आतिवाहिकास् तल्लिङ्गात् तेषु एव अर्चिरादिषु संशयः - किम् एतानि मार्गचिह्नानि उत भोगभूमयः अथवा नेतारो गन्तृणाम् इति । तत्र मार्गलक्षणभूता अर्चिरादय इति तावत् प्राप्तम् । तत्स्वरूपत्वात् उपदेशस्य । यथा हि लोके कश्चित् ग्रामं नगरं वा प्रतिष्ठासमानः अनुशिष्यते गच्छेतः त्वम् अमुं गिरिं ततो न्यग्रोधं ततो नदीं ततो ग्रामं ततो नगरं वा प्राप्स्यसि इति एवम् इह अपि अर्चिषो अहरह्न आपूर्यमाणपक्षिम् इत्यादि आह । अथवा भोगभूमय इति प्राप्तम् । तथा हि - ऽलोकशब्देनाग्न्यादीननुबध्नाति अग्निलोकमागच्छतिऽ (कौषी। १।३) इत्यादि । लोकशब्दः च प्राणिनां भोगायतनेषु भाष्यते - ऽमनुष्यलोकः पितृलोको देवलोकःऽ (बृ। १।५।१६) इति च । तथा च ब्राह्मणम् - ऽअहोरात्रेषु ते लोकेषु सज्जन्तेऽ इत्यादि । तस्मात् न अतिवाहिका अर्चिरादयः । अचेतनत्वात् अपि एतेषाम् अतिवाहिकत्व अनुपपत्तिः । चेतना हि लोके राजनियुक्ताः पुरुषा दुर्गेषु मार्गेषु अतिवाह्यान् अतिवाहयन्ति इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः - आतिवाहिका एव एते भवितुम् अर्हन्ति । कुतः - तल्लिङ्गात् । तथा हि ऽचन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषो ऽमानवः स एतान्ब्रह्म गमयतिऽ (छा। ४।१५।५) इति सिद्धत् गमयितृत्वं दर्शयति । तत् वचनं तत् विषयम् एव उपक्षीणम् इति चेत् । न । प्राप्तमानवत्व निवृत्तिपरत्वात् विशेषणस्य । यदि अर्चिरादिषु पुरुषा गमयितारः प्राप्ताः ते च मानवाः ततो युक्तं तत् निवृत्त्यर्थं पुरुषविशेषणम् अमानव इति ॥ ४ ॥ ननु तल्लिङ्गमात्रम् अगमकं न्याय अभावात् । न एष दोषः ।
ātivāhikās talliṅgāt teṣu eva arcirādiṣu saṃśayaḥ - kim etāni mārgacihnāni uta bhogabhūmayaḥ athavā netāro gantṛṇām iti / tatra mārgalakṣaṇabhūtā arcirādaya iti tāvat prāptam / tatsvarūpatvāt upadeśasya / yathā hi loke kaścit grāmaṃ nagaraṃ vā pratiṣṭhāsamānaḥ anuśiṣyate gacchetaḥ tvam amuṃ giriṃ tato nyagrodhaṃ tato nadīṃ tato grāmaṃ tato nagaraṃ vā prāpsyasi iti evam iha api arciṣo aharahna āpūryamāṇapakṣim ityādi āha / athavā bhogabhūmaya iti prāptam / tathā hi - 'lokaśabdenāgnyādīnanubadhnāti agnilokamāgacchati' (kauṣī. 1.3) ityādi / lokaśabdaḥ ca prāṇināṃ bhogāyataneṣu bhāṣyate - 'manuṣyalokaḥ pitṛloko devalokaḥ' (bṛ. 1.5.16) iti ca / tathā ca brāhmaṇam - 'ahorātreṣu te lokeṣu sajjante' ityādi / tasmāt na ativāhikā arcirādayaḥ / acetanatvāt api eteṣām ativāhikatva anupapattiḥ / cetanā hi loke rājaniyuktāḥ puruṣā durgeṣu mārgeṣu ativāhyān ativāhayanti iti / evaṃ prāpte brūmaḥ - ātivāhikā eva ete bhavitum arhanti / kutaḥ - talliṅgāt / tathā hi 'candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo 'mānavaḥ sa etānbrahma gamayati' (chā. 4.15.5) iti siddhat gamayitṛtvaṃ darśayati / tat vacanaṃ tat viṣayam eva upakṣīṇam iti cet / na / prāptamānavatva nivṛttiparatvāt viśeṣaṇasya / yadi arcirādiṣu puruṣā gamayitāraḥ prāptāḥ te ca mānavāḥ tato yuktaṃ tat nivṛttyarthaṃ puruṣaviśeṣaṇam amānava iti // 4 // nanu talliṅgamātram agamakaṃ nyāya abhāvāt / na eṣa doṣaḥ /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.