naiveha kiṃ canāgra āsīt | mṛtyunaivedam āvṛtam āsīd aśanāyayā | aśanāyā hi mṛtyuḥ | tan mano 'kurutātmanvī syām iti | so 'rcann acarat | tasyārcata āpo 'jāyanta | arcate vai me kam abhūd iti | tad evārkyasyārkatvam | kaṃ ha vā asmai bhavati ya evam etad arkyasyārkatvaṃ veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽकामयत -- द्वितीयो म आत्मा जायेतेति । स मनसा वाचं मिथुनं समभवद् अशनाया मृत्युः । तद् यद् रेत आसीत् स संवत्सरो ऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर आस । तम् एतावन्तं कालम् अबिभर् यावान्त् संवत्सरः । तम् एतावतः कालस्य परस्ताद् असृजत । तं जातम् अभिव्याददात् । स भाण् अकरोत् । सैव वाग् अभवत्
so 'kāmayata -- dvitīyo ma ātmā jāyeteti | sa manasā vācaṃ mithunaṃ samabhavad aśanāyā mṛtyuḥ | tad yad reta āsīt sa saṃvatsaro 'bhavat | na ha purā tataḥ saṃvatsara āsa | tam etāvantaṃ kālam abibhar yāvānt saṃvatsaraḥ | tam etāvataḥ kālasya parastād asṛjata | taṃ jātam abhivyādadāt | sa bhāṇ akarot | saiva vāg abhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ऐक्षत यदि वा इमम् अभिमंस्ये कनीयो ऽन्नं करिष्य इति । स तया वाचा तेनात्मनेदं सर्वम् असृजत यद् इदं किञ्च -- ऋचो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजां पशून् । स यद्-यद् एवासृजत तत्तद् अत्तुम् अध्रियत । सर्वं वा अत्तीति तद् अदितेर् अदितित्वम् । सर्वस्यात्ता भवति सर्वम् अस्यान्नं भवति य एवम् एतद् अदितेर् अदितित्वं वेद
sa aikṣata yadi vā imam abhimaṃsye kanīyo 'nnaṃ kariṣya iti | sa tayā vācā tenātmanedaṃ sarvam asṛjata yad idaṃ kiñca -- ṛco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi yajñān prajāṃ paśūn | sa yad-yad evāsṛjata tattad attum adhriyata | sarvaṃ vā attīti tad aditer adititvam | sarvasyāttā bhavati sarvam asyānnaṃ bhavati ya evam etad aditer adititvaṃ veda
He thought, ‘If I kill him, I shall have but little food.’ He therefore brought forth by that speech and by that body (the year) all whatsoever exists, the Rik, the Ya^ws, the Saman, the metres, the sacrifices, men, and animals. And whatever he (Death) brought forth, that he resolved to eat (ad). Verily because he eats everything, therefore is Aditi (Death) called Aditi. He who thus knows why Aditi is called Aditi, becomes an eater of everything, and everything becomes his food.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
सो ऽकामयत -- भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति । सो ऽश्राम्यत् । स तपो ऽतप्यत । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यम् उदक्रामत् । प्राणा वै यशो वीर्यम् । तत् प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुम् अध्रियत । तस्य शरीर एव मन आसीत्
so 'kāmayata -- bhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti | so 'śrāmyat | sa tapo 'tapyata | tasya śrāntasya taptasya yaśo vīryam udakrāmat | prāṇā vai yaśo vīryam | tat prāṇeṣūtkrānteṣu śarīraṃ śvayitum adhriyata | tasya śarīra eva mana āsīt
He desired to sacrifice again with a greater sacrifice. He toiled and performed penance. And while he toiled and performed penance, glorious power went out of him. Verily glorious power means the senses (pri^a). Then when the senses had gone out, the body took to swelling (sva-yitum), and mind was in the body.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
