व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् नत्वेदमस्ति यदुक्तमव्यतिरेको देहादात्मन इति । व्यतिरेक एवास्य देहाद्भवितुमर्हति तद्भावाभ्वित्वात् । यदि देहभावे भावाद्देहधर्मत्वमात्मधर्माणां मन्येत ततो देहभावे ऽप्यभावादतद्धर्मत्वमेवैषां किं न मन्येत । देहधर्मवैलक्षण्यात् । येहि देहधर्मा रूपादयस्ते यावद्देहं भवति । प्राणचेष्टादयस्तु सत्यपि देहे मृतावस्थायां न बवन्ति । देहधर्माश्च रूपादयः परैरप्युपलभ्यन्ते नत्वात्मधर्माश्चैतन्यस्मृत्यादयः । अपिच सति हि तावद्देहे जीवदवस्थायामेषां भावः शक्यते निश्चेतुं नत्वसत्यभावः । पतिते ऽपि कदाचिदस्मिन्देहे देहान्तरसंचारेणात्मधर्मा अनुवर्तेरन् । संशयमात्रेणापि परपक्षः प्रतिषिध्यते । किमात्मकं च पुनरिदं चैतन्यं मन्यते यस्य भूतेभ्य उत्पत्तिमिच्छतीति परः पर्यनुयोक्तव्यः । नहि भूतचतुष्टयव्यतिरेकेण लोकायतिकः किञ्चित्तत्त्वं प्रत्येति । यदनुभवनं भूतभौतिकानां तच्चैतन्यमिति चेत् । तर्हि विषयत्वात्तेषां न तद्धर्मत्वमश्नुवीत स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । नह्यग्निरुष्णः सन्स्वात्मानं दहति । नहि नटः शिक्षितः सन्स्वस्कन्धमधिरोक्ष्यति । नहि भूतभौतिकधर्मेण सता चैतन्येन भूतभौतिकानि विषयीक्रियेरन् । नहि रूपादिभिः स्वरूपं पररूपं वाविषयीक्रियते । विषयीक्रियन्ते तु बाह्याध्यात्मिकानि भूतभौतिकानि चैतन्येन । अतश्च यथैवास्या भूतभौतिकविषयाया उपलब्धेर्भावो ऽभ्युपगन्तव्यः । उपलब्धिस्वरूप एव च न आत्मेत्यात्मनो देहव्यतिरिक्तत्वम् । नित्यत्वं चोपलब्धेरैकरूप्यात् । अहमिदमद्राक्षमिति चावस्थान्तरयोगे ऽप्युपलब्धृत्वेन प्रत्यभिज्ञानात् । स्मृत्याद्युपपत्तेश्च । यत्तूक्तं शरीरे भावाच्छरीरधर्म उपलब्दैरिति तद्वर्णितेन प्रकारेण प्रत्युक्तम् । अपिच सत्सुप्रदीपादिषूपकरणेषूपलब्धिर्भवत्यसत्सु न भवति । नचैतावता प्रदीपादिधर्म एवोपलब्धिर्भवति । एवं सति देह उपलब्धिर्भवत्यसति च न भवतीति न देहधर्मौ भवितुमर्हति । उपकरणत्वमात्रेणापि प्रदीपादिवद्देहोपयोगोपपत्तेः । नचात्यन्तं देहस्योपलब्धावुपयोगो ऽपि दृश्यते निश्चेष्टे ऽप्यस्मिन्देहे स्वप्ने नानाविधोपलब्धिदर्शनात् । तस्मादनवद्यं देहव्यतिरिक्तस्यात्मनो ऽस्तित्वम् ॥ ५४ ॥ ३१ अङ्गावबद्धाधिकरणम् । सू। ५५-५६
vyatirekastadbhāvabhāvitvānna tūpalabdhivat natvedamasti yaduktamavyatireko dehādātmana iti / vyatireka evāsya dehādbhavitumarhati tadbhāvābhvitvāt / yadi dehabhāve bhāvāddehadharmatvamātmadharmāṇāṃ manyeta tato dehabhāve 'pyabhāvādataddharmatvamevaiṣāṃ kiṃ na manyeta / dehadharmavailakṣaṇyāt / yehi dehadharmā rūpādayaste yāvaddehaṃ bhavati / prāṇaceṣṭādayastu satyapi dehe mṛtāvasthāyāṃ na bavanti / dehadharmāśca rūpādayaḥ parairapyupalabhyante natvātmadharmāścaitanyasmṛtyādayaḥ / apica sati hi tāvaddehe jīvadavasthāyāmeṣāṃ bhāvaḥ śakyate niścetuṃ natvasatyabhāvaḥ / patite 'pi kadācidasmindehe dehāntarasaṃcāreṇātmadharmā anuvarteran / saṃśayamātreṇāpi parapakṣaḥ pratiṣidhyate / kimātmakaṃ ca punaridaṃ caitanyaṃ manyate yasya bhūtebhya utpattimicchatīti paraḥ paryanuyoktavyaḥ / nahi bhūtacatuṣṭayavyatirekeṇa lokāyatikaḥ kiñcittattvaṃ pratyeti / yadanubhavanaṃ bhūtabhautikānāṃ taccaitanyamiti cet / tarhi viṣayatvātteṣāṃ na taddharmatvamaśnuvīta svātmani kriyāvirodhāt / nahyagniruṣṇaḥ sansvātmānaṃ dahati / nahi naṭaḥ śikṣitaḥ sansvaskandhamadhirokṣyati / nahi bhūtabhautikadharmeṇa satā caitanyena bhūtabhautikāni viṣayīkriyeran / nahi rūpādibhiḥ svarūpaṃ pararūpaṃ vāviṣayīkriyate / viṣayīkriyante tu bāhyādhyātmikāni bhūtabhautikāni caitanyena / ataśca yathaivāsyā bhūtabhautikaviṣayāyā upalabdherbhāvo 'bhyupagantavyaḥ / upalabdhisvarūpa eva ca na ātmetyātmano dehavyatiriktatvam / nityatvaṃ copalabdheraikarūpyāt / ahamidamadrākṣamiti cāvasthāntarayoge 'pyupalabdhṛtvena pratyabhijñānāt / smṛtyādyupapatteśca / yattūktaṃ śarīre bhāvāccharīradharma upalabdairiti tadvarṇitena prakāreṇa pratyuktam / apica satsupradīpādiṣūpakaraṇeṣūpalabdhirbhavatyasatsu na bhavati / nacaitāvatā pradīpādidharma evopalabdhirbhavati / evaṃ sati deha upalabdhirbhavatyasati ca na bhavatīti na dehadharmau bhavitumarhati / upakaraṇatvamātreṇāpi pradīpādivaddehopayogopapatteḥ / nacātyantaṃ dehasyopalabdhāvupayogo 'pi dṛśyate niśceṣṭe 'pyasmindehe svapne nānāvidhopalabdhidarśanāt / tasmādanavadyaṃ dehavyatiriktasyātmano 'stitvam // 54 // 31 aṅgāvabaddhādhikaraṇam / sū. 55-56
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.