त्रयाणाम् एव चैवम् उपन्यासः प्रश्नश् च इतश्च न प्रधानस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं वा । यस्मान्त्रयाणामेव पदार्थान्मग्निजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे कठवल्लीषु वरप्रधानसामर्थ्याद्वक्तव्यतोपन्यासो दृश्यते । तद्विषय एव च प्रश्नः । नातो ऽन्यस्य प्रश्न उपन्यासो वास्ति । तत्र तावत् ऽस त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम्ऽ (का। १।१।१३) इत्यग्निविषयः प्रश्नः । ऽयेयं प्रेतेऽ विचिकित्सा मनुष्ये ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ ऽ (का। १।१।२०) इति जीवविषयः प्रश्नः । ऽअन्यत्र धर्मादन्त्राधर्मान्यत्रास्मत्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ ऽ (का। १।२।१४) इति परमात्मविषयः । प्रतिवचनमपि ऽलोकादिममग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टकायावतीर्वा यथा वाऽ (का। १।१।१५) इत्यग्निविषयम् । ऽहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम । योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्ये ऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्ऽ (का। २।५।६,७) इति । व्यवहितं जीवविषयम् । ऽन जायते म्रियते वा विपश्चित्ऽ (का। १।२।१८) इत्यादिबहुप्रपञ्चं परमात्मविषयम् । नैवं प्रधानविषयः प्रश्नो ऽस्ति । अपृष्टत्वाच्चानुपन्यसनीयत्वं तस्येति । अत्राह- यो ऽयमात्मविषयः प्रश्नो येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये ऽस्तीति, किं स एवायम् ऽअन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्ऽ इति पुनरनुकृष्यते, किंवा ततो ऽन्यो ऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्यत इति । किचातः । स एवायं प्रश्नः पुनरनुकृष्यत इति यद्युच्येत, द्वयोरात्मविषययोः प्रश्नयोरेकतापत्तेरग्निविषय आत्मविषयश्च द्वावेव प्रश्नावित्यतो न वक्तव्यं त्रयाणां प्रश्नोपन्यासाविति । अथान्यो ऽयमपूर्वः प्रश्नः उत्थाप्यत इत्युच्येत ततो यथैव वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नकल्पनायामदोष एवं प्रश्न व्यतिरेकेणापि प्रधानोपन्यासकल्पनायामदोषः स्यादिति । अत्रोच्यते- नैवं वयमिह वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नं कञ्चित्कल्पयामो वाक्योपक्रमसामर्थ्यात् । वरप्रदानोपक्रमा हि मृत्युनचिकेतःसंवादरूपा वाक्यप्रवृत्तिरासमाप्तेः कठवल्लीनां लक्ष्यते । मृत्युः किल नाचिकेतसे पित्रा प्रहिताय त्रीन्वरान्प्रददौ । नचिकेताः किल तेषां प्रथमेन वरेण सौमनस्यं वव्रे । द्वितीयेनाग्निविद्याम्, तृतीयेनात्मविद्याम्, ऽयेयं प्रेतेऽ इति ऽवराणामेव वरस्तृतीयःऽ (का। १।१।२०) इति लिङ्गात् । तत्र यद्यन्यत्र धर्मादित्यन्यो ऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्येत ततो वरप्रदानव्यतिरेकेणापि प्रश्नकल्पनाद्वाक्यं बाध्येथ । ननु प्रष्ठव्यभेदादपूर्वो ऽयं प्रश्नो भवितुमर्हति । पूर्वो हि प्रश्नो जीवविषयः । योयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये ऽस्ति नास्तीति विचिकित्साभिधानात् । जीवश्च धर्मादिगोचरत्वान्नान्यत्र धर्मादिति प्रश्नमर्हति । प्राज्ञस्तु धर्माद्यतीतत्वादन्यत्र अन्यत्र धर्मादिति प्रश्नमर्हति । प्रश्नच्छाया च न समाना लक्ष्यते । पूर्वस्यास्तित्वनास्तित्वविषयत्वादुत्तरस्य धर्माद्यतीतवस्तुविषयत्वात् । तस्मात्प्रत्यभिज्ञानाभावात्प्रश्नभेदः । न पूर्वस्यैवोत्तरत्रानुकर्षणमिति चेत् । न । जीवप्राज्ञयोरेकत्वाभ्युपगमात् । भवेत्प्रष्टव्यभेदात्प्रश्नभेदो यद्यन्यो जीवः प्राज्ञात्स्यात् । न त्वन्यत्वमस्ति । तत्त्वमसीत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः । इह चान्यत्र धर्मादित्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं ऽन जायते म्रियते वा विपश्चित्ऽ इति जन्ममरणप्रतिषेधेन प्रतिपाद्यमानं शारीरपरमेश्वरयोरभेदं दर्शयति । सति हि प्रसङ्गे प्रतिषेधो भागी भवति । प्रसङ्गश्च जन्ममरणयोः शरीरसंस्पर्शाच्छारीरस्य भवति न परमेश्वरस्य । तथा- ऽस्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ (का। २।४।४) इति स्वप्नजागरितदृशो जीवस्यैव महत्त्वविभुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दर्शयन्न प्राज्ञादन्यो जीव इति दर्शयति । प्राज्ञविज्ञानाद्धि शोकविच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्तः । तथाग्रे- ऽयदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । ऽ (का।२।४।१०) इति जीवप्राज्ञभेददृष्टिमपवदति । तथा जीववीषयस्यास्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्यानन्तरम् ऽअन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्वऽ इत्यारभ्य मृत्युना तैस्तैः कामैः प्रलोभ्यमानो ऽपि नचिकेता यदा न चचाल, तदैनं मृत्युरभ्युदयनीःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविद्याविभागप्रदर्शनेन च ऽविद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो ऽलोलुपन्तऽ (का।१।२।४) इति प्रशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसन्यदुवाच- ऽतं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्ठं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥ ऽ (का।१।२।१२) इति, तेनापि जीवप्राज्ञयोरभेद एवेह विवक्षत इति गम्यते । यत्प्रश्ननिमित्तां च प्रशंसां महतीं मृत्योः प्रत्यपद्यत नचिकेता यदि तं विहाय प्रशंसानन्तरमन्यमेव प्रश्नमुपक्षिपेदस्थान एव सा सर्वा प्रशंसा प्रसारिता स्यात् । तस्मात् ऽयेयं प्रेतेऽ इत्यस्यैव प्रश्नस्यैतदनुकर्षणम् ऽअन्यत्र धर्मात्ऽ इति । यत्तु प्रश्नच्छायावैलक्षण्यमुक्तं तददूषणम् । तदीयस्यैव विशेषस्य पुनः पृच्छ्यमानत्वात् । पूर्वत्र हि देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनो ऽस्तित्वं पृष्टमुत्तरत्र तु तस्यैवासंसारित्वं पृच्छ्यत इति यावद्ध्यविद्या न निवर्तते तावद्धर्मादिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं च न निवर्तते । तन्निवृत्तौ तु प्राज्ञ एव तत्त्वमसीति श्रुत्या प्रत्याय्यते । नचाविद्यावत्त्वे तदपगमे च वस्तुनः कश्चिद्विशेषो ऽस्ति । यथा कश्चित्संतमसे पतितां काञ्चिद्रज्जुमहिं मन्यमानो भीतो वेपमानः पलायते, तं चापरो ब्रूयान्मा भषीर्नायमही रज्जुरेवेति । स च तदुपश्रुत्याहिकृतं भयमुत्सृजेद्वेपथुं पलायनं