so 'kāmayata -- medhyaṃ ma idaṃ syād ātmanvy anena syām iti | tato 'śvaḥ samabhavat | yad aśvat tan medhyam abhūd iti tad evāśvamedhasyāśvamedhatvam | eṣa ha vā aśvamedhaṃ veda ya enam evaṃ veda | tam anavarudhyaivāmanyata | taṃ saṃvatsarasya parastād ātmana ālabhata | paśūn devatābhyaḥ pratyauhat | tasmāt sarvadevatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyam ālabhante | eṣa vā aśvamedho ya eṣa tapati | tasya saṃvatsara ātmā | ayam agnir arkaḥ | tasyeme lokā ātmānaḥ | tāv etāv arkāśvamedhau | so punar ekaiva devatā bhavati mṛtyur eva | apa punarmṛtyuṃ jayati | nainaṃ mṛtyur āpnoti | mṛtyur asyātmā bhavati | sarvam āyur eti | etāsāṃ devatānām eko bhavati
He desired that this body should be fit for sacrifice (medhya), and that he should be embodied by it. Then he became a horse (asva), because it swelled (arvat), and was fit for sacrifice (medhya); and this is why the horse-sacrifice is called A.yva-medha. Verily he who knows him thus, knows the Ato- medha. Then, letting the horse free, he thought, and at the end of a year he offered it up for himself, while he gave up the (other) animals to the deities. Therefore the sacrifices offered up the purified horse belonging to Pra/apati, (as dedicated) to all the deities. Verily the shining sun is the Asvamedha-sacri- fice, and his body is the year; Agni is the sacrificial fire (arka), and these worlds are his bodies. These two are the sacrificial fire and the A-svamedha-sacri- fice, and they are again one deity, viz. Death. He (who knows this) overcomes another death, death does not reach him, death is his Self, he becomes one of those deities.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
द्वया ह प्राजापत्या देवाश् चासुराश् च ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः । त एषु लोकेष्व् अस्पर्धन्त । ते ह देवा ऊचुर् हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति
dvayā ha prājāpatyā devāś cāsurāś ca tataḥ kānīyasā eva devā jyāyasā asurāḥ | ta eṣu lokeṣv aspardhanta | te ha devā ūcur hantāsurān yajña udgīthenātyayāmeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ह वाचम् ऊचुस् त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यो वाग् उदगायत् । यो वाचि भोगस् तं देवेभ्य आगायत् । यत् कल्याणं वदति तद् आत्मने । ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यद् एवेदम् अप्रतिरूपं वदति । स एव स पाप्मा
te ha vācam ūcus tvaṃ na udgāyeti | tatheti tebhyo vāg udagāyat | yo vāci bhogas taṃ devebhya āgāyat | yat kalyāṇaṃ vadati tad ātmane | te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti | tam abhidrutya pāpmanāvidhyan | sa yaḥ sa pāpmā yad evedam apratirūpaṃ vadati | sa eva sa pāpmā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ह प्राणम् ऊचुस् त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यः प्राण उदगायत् । यः प्राणे भोगस् तं देवेभ्य आगायत् । यत् कल्याणं जिघ्रति तद् आत्मने । ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यद् एवेदम् अप्रतिरूपं जिघ्रति । स एव स पाप्मा
atha ha prāṇam ūcus tvaṃ na udgāyeti | tatheti tebhyaḥ prāṇa udagāyat | yaḥ prāṇe bhogas taṃ devebhya āgāyat | yat kalyāṇaṃ jighrati tad ātmane | te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti | tam abhidrutya pāpmanāvidhyan | sa yaḥ sa pāpmā yad evedam apratirūpaṃ jighrati | sa eva sa pāpmā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ह चक्षुर् ऊचुस् त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यश् चक्षुर् उदगायत् । यश् चक्षुषि भोगस् तं देवेभ्य आगायत् । यत् कल्याणं पश्यति तद् आत्मने । ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यद् एवेदम् अप्रतिरूपं पश्यति । स एव स पाप्मा
