आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च यः शास्त्रोक्तविशेषण परमात्मा स किम् अहम् इति ग्रहीतव्यः किंवा मत् अन्य इति एतत् विचारयति । कथं पुनः आत्मशब्दे प्रत्यगात्मविषये श्रूयमाणे संशय इति । उच्यते - अयम् आत्मशब्दो मुख्यः शक्यते अभ्युपगन्तुं सति जीव ईश्वरयोः अभेदसंभव इतरथा तु गौणः अयम् अभ्युपगन्तव्य इति मन्यते । किं तावत् प्राप्तं न अहम् इति ग्राह्यः । न हि अपहतपाप्मत्वादि गुणो विपरीत गुणत्वेन शक्यते ग्रहीतुं विपरीत गुणो च अपहतपाप्मत्वादि गुणत्वेन । अपहतपाप्मत्वादि गुणः च परमेश्वरः तद्विपरीतगुणः तु शारीरः । ईश्वरस्य च संसारि आत्मत्व ईश्वर अभावप्रसङ्गः । ततः शास्त्र आनर्थक्यम् । संसारिणः अपि ईश्वर आत्मत्वे अधिकारि अभावात् शास्त्र आनर्थक्यमेव, प्रत्यक्षादि विरोधः च । अन्यत्वे अपि तादात्म्य दर्शनं शास्त्रात् कर्तव्यं प्रतिमादिषु इव विष्णु आदिदर्शनम् इति चेत् काममेवं भवतु । न तु संसारिणो मुख्य आत्म ईश्वर इत्येतत् नः प्रापयितव्यम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः - आत्म इत्येव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः । तथा हि परमेश्वर प्रक्रियायां जाबाला आत्मत्वेन एव एतम् उपगच्छन्ति - ऽत्वं वा अहमस्मि भगवो देवतो ऽहं वै त्वमसि भगवो देवेतिऽ इति । तथा अन्ये अपि ऽअहं ब्रह्मास्मिऽ इत्येवम् आदय आत्मत्व उपगमा द्रष्टव्याः । ग्राहयन्ति च आत्मत्वेन एव ईश्वरं वेदान्तवाक्यानि ऽएष त आत्मा सर्वान्तरःऽ (बृ। ३।४।१) ऽएष त आत्मान्तर्याम्यमृतःऽ (बृ। ३।७।३) ऽतत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसिऽ (छा। ६।८।७) इति एवमादीनि । यत् उक्तं प्रतीक दर्शनम् इदं विष्णुप्रतिमा न्यायेन भविष्यति इति तत् अयुक्तं गौणत्व प्रसङ्गात् । वाक्य वैरूप्यात् च । यत्र हि प्रतीकदृष्टिः अभिप्रेयते सकृदेव तत्र वचनं भवति यथा - ऽमनो ब्रह्मऽ (छा। ३।१८।१) ऽआदित्यो ब्रह्मऽ (छा। ३।१९।१) इत्यादि । इह पुनः त्वम् अहम् अस्मि अहं च त्वम् असि इति आह, अतः प्रतीक श्रुति वैरूप्यात् अभेदप्रतिपत्तिः । भेददृष्टि अपवादात् च । तथा हि - ऽअथ यो ऽन्यां देवतामुपास्ते ऽन्यो ऽसावन्यो ऽहमीति न स वेदऽ (बृ। १।४।१०) ऽमृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतिऽ (बृ। ४।५।७) इति एवमाद्या भूयसी श्रुतिः भेददर्शनम् अपवदति । यत् तु उक्तं न विरुद्धगुणयोः अन्योन्य आत्मसंभव इति । न अयं दोषः । विरुद्धगुणताया मिथ्यात्व उपपत्तेः । यत्पुनः उक्तम् ईश्वर अभावप्रसङ्ग इति । तत् असत् । शास्त्रप्रामाण्यात् अनभ्युपगमात् च । न हि ईश्वरस्य संसारि आत्मत्वं प्रतिपाद्यत इति अभ्युपगच्छामः किं तर्हि संसारिणः संसारित्व अपोहेन ईश्वरात्मत्वं प्रतिपिपायिषितम् इति । एवं च सति अद्वैत ईश्वरस्य अपहतपाप्मत्वादिगुणता विपरीतगुणता तु इतरस्य मिथ्या इति व्यवतिष्ठते । यत् अपि उक्तम् अधिकारि अभावः प्रत्यक्षादिविरोधः च इति । तत् अपि असत् । प्राक्प्रबोधात् संसारित्व अभ्युपगमात् । तद्विषयत्वात् च प्रत्यक्षादि व्यवहारस्य । ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ (बृ। २।४।१४) इत्यादिना हि प्रबोधे प्रत्यक्षादि अभावं दर्शयति । प्रत्यक्षादि अभावे श्रुतेः अपि अभावप्रसङ्ग इति चेत् । न । इष्टत्वात् । ऽअत्र पितापिता भवतिऽ (बृ। ४।३।२२) इति उपक्रम्य ऽवेदा अवेदाःऽ (बृ। ४।३।२२) इति वचनात् इष्यत एव अस्माभिः श्रुतेः अपि अभावः प्रबोधे । कस्य पुनः अयम् अप्रबोध इति चेत् । य- त्वं पृच्छसि तस्य त इति वदामः । ननु अहम् ईश्वर एव उक्तः श्रुत्या, यदि एवं प्रतिबुद्धः असि न अस्ति कस्यचित् अप्रबोधः । यः अपि दोषः चोद्यते कैश्चित् अविद्या किल आत्मनः सद्वितीयत्वात् अद्वैत अनुपपत्तिः इति सः अपि एतेन प्रत्युक्तः । तस्मात् आत्म इति एव ईश्वरे मनो दधीत ॥ ३ ॥
ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca yaḥ śāstroktaviśeṣaṇa paramātmā sa kim aham iti grahītavyaḥ kiṃvā mat anya iti etat vicārayati / kathaṃ punaḥ ātmaśabde pratyagātmaviṣaye śrūyamāṇe saṃśaya iti / ucyate - ayam ātmaśabdo mukhyaḥ śakyate abhyupagantuṃ sati jīva īśvarayoḥ abhedasaṃbhava itarathā tu gauṇaḥ ayam abhyupagantavya iti manyate / kiṃ tāvat prāptaṃ na aham iti grāhyaḥ / na hi apahatapāpmatvādi guṇo viparīta guṇatvena śakyate grahītuṃ viparīta guṇo ca apahatapāpmatvādi guṇatvena / apahatapāpmatvādi guṇaḥ ca parameśvaraḥ tadviparītaguṇaḥ tu śārīraḥ / īśvarasya ca saṃsāri ātmatva īśvara abhāvaprasaṅgaḥ / tataḥ śāstra ānarthakyam / saṃsāriṇaḥ api īśvara ātmatve adhikāri abhāvāt śāstra ānarthakyameva, pratyakṣādi virodhaḥ ca / anyatve api tādātmya darśanaṃ śāstrāt kartavyaṃ pratimādiṣu iva viṣṇu ādidarśanam iti cet kāmamevaṃ bhavatu / na tu saṃsāriṇo mukhya ātma īśvara ityetat naḥ prāpayitavyam / evaṃ prāpte brūmaḥ - ātma ityeva parameśvaraḥ pratipattavyaḥ / tathā hi parameśvara prakriyāyāṃ jābālā ātmatvena eva etam upagacchanti - 'tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devato 'haṃ vai tvamasi bhagavo deveti' iti / tathā anye api 'ahaṃ brahmāsmi' ityevam ādaya ātmatva upagamā draṣṭavyāḥ / grāhayanti ca ātmatvena eva īśvaraṃ vedāntavākyāni 'eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ' (bṛ. 3.4.1) 'eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ' (bṛ. 3.7.3) 'tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi' (chā. 6.8.7) iti evamādīni / yat uktaṃ pratīka darśanam idaṃ viṣṇupratimā nyāyena bhaviṣyati iti tat ayuktaṃ gauṇatva prasaṅgāt / vākya vairūpyāt ca / yatra hi pratīkadṛṣṭiḥ abhipreyate sakṛdeva tatra vacanaṃ bhavati yathā - 'mano brahma' (chā. 3.18.1) 'ādityo brahma' (chā. 3.19.1) ityādi / iha punaḥ tvam aham asmi ahaṃ ca tvam asi iti āha, ataḥ pratīka śruti vairūpyāt abhedapratipattiḥ / bhedadṛṣṭi apavādāt ca / tathā hi - 'atha yo 'nyāṃ devatāmupāste 'nyo 'sāvanyo 'hamīti na sa veda' (bṛ. 1.4.10) 'mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati' (bṛ. 4.5.7) iti evamādyā bhūyasī śrutiḥ bhedadarśanam apavadati / yat tu uktaṃ na viruddhaguṇayoḥ anyonya ātmasaṃbhava iti / na ayaṃ doṣaḥ / viruddhaguṇatāyā mithyātva upapatteḥ / yatpunaḥ uktam īśvara abhāvaprasaṅga iti / tat asat / śāstraprāmāṇyāt anabhyupagamāt ca / na hi īśvarasya saṃsāri ātmatvaṃ pratipādyata iti abhyupagacchāmaḥ kiṃ tarhi saṃsāriṇaḥ saṃsāritva apohena īśvarātmatvaṃ pratipipāyiṣitam iti / evaṃ ca sati advaita īśvarasya apahatapāpmatvādiguṇatā viparītaguṇatā tu itarasya mithyā iti vyavatiṣṭhate / yat api uktam adhikāri abhāvaḥ pratyakṣādivirodhaḥ ca iti / tat api asat / prākprabodhāt saṃsāritva abhyupagamāt / tadviṣayatvāt ca pratyakṣādi vyavahārasya / 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛ. 2.4.14) ityādinā hi prabodhe pratyakṣādi abhāvaṃ darśayati / pratyakṣādi abhāve śruteḥ api abhāvaprasaṅga iti cet / na / iṣṭatvāt / 'atra pitāpitā bhavati' (bṛ. 4.3.22) iti upakramya 'vedā avedāḥ' (bṛ. 4.3.22) iti vacanāt iṣyata eva asmābhiḥ śruteḥ api abhāvaḥ prabodhe / kasya punaḥ ayam aprabodha iti cet / ya- tvaṃ pṛcchasi tasya ta iti vadāmaḥ / nanu aham īśvara eva uktaḥ śrutyā, yadi evaṃ pratibuddhaḥ asi na asti kasyacit aprabodhaḥ / yaḥ api doṣaḥ codyate kaiścit avidyā kila ātmanaḥ sadvitīyatvāt advaita anupapattiḥ iti saḥ api etena pratyuktaḥ / tasmāt ātma iti eva īśvare mano dadhīta // 3 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.