ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ऽएतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति इति प्रकृत्य श्रूयते- ऽयः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमिथ्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीतऽ (प्र। ५।२,५) इति । किमस्मिन्वाक्ये परं ब्रह्माभिध्यातव्यमुदिश्यत आहोस्विदपरमिति । एतेनैवायतनेन परमपरं चैकतरमन्वेतीति प्रकृतत्वात्संशयः । तत्रापरमिदं ब्रह्मेति प्राप्तम् । कस्मात् । ऽस तेजसि सूर्ये संपन्नःऽऽ ऽस सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्ऽ इति च तद्विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वात् । नहि परब्रह्मविद्देशपरिच्छिन्नं फलमश्नुवीतेति युक्तम्, सर्वगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः । नन्वापरब्रह्मपरिग्रहे परं पुरुषमिति विशेषणं नोपपद्यते । नैष दोषः । पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्तेः । इत्येवं प्राप्ते ऽभिधीयते- परमेव ब्रह्मेहाभिध्यातव्यमुपदिश्यते । कस्मात् । ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् । ईक्षतिर्दर्शनम् । दर्शनव्याप्यमीक्षतिकर्मा । ईक्षतिकर्मत्वेनास्याभिध्यातव्यस्य पुरुषस्य वाक्यशेषे व्यपदेशो भवति- ऽस एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरषमीक्षतेऽ इति । तत्राभिध्यायतेरतथाभूतमपि वस्तु कर्म भवति । मनोरथकल्पितस्याप्यभिध्यायतिकर्मत्वात् । ईक्षतेस्तु तथाभूतमेव वस्तु लोके कर्म दृष्टमित्यतः परमात्मैवायं सम्यग्दर्शनविषयभूत ईक्षतिकर्मत्वेन व्यदिष्ट इति गम्यते । स एव चेह परपुरुषशब्दाभ्यामभिध्यातव्यः प्रत्यभिज्ञायते । नन्वभिध्याने परः पुरुष उक्तः, ईक्षणे तु परात्परः, कथमितर इतरत्र प्रत्यभिज्ञायत इति । अत्रोच्यते- परपुरुषशब्दौ तावदुभयत्र साधारणौ । नचात्र जीवनघनशब्देन प्रकृतो ऽभिध्यातव्यः परः पुरुषः परामृश्यते, येन तस्मात्परात्परो ऽयमीक्षितव्यः पुरुषो ऽन्यः स्यात् । कस्तर्हि जीवघन इति । उच्यते- घनो मूर्तिः । जीवलक्षणो घनो जीवघनः । सैन्धवखिल्यवद्यः परमात्मनो जीवरूपः खिल्यभाव उपाधिकृतः परश्च विषयेन्द्रियेभ्यः सो ऽत्र जीवघन इति । अपर आह- ऽस सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्ऽ इत्यतीतानन्तरवाक्यनिर्दिष्टो यो ब्रह्मलोकः परश्च लोकान्तरेभ्यः सो ऽत्रजीवघन इत्युच्यते । जीवानां हि सर्वेषां करणपरिवृतानां सर्वकरणात्मनि हिरण्यगर्भे ब्रह्मलोकनिवासिनि संघातोपपत्तेर्भवति ब्रह्मलोको जीवघनः । तस्मात्परो यः परमात्मेक्षणकर्मभूतः स एवाभिध्याने ऽपि कर्मभूत इति गम्यते । परं पुरुषमिति च विशेषणं परमात्मपरिग्रह एवावकल्पते । परो हि पुरुषः परमात्मैव भवति यस्मात्परं किञ्चिदन्यन्नास्ति, ऽपुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिःऽ इति च श्रुत्यन्तरात् । ऽपरं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारःऽ इति च विभज्यानन्तरमोङ्कारेण परं पुरुषमभिध्यातव्यं ब्रुवन्परमेव ब्रह्मपरं पुरुषं गमयति । ऽयथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुच्यतेऽ इति पाप्मविनिर्मोकफलवचनं परमात्मानमिहाभिध्यातव्यं सूचयति । अथ यदुक्तं परमात्माभिध्यायिनो न देशपरिच्छिन्नफलं युज्यत इति । अत्रोच्यते- त्रिमात्रेणोङ्कारेणालम्बनेन परमात्मानमभिध्यायतः फलं ब्रह्मलोकप्राप्तिः क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्तिरिति क्रममुक्त्यभिप्रायमेतद्भविष्यतीत्यदोषः ॥ १३ ॥ ---------------------- फ़्न्: परं निर्विशेषम्, अपरं कार्यं, आयतनेन प्राप्तिसाधनेन, अन्वेति प्राप्नोति । अपरं ब्रह्म हिरण्यगर्भः । पिण्डः स्थूलो विराट् तदपेक्षया सूत्रस्य परत्वम्ति समाध्यर्थः । व्याप्यं विषयः । सैन्धवाखिल्यो लवणपिण्डः, खिल्यभावो ऽल्पत्वम् । पादोदरः सर्पः । ५ दहराधिकरणम् । सू। १४-२१