atha ha cakṣur ūcus tvaṃ na udgāyeti | tatheti tebhyaś cakṣur udagāyat | yaś cakṣuṣi bhogas taṃ devebhya āgāyat | yat kalyāṇaṃ paśyati tad ātmane | te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti | tam abhidrutya pāpmanāvidhyan | sa yaḥ sa pāpmā yad evedam apratirūpaṃ paśyati | sa eva sa pāpmā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ह श्रोत्रम् ऊचुस् त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यः श्रोत्रम् उदगायत् । यः श्रोत्रे भोगस् तं देवेभ्य आगायत् । यत् कल्याणं शृणोति तद् आत्मने । ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा । यद् एवेदम् अप्रतिरूपं शृणोति । स एव स पाप्मा
atha ha śrotram ūcus tvaṃ na udgāyeti | tatheti tebhyaḥ śrotram udagāyat | yaḥ śrotre bhogas taṃ devebhya āgāyat | yat kalyāṇaṃ śṛṇoti tad ātmane | te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti | tam abhidrutya pāpmanāvidhyan | sa yaḥ sa pāpmā | yad evedam apratirūpaṃ śṛṇoti | sa eva sa pāpmā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ह मन ऊचुस् त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यो मन उदगायत् । यो मनसि भोगस् तं देवेभ्य आगायत् । यत् कल्याणं संकल्पयति तद् आत्मने । ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । तम् अभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा । यद् एवेदम् अप्रतिरूपं संकल्पयति । स एव स पाप्मा । एवम् उ खल्व् एता देवताः पाप्मभिर् उपासृजन् । एवम् एनाः पाप्मनाविध्यन्
atha ha mana ūcus tvaṃ na udgāyeti | tatheti tebhyo mana udagāyat | yo manasi bhogas taṃ devebhya āgāyat | yat kalyāṇaṃ saṃkalpayati tad ātmane | te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti | tam abhidrutya pāpmanāvidhyan | sa yaḥ sa pāpmā | yad evedam apratirūpaṃ saṃkalpayati | sa eva sa pāpmā | evam u khalv etā devatāḥ pāpmabhir upāsṛjan | evam enāḥ pāpmanāvidhyan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ मनो ऽत्यवहत् । तद् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत स चन्द्रमा अभवत् । सो ऽसौ चन्द्रः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तो भाति । एवं ह वा एनम् एषा देवता मृत्युम् अतिवहति य एवं वेद
atha mano 'tyavahat | tad yadā mṛtyum atyamucyata sa candramā abhavat | so 'sau candraḥ pareṇa mṛtyum atikrānto bhāti | evaṃ ha vā enam eṣā devatā mṛtyum ativahati ya evaṃ veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते देवा अब्रुवन् । एतावद् वा इदं सर्वं यद् अन्नम् । तद् आत्मन आगासीः । अनु नो ऽस्मिन्न् अन्न आभजस्वेति । ते वै माभिसंविशतेति । तथेति तं समन्तं परिण्यविशन्त । तस्माद् यद् अनेनान्नम् अत्ति तेनैतास् तृप्यन्ति । एवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुरएता भवत्य् अन्नादो ऽधिपतिर् य एवं वेद । य उ हैवंविदं स्वेषु प्रतिर् बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवति । अथ य एवैतम् अनुभवति यो वैतम् अनु भार्यान् बुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति
te devā abruvan | etāvad vā idaṃ sarvaṃ yad annam | tad ātmana āgāsīḥ | anu no 'sminn anna ābhajasveti | te vai mābhisaṃviśateti | tatheti taṃ samantaṃ pariṇyaviśanta | tasmād yad anenānnam atti tenaitās tṛpyanti | evaṃ ha vā enaṃ svā abhisaṃviśanti bhartā svānāṃ śreṣṭhaḥ puraetā bhavaty annādo 'dhipatir ya evaṃ veda | ya u haivaṃvidaṃ sveṣu pratir bubhūṣati na haivālaṃ bhāryebhyo bhavati | atha ya evaitam anubhavati yo vaitam anu bhāryān bubhūrṣati sa haivālaṃ bhāryebhyo bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽयास्य आङ्गिरसो ऽङ्गानां हि रसः । प्राणो वा अङ्गानां रसः । प्राणो हि वा अङ्गानां रसः । तस्माद् यस्मात् कस्माच्चाङ्गात् प्राण उत्क्रामति तद् एव तच् छुष्यति । एष हि वा अङ्गानां रसः