च । नत्वहिबुद्धिकाले तदपगमकाले च वस्तुनः कश्चिद्विशेषः स्यात् । तथैवैतदपि द्रष्टव्यम् । ततश्च ऽन जायते म्रियते वाऽ इत्येवमाद्यपि भवत्यस्तित्वप्रश्नस्य प्रतिवचनम् । सूत्रं त्वविद्याकल्पितजीवप्राज्ञभेदापेक्षया योजयितव्यम् । एकत्वे ऽपि ह्यात्मविषयस्य प्रश्नस्य प्रायणावस्थायां देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्रविचिकित्सानात्कर्तृत्वादिसंसारस्वभावानपोहनाच्च पूर्वस्य पर्यायस्य जीवविषयत्वमुत्प्रेक्ष्यते । उत्तरस्य तु धर्माद्यत्ययसंकीर्तनात्प्राज्ञविषयत्वमिति । ततश्च युक्ताग्निजीवपरमात्मकल्पना । प्रधानकल्पनायां तु न वरप्रदानं न प्रश्नो न प्रतिवचनमिति वैषम्यम् ॥ ६ ॥ ---------------------- फ़्न्: मृत्युना नचिकेतसंप्रति त्रीन्वरानवृणीष्वेत्युक्तेस्त्रयाणामेव प्रश्नो नचिकेतसा कृतः । उपन्यासश्च मृत्युना कृतः । हे मृत्यो, स मह्यं दत्तवरस्त्वं स्वर्गहेतुमग्निमध्येषि स्मरसि । प्रेते मृते । देहादन्यो ऽस्ति नवेति संशयो।ऽस्ति अत एतदात्मतत्त्वमसंदिग्धं जानीयामित्यर्थः । श्रुतमुपन्यासम् । वरप्रधानमुपक्रमो यस्याः सा । प्रहिताय यमलोकं प्रति प्रेषिताय । गोचरत्वादश्रयत्वात् । भागी युक्तः । अन्तो ऽवस्था । येन साक्षिणा प्रमाता पश्यति तमात्मानमिति संबन्धः । इह देहे यच्चैतन्यं तदेवामुत्र सूर्यादौ । यस्मिन् प्रश्नो यत्प्रश्नस्तं विहायेत्यर्थः । विशेषोक्तिसमाप्तावितिशब्दः ।
trayāṇām eva caivam upanyāsaḥ praśnaś ca itaśca na pradhānasyāvyaktaśabdavācyatvaṃ jñeyatvaṃ vā / yasmāntrayāṇāmeva padārthānmagnijīvaparamātmanāmasmingranthe kaṭhavallīṣu varapradhānasāmarthyādvaktavyatopanyāso dṛśyate / tadviṣaya eva ca praśnaḥ / nāto 'nyasya praśna upanyāso vāsti / tatra tāvat 'sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi taṃ śraddadhānāya mahyam' (kā. 1.1.13) ityagniviṣayaḥ praśnaḥ / 'yeyaṃ prete' vicikitsā manuṣye 'stītyeke nāyamastīti caike / etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ // ' (kā. 1.1.20) iti jīvaviṣayaḥ praśnaḥ / 'anyatra dharmādantrādharmānyatrāsmatkṛtākṛtāt / anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada // ' (kā. 1.2.14) iti paramātmaviṣayaḥ / prativacanamapi 'lokādimamagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakāyāvatīrvā yathā vā' (kā. 1.1.15) ityagniviṣayam / 'hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam / yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama / yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ / sthāṇumanye 'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam' (kā. 2.5.6,7) iti / vyavahitaṃ jīvaviṣayam / 'na jāyate mriyate vā vipaścit' (kā. 1.2.18) ityādibahuprapañcaṃ paramātmaviṣayam / naivaṃ pradhānaviṣayaḥ praśno 'sti / apṛṣṭatvāccānupanyasanīyatvaṃ tasyeti / atrāha- yo 'yamātmaviṣayaḥ praśno yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye 'stīti, kiṃ sa evāyam 