īkṣatikarmavyapadeśāt saḥ 'etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkārastasmādvidvānetenaivāyatanenaikataramanveti iti prakṛtya śrūyate- 'yaḥ punaretaṃ trimātreṇomithyetenaivākṣareṇa paraṃ puruṣamabhidhyāyīta' (pra. 5.2,5) iti / kimasminvākye paraṃ brahmābhidhyātavyamudiśyata āhosvidaparamiti / etenaivāyatanena paramaparaṃ caikataramanvetīti prakṛtatvātsaṃśayaḥ / tatrāparamidaṃ brahmeti prāptam / kasmāt / 'sa tejasi sūrye saṃpannaḥ'' 'sa sāmabhirunnīyate brahmalokam' iti ca tadvido deśaparicchinnasya phalasyocyamānatvāt / nahi parabrahmaviddeśaparicchinnaṃ phalamaśnuvīteti yuktam, sarvagatatvātparasya brahmaṇaḥ / nanvāparabrahmaparigrahe paraṃ puruṣamiti viśeṣaṇaṃ nopapadyate / naiṣa doṣaḥ / piṇḍāpekṣayā prāṇasya paratvopapatteḥ / ityevaṃ prāpte 'bhidhīyate- parameva brahmehābhidhyātavyamupadiśyate / kasmāt / īkṣatikarmavyapadeśāt / īkṣatirdarśanam / darśanavyāpyamīkṣatikarmā / īkṣatikarmatvenāsyābhidhyātavyasya puruṣasya vākyaśeṣe vyapadeśo bhavati- 'sa etasmājjīvaghanātparātparaṃ puriśayaṃ puraṣamīkṣate' iti / tatrābhidhyāyateratathābhūtamapi vastu karma bhavati / manorathakalpitasyāpyabhidhyāyatikarmatvāt / īkṣatestu tathābhūtameva vastu loke karma dṛṣṭamityataḥ paramātmaivāyaṃ samyagdarśanaviṣayabhūta īkṣatikarmatvena vyadiṣṭa iti gamyate / sa eva ceha parapuruṣaśabdābhyāmabhidhyātavyaḥ pratyabhijñāyate / nanvabhidhyāne paraḥ puruṣa uktaḥ, īkṣaṇe tu parātparaḥ, kathamitara itaratra pratyabhijñāyata iti / atrocyate- parapuruṣaśabdau tāvadubhayatra sādhāraṇau / nacātra jīvanaghanaśabdena prakṛto 'bhidhyātavyaḥ paraḥ puruṣaḥ parāmṛśyate, yena tasmātparātparo 'yamīkṣitavyaḥ puruṣo 'nyaḥ syāt / kastarhi jīvaghana iti / ucyate- ghano mūrtiḥ / jīvalakṣaṇo ghano jīvaghanaḥ / saindhavakhilyavadyaḥ paramātmano jīvarūpaḥ khilyabhāva upādhikṛtaḥ paraśca viṣayendriyebhyaḥ so 'tra jīvaghana iti / apara āha- 'sa sāmabhirunnīyate brahmalokam' ityatītānantaravākyanirdiṣṭo yo brahmalokaḥ paraśca lokāntarebhyaḥ so 'trajīvaghana ityucyate / jīvānāṃ hi sarveṣāṃ karaṇaparivṛtānāṃ sarvakaraṇātmani hiraṇyagarbhe brahmalokanivāsini saṃghātopapatterbhavati brahmaloko jīvaghanaḥ / tasmātparo yaḥ paramātmekṣaṇakarmabhūtaḥ sa evābhidhyāne 'pi karmabhūta iti gamyate / paraṃ puruṣamiti ca viśeṣaṇaṃ paramātmaparigraha evāvakalpate / paro hi puruṣaḥ paramātmaiva bhavati yasmātparaṃ kiñcidanyannāsti, 'puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ' iti ca śrutyantarāt / 'paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkāraḥ' iti ca vibhajyānantaramoṅkāreṇa paraṃ puruṣamabhidhyātavyaṃ bruvanparameva brahmaparaṃ puruṣaṃ gamayati / 'yathā pādodarastvacā vinirmucyata evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmucyate' iti pāpmavinirmokaphalavacanaṃ paramātmānamihābhidhyātavyaṃ sūcayati / atha yaduktaṃ paramātmābhidhyāyino na deśaparicchinnaphalaṃ yujyata iti / atrocyate- trimātreṇoṅkāreṇālambanena paramātmānamabhidhyāyataḥ phalaṃ brahmalokaprāptiḥ krameṇa ca samyagdarśanotpattiriti kramamuktyabhiprāyametadbhaviṣyatītyadoṣaḥ // 13 // ---------------------- FN: paraṃ nirviśeṣam, aparaṃ kāryaṃ, āyatanena prāptisādhanena, anveti prāpnoti / aparaṃ brahma hiraṇyagarbhaḥ / piṇḍaḥ sthūlo virāṭ tadapekṣayā sūtrasya paratvamti samādhyarthaḥ / vyāpyaṃ viṣayaḥ / saindhavākhilyo lavaṇapiṇḍaḥ, khilyabhāvo 'lpatvam / pādodaraḥ sarpaḥ / 5 daharādhikaraṇam / sū. 14-21
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.