so 'yāsya āṅgiraso 'ṅgānāṃ hi rasaḥ | prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ | prāṇo hi vā aṅgānāṃ rasaḥ | tasmād yasmāt kasmāccāṅgāt prāṇa utkrāmati tad eva tac chuṣyati | eṣa hi vā aṅgānāṃ rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
eṣa u eva sāma | vāg vai sāmaiṣa sā cāmaś ceti tat sāmnaḥ sāmatvam | yad v eva samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhis tribhir lokaiḥ samo 'nena sarveṇa tasmād v eva sāma | aśnute sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatām | ya evam etat sāma veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् धापि ब्रह्मदत्तश् चैकितानेयो राजानं भक्षयन्न् उवाच । अयं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद् यद् इतो ऽयास्य आङ्गिरसो ऽन्येनोदगायद् इति । वाचा च ह्य् एव स प्राणेन चोदगायद् इति
tad dhāpi brahmadattaś caikitāneyo rājānaṃ bhakṣayann uvāca | ayaṃ tyasya rājā mūrdhānaṃ vipātayatād yad ito 'yāsya āṅgiraso 'nyenodagāyad iti | vācā ca hy eva sa prāṇena codagāyad iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya suvarṇam | tasya vai svara eva suvarṇam | bhavati hāsya suvarṇaṃ ya evam etat sāmnaḥ suvarṇaṃ veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति । तस्य वै वाग् एव प्रतिष्ठा । वाचि हि खल्व् एष एतत् प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते । अन्न इत्य् उ हैक आहुः
tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhati | tasya vai vāg eva pratiṣṭhā | vāci hi khalv eṣa etat prāṇaḥ pratiṣṭhito gīyate | anna ity u haika āhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मैवेदम् अग्र आसीत् पुरुषविधः । सो ऽनुवीक्ष्य नान्यद् आत्मनो ऽपश्यत् । सो ऽहम् अस्मीत्य् अग्रे व्याहरत् । ततो ऽहंनामाभवत् । तस्माद् अप्य् एतर्ह्य् आमन्त्रितो ऽहम् अयम् इत्य् एवाग्र उक्त्वाथान्यन् नाम प्रब्रूते यद् अस्य भवति । स यत् पूर्वो ऽस्मात् सर्वस्मात् सर्वान् पाप्मन औषत् तस्मात् पुरुषः । ओषति ह वै स तं यो ऽस्मात् पूर्वो बुभूषति य एवं वेद
ātmaivedam agra āsīt puruṣavidhaḥ | so 'nuvīkṣya nānyad ātmano 'paśyat | so 'ham asmīty agre vyāharat | tato 'haṃnāmābhavat | tasmād apy etarhy āmantrito 'ham ayam ity evāgra uktvāthānyan nāma prabrūte yad asya bhavati | sa yat pūrvo 'smāt sarvasmāt sarvān pāpmana auṣat tasmāt puruṣaḥ | oṣati ha vai sa taṃ yo 'smāt pūrvo bubhūṣati ya evaṃ veda
In the beginning this was Self alone, in the shape of a person (purusha). He looking round saw nothing but his Self. He first said, ‘This is I;’ therefore he became I by name. Therefore even now, if a man is asked, he first says, ‘ This is / and then pronounces the other name which he may have. And because before (pftrva) all this, he (the Self) burnt down (ush) all evils, therefore he was a person (pur-usha). Verily he who knows this, burns down every one who tries to be before him.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
so 'bibhet tasmād ekākī bibheti | sa hāyam īkṣāṃ cakre, yan mad anyan nāsti kasmān nu bibhemīti | tata evāsya bhayaṃ vīyāya | kasmād dhy abheṣyat | dvitīyād vai bhayaṃ bhavati
He feared, and therefore any one who is lonely fears. He thought, ‘As there is nothing but myself, why should I fear?’ Thence his fear passed away. For what should he have feared? Verily fear arises from a second only.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
