ब्रह्मदृष्टिर् उत्कर्षात् तेषु एव उदाहरणेषु अन्यः संशयः - किम् आदित्यादि दृष्टयो ब्रह्मणि अध्यसितव्याः किंवा ब्रह्मदृष्टिः आदित्यादिषु इति । कुतः संशयः -सामानाधिकरम्ये कारण अनवधारणात् । अत्र हि ब्रह्मशब्दस्य आदित्यादिशब्दैः सामानाधिकरण्यम् उपलभ्यते । आदित्यो ब्रह्म प्राणो ब्रह्म विद्युत् ब्रह्म इत्यादि समान विभक्ति निर्देशात् । न च अत्र आञ्जसं सामानाधिकरण्यम् अवकल्पते । अर्थान्तरवचनत्वात् ब्रह्म आदित्यादिशब्दानाम् । न हि भवति गौः अश्व इति सामानाधिकरण्यम् । ननु प्रकृतिविकारभावात् ब्रह्म आदित्यानां मृत् शरावादिवत् सामानाधिकरण्यं स्यात् । न इति उच्यते । विकारप्रविलयो हि एवं प्रकृतिसामानाधिकरण्यात् स्यात् । ततः च प्रतीक अभावप्रसङ्गम् अवोचाम । परमात्म वाक्यं च इदं तदानीं स्यात् ततः च उपासन अधिकारो बाध्येत । परिमितविकार उपादानं च व्यर्थम् । तस्मात् ब्राह्मणः अग्निः वैश्वानर इत्यादिवत् अन्यत्र अन्यदृष्टि अध्यासे सति क्व किन्दृष्टिः अध्यस्यताम् इति संशयः । तत्र अनियमो नियमकारिणः शास्त्रस्य अभावात् इत्येवं प्राप्तम् । अथवा आदित्यादि दृष्टय एव ब्रह्मणि कर्तव्या इति एवं प्राप्तम् । एवं हि आदित्यादि दृष्टिभिः ब्रह्म उपासितं भवति ब्रह्म उपासनं च फलवत् इति शास्त्रमर्यादा । तस्मात् न ब्रह्मदृष्टिः आदित्यादिषु इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः - ब्रह्मदृष्टिः एव आदित्यादिषु स्यात् इति । कस्मात् । उत्कर्षात् । एवम् उत्कर्षेण आदित्यादयो दृष्टा भवन्ति । उत्कृष्टदृष्टेः तेषु अध्यासात् । तथा च लौकिको न्यायो अनुगतो भवति । उत्कृष्टदृष्टिः हि निकृष्टे अध्यसितव्य इति लौकिको न्यायः । यथा राजदृष्टिः क्षत्तरि । स च अनुसर्तव्यः । विपर्यये प्रत्यवाय प्रसङ्गात् । न हि क्षत्तृदृष्टिपरिगृहीतो राजा निकर्षं नीयमानः श्रेयसे स्यात् । ननु शास्त्रप्रामाण्यात् अनाशङ्कनीयः अत्र प्रत्यवाय प्रसङ्गो न च लोकिकेन न्यायेन शास्त्रीया दृष्टिः नियन्तुं युक्त इति । अत्र उच्यते - निर्धारिते शास्त्रार्थ एतत् एवं स्यात् । संदिग्धे तु तस्मिन् निर्णयं प्रति लोकिकः अपि न्याय आश्रीयनाणो न विरुध्यते । तेन च उत्कृष्टदृष्टि अध्यासे शास्त्रार्थे अवधार्यमाणे निकृष्टदृष्टिम् अध्यस्यन् प्रत्यवेयात् इति श्लिष्यते । प्राथम्यात् च आदित्यादि शब्दानां मुख्यार्थत्वम् अविरोधात् गृहीतव्यम् । तैः स्वार्थवृत्तिभिः अवरुद्धायां बुद्धौ पश्चात् अवतरतो ब्रह्मशब्दस्य मुख्यया वृत्त्या सामानाधिकरण्य असंभवात् ब्रह्मदृष्टिविधानार्थत एव अवतिष्ठते । इतिपरत्वात् अपि ब्रह्मशब्दस्य एष एव अर्थो न्याय्यः । तथा हि ऽब्रह्मेत्यादेशःऽ ऽब्रह्मेत्युपासीतऽ ऽब्रहमेत्युपास्तेऽ इति च सर्वत्र इतिपरं ब्रह्मशब्दम् उच्चारयति शुद्धान् तु आदित्यादि शब्दान् । तत- च यथा शुक्तिकां रजतम् इति प्रत्येति इत्यत्र शुक्तिवचन एव शुक्तिका शब्दो रजतशब्दः तु रजतप्रतीति लक्षणार्थः । प्रत्येत्येव हि केवलं रजतम् इति न तु तत्र रजतम् अस्ति । एवम् अत्र अपि आदित्यादीन् ब्रह्म इति प्रतीयात् इति गम्यते । वाक्यशेषः अपि च द्वितीयानिर्देशेन आदित्यादीनेव उपास्तिक्रियया व्याप्यमानान् दर्शयति - ऽस य एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्तेऽ (छा। ३।१९।४), ऽयो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽ (छा। ७।२।२), ऽयः संकल्पः ब्रह्मेत्युपास्तेऽ (छा। ७।४।३) इति च । यत् तु उक्तं ब्रह्म उपासनाम् एव अत्र आदरणीयं फलत्वाय इति । तत् अयुक्तम् । उक्तेन न्यायेन आदित्यादीनाम् एव उपास्यत्व अवगमात् । फलं तु अतिथ्यादि उपासन इव आदित्यादि उपासने ऽपि ब्रह्म एव दास्यति सर्व अध्यक्षत्वात् । वर्णितं च एतत् ऽफलमत उपपत्तेःऽ (ब्रसू। ३।२।३८) इति अत्र । ईदृशं च अत्र ब्रह्मण उपास्यत्वं यत् प्रतीकेषु तत् दृष्टि अध्यारोपणं प्रतिमादिषु इव विष्णु आदीनाम् ॥ ५ ॥
brahmadṛṣṭir utkarṣāt teṣu eva udāharaṇeṣu anyaḥ saṃśayaḥ - kim ādityādi dṛṣṭayo brahmaṇi adhyasitavyāḥ kiṃvā brahmadṛṣṭiḥ ādityādiṣu iti / kutaḥ saṃśayaḥ -sāmānādhikaramye kāraṇa anavadhāraṇāt / atra hi brahmaśabdasya ādityādiśabdaiḥ sāmānādhikaraṇyam upalabhyate / ādityo brahma prāṇo brahma vidyut brahma ityādi samāna vibhakti nirdeśāt / na ca atra āñjasaṃ sāmānādhikaraṇyam avakalpate / arthāntaravacanatvāt brahma ādityādiśabdānām / na hi bhavati gauḥ aśva iti sāmānādhikaraṇyam / nanu prakṛtivikārabhāvāt brahma ādityānāṃ mṛt śarāvādivat sāmānādhikaraṇyaṃ syāt / na iti ucyate / vikārapravilayo hi evaṃ prakṛtisāmānādhikaraṇyāt syāt / tataḥ ca pratīka abhāvaprasaṅgam avocāma / paramātma vākyaṃ ca idaṃ tadānīṃ syāt tataḥ ca upāsana adhikāro bādhyeta / parimitavikāra upādānaṃ ca vyartham / tasmāt brāhmaṇaḥ agniḥ vaiśvānara ityādivat anyatra anyadṛṣṭi adhyāse sati kva kindṛṣṭiḥ adhyasyatām iti saṃśayaḥ / tatra aniyamo niyamakāriṇaḥ śāstrasya abhāvāt ityevaṃ prāptam / athavā ādityādi dṛṣṭaya eva brahmaṇi kartavyā iti evaṃ prāptam / evaṃ hi ādityādi dṛṣṭibhiḥ brahma upāsitaṃ bhavati brahma upāsanaṃ ca phalavat iti śāstramaryādā / tasmāt na brahmadṛṣṭiḥ ādityādiṣu iti / evaṃ prāpte brūmaḥ - brahmadṛṣṭiḥ eva ādityādiṣu syāt iti / kasmāt / utkarṣāt / evam utkarṣeṇa ādityādayo dṛṣṭā bhavanti / utkṛṣṭadṛṣṭeḥ teṣu adhyāsāt / tathā ca laukiko nyāyo anugato bhavati / utkṛṣṭadṛṣṭiḥ hi nikṛṣṭe adhyasitavya iti laukiko nyāyaḥ / yathā rājadṛṣṭiḥ kṣattari / sa ca anusartavyaḥ / viparyaye pratyavāya prasaṅgāt / na hi kṣattṛdṛṣṭiparigṛhīto rājā nikarṣaṃ nīyamānaḥ śreyase syāt / nanu śāstraprāmāṇyāt anāśaṅkanīyaḥ atra pratyavāya prasaṅgo na ca lokikena nyāyena śāstrīyā dṛṣṭiḥ niyantuṃ yukta iti / atra ucyate - nirdhārite śāstrārtha etat evaṃ syāt / saṃdigdhe tu tasmin nirṇayaṃ prati lokikaḥ api nyāya āśrīyanāṇo na virudhyate / tena ca utkṛṣṭadṛṣṭi adhyāse śāstrārthe avadhāryamāṇe nikṛṣṭadṛṣṭim adhyasyan pratyaveyāt iti śliṣyate / prāthamyāt ca ādityādi śabdānāṃ mukhyārthatvam avirodhāt gṛhītavyam / taiḥ svārthavṛttibhiḥ avaruddhāyāṃ buddhau paścāt avatarato brahmaśabdasya mukhyayā vṛttyā sāmānādhikaraṇya asaṃbhavāt brahmadṛṣṭividhānārthata eva avatiṣṭhate / itiparatvāt api brahmaśabdasya eṣa eva artho nyāyyaḥ / tathā hi 'brahmetyādeśaḥ' 'brahmetyupāsīta' 'brahametyupāste' iti ca sarvatra itiparaṃ brahmaśabdam uccārayati śuddhān tu ādityādi śabdān / tata- ca yathā śuktikāṃ rajatam iti pratyeti ityatra śuktivacana eva śuktikā śabdo rajataśabdaḥ tu rajatapratīti lakṣaṇārthaḥ / pratyetyeva hi kevalaṃ rajatam iti na tu tatra rajatam asti / evam atra api ādityādīn brahma iti pratīyāt iti gamyate / vākyaśeṣaḥ api ca dvitīyānirdeśena ādityādīneva upāstikriyayā vyāpyamānān darśayati - 'sa ya etamevaṃ vidvānādityaṃ brahmetyupāste' (chā. 3.19.4), 'yo vācaṃ brahmetyupāste' (chā. 7.2.2), 'yaḥ saṃkalpaḥ brahmetyupāste' (chā. 7.4.3) iti ca / yat tu uktaṃ brahma upāsanām eva atra ādaraṇīyaṃ phalatvāya iti / tat ayuktam / uktena nyāyena ādityādīnām eva upāsyatva avagamāt / phalaṃ tu atithyādi upāsana iva ādityādi upāsane 'pi brahma eva dāsyati sarva adhyakṣatvāt / varṇitaṃ ca etat 'phalamata upapatteḥ' (bra.sū. 3.2.38) iti atra / īdṛśaṃ ca atra brahmaṇa upāsyatvaṃ yat pratīkeṣu tat dṛṣṭi adhyāropaṇaṃ pratimādiṣu iva viṣṇu ādīnām // 5 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.