'anyatra dharmādanyatrādharmāt' iti punaranukṛṣyate, kiṃvā tato 'nyo 'yamapūrvaḥ praśna utthāpyata iti / kicātaḥ / sa evāyaṃ praśnaḥ punaranukṛṣyata iti yadyucyeta, dvayorātmaviṣayayoḥ praśnayorekatāpatteragniviṣaya ātmaviṣayaśca dvāveva praśnāvityato na vaktavyaṃ trayāṇāṃ praśnopanyāsāviti / athānyo 'yamapūrvaḥ praśnaḥ utthāpyata ityucyeta tato yathaiva varapradānavyatirekeṇa praśnakalpanāyāmadoṣa evaṃ praśna vyatirekeṇāpi pradhānopanyāsakalpanāyāmadoṣaḥ syāditi / atrocyate- naivaṃ vayamiha varapradānavyatirekeṇa praśnaṃ kañcitkalpayāmo vākyopakramasāmarthyāt / varapradānopakramā hi mṛtyunaciketaḥsaṃvādarūpā vākyapravṛttirāsamāpteḥ kaṭhavallīnāṃ lakṣyate / mṛtyuḥ kila nāciketase pitrā prahitāya trīnvarānpradadau / naciketāḥ kila teṣāṃ prathamena vareṇa saumanasyaṃ vavre / dvitīyenāgnividyām, tṛtīyenātmavidyām, 'yeyaṃ prete' iti 'varāṇāmeva varastṛtīyaḥ' (kā. 1.1.20) iti liṅgāt / tatra yadyanyatra dharmādityanyo 'yamapūrvaḥ praśna utthāpyeta tato varapradānavyatirekeṇāpi praśnakalpanādvākyaṃ bādhyetha / nanu praṣṭhavyabhedādapūrvo 'yaṃ praśno bhavitumarhati / pūrvo hi praśno jīvaviṣayaḥ / yoyaṃ prete vicikitsā manuṣye 'sti nāstīti vicikitsābhidhānāt / jīvaśca dharmādigocaratvānnānyatra dharmāditi praśnamarhati / prājñastu dharmādyatītatvādanyatra anyatra dharmāditi praśnamarhati / praśnacchāyā ca na samānā lakṣyate / pūrvasyāstitvanāstitvaviṣayatvāduttarasya dharmādyatītavastuviṣayatvāt / tasmātpratyabhijñānābhāvātpraśnabhedaḥ / na pūrvasyaivottaratrānukarṣaṇamiti cet / na / jīvaprājñayorekatvābhyupagamāt / bhavetpraṣṭavyabhedātpraśnabhedo yadyanyo jīvaḥ prājñātsyāt / na tvanyatvamasti / tattvamasītyādiśrutyantarebhyaḥ / iha cānyatra dharmādityasya praśnasya prativacanaṃ 'na jāyate mriyate vā vipaścit' iti janmamaraṇapratiṣedhena pratipādyamānaṃ śārīraparameśvarayorabhedaṃ darśayati / sati hi prasaṅge pratiṣedho bhāgī bhavati / prasaṅgaśca janmamaraṇayoḥ śarīrasaṃsparśācchārīrasya bhavati na parameśvarasya / tathā- 'svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati / mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati // (kā. 2.4.4) iti svapnajāgaritadṛśo jīvasyaiva mahattvavibhutvaviśeṣaṇasya mananena śokavicchedaṃ darśayanna prājñādanyo jīva iti darśayati / prājñavijñānāddhi śokaviccheda iti vedāntasiddhāntaḥ / tathāgre- 'yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha / mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati / ' (kā.2.4.10) iti jīvaprājñabhedadṛṣṭimapavadati / tathā jīvavīṣayasyāstitvanāstitvapraśnasyānantaram 'anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva' ityārabhya mṛtyunā taistaiḥ kāmaiḥ pralobhyamāno 'pi naciketā