न प्रतीके न हि सः ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेतिऽ (छा। ३।१८।१) ऽतथा आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशःऽ (छा। ३।१९।१) ऽस यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽ (छा। ७।१।५) इति एवमादिषु प्रतीक उपासनेषु संशयः - किं तेषु अपि आत्मग्रहः कर्तव्यो न वा इति । किं तावत् प्राप्तम् । तेषु अपि आत्मग्रह एव युक्तः । कस्मात् । ब्रह्मणः श्रुतिषु आत्मत्वेन प्रसिद्धत्वात् प्रतीकानाम् अपि ब्रह्मविकारत्वात् ब्रह्मत्वे सत्याम् आत्मत्व उपपत्तेः इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः - न प्रतीकेषु आत्म मतिं बध्नीयात् । न हि स उपासकः प्रतीकानि व्यस्तानि आत्मत्वेनाकलयेत् । यत् पुनः ब्रह्मविकारत्वात् प्रतीकानां ब्रह्मत्वं ततः च आत्मत्वम् इति । तत् असत् । प्रतीक अभावप्रसङ्गात् । विकारस्वरूप उपमर्देन हि नामादि जातस्य ब्रह्मत्वमेव आश्रिते भवति । स्वरूप उपमर्दे च नामादीनां कुतः प्रतीकत्वम् आत्मग्रहो वा । न च ब्रह्मण आत्मत्वात् ब्रह्मदृष्टि उपदेशेषु आत्मदृष्टिः कल्प्या । कर्तृत्वादि अनिराकरणात् । कर्तृत्वादि संवर्ग संसार धर्मनिराकरणे हि ब्रह्मण आत्मत्व उपदेशः । तत् अनिराकरणेन च उपासनविधानम् । अतः च उपासकस्य प्रतीकैः समत्वात् आत्मग्रहो न उपपद्यते । न हि रूचक स्वस्तिकयोः इतरेतर आत्मत्वम् अस्ति । सुवर्ण आत्मत्वेन इव तु ब्रह्म आत्मत्वेन एकत्वे प्रतीक अभावप्रसङ्गम् अवोचाम । अतो न प्रतीकेषु आत्मदृष्टिः क्रियते ॥ ४ ॥
na pratīke na hi saḥ 'mano brahmetyupāsītetyadhyātmamathādhidaivatamākāśo brahmeti' (chā. 3.18.1) 'tathā ādityo brahmetyādeśaḥ' (chā. 3.19.1) 'sa yo nāma brahmetyupāste' (chā. 7.1.5) iti evamādiṣu pratīka upāsaneṣu saṃśayaḥ - kiṃ teṣu api ātmagrahaḥ kartavyo na vā iti / kiṃ tāvat prāptam / teṣu api ātmagraha eva yuktaḥ / kasmāt / brahmaṇaḥ śrutiṣu ātmatvena prasiddhatvāt pratīkānām api brahmavikāratvāt brahmatve satyām ātmatva upapatteḥ iti / evaṃ prāpte brūmaḥ - na pratīkeṣu ātma matiṃ badhnīyāt / na hi sa upāsakaḥ pratīkāni vyastāni ātmatvenākalayet / yat punaḥ brahmavikāratvāt pratīkānāṃ brahmatvaṃ tataḥ ca ātmatvam iti / tat asat / pratīka abhāvaprasaṅgāt / vikārasvarūpa upamardena hi nāmādi jātasya brahmatvameva āśrite bhavati / svarūpa upamarde ca nāmādīnāṃ kutaḥ pratīkatvam ātmagraho vā / na ca brahmaṇa ātmatvāt brahmadṛṣṭi upadeśeṣu ātmadṛṣṭiḥ kalpyā / kartṛtvādi anirākaraṇāt / kartṛtvādi saṃvarga saṃsāra dharmanirākaraṇe hi brahmaṇa ātmatva upadeśaḥ / tat anirākaraṇena ca upāsanavidhānam / ataḥ ca upāsakasya pratīkaiḥ samatvāt ātmagraho na upapadyate / na hi rūcaka svastikayoḥ itaretara ātmatvam asti / suvarṇa ātmatvena iva tu brahma ātmatvena ekatve pratīka abhāvaprasaṅgam avocāma / ato na pratīkeṣu ātmadṛṣṭiḥ kriyate // 4 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.