya dṛśyamānatvaprasiddheḥ / 'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyate' iti ca prasiddavadupadeśāt / vijñānātmano vāyaṃ nirdeśa iti yuktam / sa hi cakṣuṣā rūpaṃ paśyaṃścakṣuṣi saṃnihito bhavati / ātmaśabdaścāsminpakṣe 'nukūlo bhavati / ādityapuruṣo vā cakṣuṣo 'nugrāhakaḥ pratīyate, 'raśmibhireṣo 'sminpratiṣṭhitaḥ' (bṛ. 5.5.2) iti śruteḥ / amṛtatvādīnāṃ ca devatātnyapi kathañcitsaṃbhavāt / neśvaraḥ, sthānaviśeṣanirdeśādityevaṃ prāpte brūmaḥ / parameśvara evākṣiṇyabhyantaraḥ puruṣa ihopadiṣṭa iti / kasmāt, upapatteḥ / upapadyate hi parameśvare guṇajātamihopadiśyamānam / ātmatvaṃ tāvanmukhyayā vṛttyā parameśvara upapadyate / 'sa ātmā tattvamasi' iti śruteḥ / amṛtatvābhayatve ca tasminnasakṛcchrutau śrūyete / tathā parameśvarānurūpametadakṣisthānam / yathāhi parameśvaraḥ sarvadoṣairaliptaḥ, apahatapāpmatvādiśravaṇāt / tathākṣisthānaṃ sarvaleparahimupadiṣṭaṃ, 'tadyadyapyasminsarpirvodakaṃ vā siñcati vartmani eva gacchati' iti śruteḥ / saṃyadvāmatvādiguṇopadeśaśca tasminnavakalpate / 'etaṃ saṃyaddhāma ityācakṣate etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti' / 'eṣa u eva vāmanīreṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati' / ' eṣa u eva bhāmānīreṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti' (chā. 4.15.2,3,4) iti ca / ata upapatterantaraḥ parameśvaraḥ // 13 // ---------------------- FN: vartmani pakṣmasthāne / prasiddhavadupadeśaścakṣuṣatvoktireva / ihetyakṣipuruṣoktiḥ / saṃyaddhāmeti / vāmāni karmaphalānyetamakṣipuruṣaṃ hetumāśritya abhisaṃyantyutpadyante / vāmanīrvāmāni śobhanāni lokaṃ prāpayati / bhāmanīrbhāmāni bhānāni sarvatra nayatīti /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.