yadā na cacāla, tadainaṃ mṛtyurabhyudayanīḥśreyasavibhāgapradarśanena vidyāvidyāvibhāgapradarśanena ca 'vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo 'lolupanta' (kā.1.2.4) iti praśasya praśnamapi tadīyaṃ praśaṃsanyaduvāca- 'taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭhaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam / adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti // ' (kā.1.2.12) iti, tenāpi jīvaprājñayorabheda eveha vivakṣata iti gamyate / yatpraśnanimittāṃ ca praśaṃsāṃ mahatīṃ mṛtyoḥ pratyapadyata naciketā yadi taṃ vihāya praśaṃsānantaramanyameva praśnamupakṣipedasthāna eva sā sarvā praśaṃsā prasāritā syāt / tasmāt 'yeyaṃ prete' ityasyaiva praśnasyaitadanukarṣaṇam 'anyatra dharmāt' iti / yattu praśnacchāyāvailakṣaṇyamuktaṃ tadadūṣaṇam / tadīyasyaiva viśeṣasya punaḥ pṛcchyamānatvāt / pūrvatra hi dehādivyatiriktasyātmano 'stitvaṃ pṛṣṭamuttaratra tu tasyaivāsaṃsāritvaṃ pṛcchyata iti yāvaddhyavidyā na nivartate tāvaddharmādigocaratvaṃ jīvasya jīvatvaṃ ca na nivartate / tannivṛttau tu prājña eva tattvamasīti śrutyā pratyāyyate / nacāvidyāvattve tadapagame ca vastunaḥ kaścidviśeṣo 'sti / yathā kaścitsaṃtamase patitāṃ kāñcidrajjumahiṃ manyamāno bhīto vepamānaḥ palāyate, taṃ cāparo brūyānmā bhaṣīrnāyamahī rajjureveti / sa ca tadupaśrutyāhikṛtaṃ bhayamutsṛjedvepathuṃ palāyanaṃ ca / natvahibuddhikāle tadapagamakāle ca vastunaḥ kaścidviśeṣaḥ syāt / tathaivaitadapi draṣṭavyam / tataśca 'na jāyate mriyate vā' ityevamādyapi bhavatyastitvapraśnasya prativacanam / sūtraṃ tvavidyākalpitajīvaprājñabhedāpekṣayā yojayitavyam / ekatve 'pi hyātmaviṣayasya praśnasya prāyaṇāvasthāyāṃ dehavyatiriktāstitvamātravicikitsānātkartṛtvādisaṃsārasvabhāvānapohanācca pūrvasya paryāyasya jīvaviṣayatvamutprekṣyate / uttarasya tu dharmādyatyayasaṃkīrtanātprājñaviṣayatvamiti / tataśca yuktāgnijīvaparamātmakalpanā / pradhānakalpanāyāṃ tu na varapradānaṃ na praśno na prativacanamiti vaiṣamyam // 6 // ---------------------- FN: mṛtyunā naciketasaṃprati trīnvarānavṛṇīṣvetyuktestrayāṇāmeva praśno naciketasā kṛtaḥ / upanyāsaśca mṛtyunā kṛtaḥ / he mṛtyo, sa mahyaṃ dattavarastvaṃ svargahetumagnimadhyeṣi smarasi / prete mṛte / dehādanyo 'sti naveti saṃśayo.'sti ata etadātmatattvamasaṃdigdhaṃ jānīyāmityarthaḥ / śrutamupanyāsam / varapradhānamupakramo yasyāḥ sā / prahitāya yamalokaṃ prati preṣitāya / gocaratvādaśrayatvāt / bhāgī yuktaḥ / anto 'vasthā / yena sākṣiṇā pramātā paśyati tamātmānamiti saṃbandhaḥ / iha dehe yaccaitanyaṃ tadevāmutra sūryādau / yasmin praśno yatpraśnastaṃ vihāyetyarthaḥ / viśeṣoktisamāptāvitiśabdaḥ /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.