स वै नैव रेमे । तस्माद् एकाकी न रमते । स द्वितीयम् ऐच्छत् । स हैतावान् आस यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ । स इमम् एवात्मानं द्वेधापातयत् । ततः पतिश् च पत्नी चाभवताम् । तस्माद् इदम् अर्धबृगलम् इव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः । तस्माद् अयम् आकाशः स्त्रिया पूर्यत एव । तां समभवत् । ततो मनुष्या अजायन्त
sa vai naiva reme | tasmād ekākī na ramate | sa dvitīyam aicchat | sa haitāvān āsa yathā strīpumāṃsau sampariṣvaktau | sa imam evātmānaṃ dvedhāpātayat | tataḥ patiś ca patnī cābhavatām | tasmād idam ardhabṛgalam iva sva iti ha smāha yājñavalkyaḥ | tasmād ayam ākāśaḥ striyā pūryata eva | tāṃ samabhavat | tato manuṣyā ajāyanta
But he felt no delight. Therefore a man who is lonely feels no delight. He wished for a second. He was so large as man and wife together. He then made this his Self to fall in two (pat), and thence arose husband (pati) and wife (patni). Therefore Y af^wavalkya said: ‘We two are thus (each of us) like half a shell Therefore the void which was there, is filled by the wife. He embraced her, and men were born.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
तद् धेदं तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् । तन् नामरूपाभ्याम् एव व्याक्रियतासौ नामायम् इदंरूप इति । तद् इदम् अप्य् एतर्हि नामरूपाभ्याम् एव व्याक्रियत असौ नामायम् इदंरूप इति । स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधाने ऽवहितः स्याद् विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये । तं न पश्यन्ति । अकृत्स्नो हि सः प्राणन्न् एव प्राणो नाम भवति । वदन् वाक् पश्यंश् चक्षुः शृण्वञ् छ्रोत्रं मन्वानो मनः । तान्य् अस्यैतानि कर्मनामान्य् एव । स यो ऽत एकैकम् उपास्ते न स वेद । अकृत्स्नो ह्य् एषो ऽत एकैकेन भवति । आत्मेत्य् एवोपासीत । अत्र ह्य् एते सर्व एकं भवन्ति । तद् एतत् पदनीयम् अस्य सर्वस्य यद् अयम् आत्मा । अनेन ह्य् एतत् सर्वं वेद । यथा ह वै पदेनानुविन्देद् एवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद
tad dhedaṃ tarhy avyākṛtam āsīt | tan nāmarūpābhyām eva vyākriyatāsau nāmāyam idaṃrūpa iti | tad idam apy etarhi nāmarūpābhyām eva vyākriyata asau nāmāyam idaṃrūpa iti | sa eṣa iha praviṣṭa ā nakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ kṣuradhāne 'vahitaḥ syād viśvambharo vā viśvambharakulāye | taṃ na paśyanti | akṛtsno hi saḥ prāṇann eva prāṇo nāma bhavati | vadan vāk paśyaṃś cakṣuḥ śṛṇvañ chrotraṃ manvāno manaḥ | tāny asyaitāni karmanāmāny eva | sa yo 'ta ekaikam upāste na sa veda | akṛtsno hy eṣo 'ta ekaikena bhavati | ātmety evopāsīta | atra hy ete sarva ekaṃ bhavanti | tad etat padanīyam asya sarvasya yad ayam ātmā | anena hy etat sarvaṃ veda | yathā ha vai padenānuvinded evaṃ kīrtiṃ ślokaṃ vindate ya evaṃ veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
tad etat preyaḥ putrāt preyo vittāt preyo 'nyasmāt sarvasmād antarataraṃ yad ayam ātmā | sa yo 'nyam ātmanaḥ priyaṃ bruvāṇaṃ brūyāt priyaṃ rotsyatītīśvaro ha tathaiva syāt | ātmānam eva priyam upāsīta | sa ya ātmānam eva priyam upāste na hāsya priyaṃ pramāyukaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्म वा इदम् अग्र आसीत् । तद् आत्मानम् एवावेत् । अहं ब्रह्मास्मीति । तस्मात् तत् सर्वम् अभवत् । तद् यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद् अभवत् । तथर्षीनाम् । तथा मनुष्याणाम् । तद् धैतत् पश्यन्न् ऋषिर् वामदेवः प्रतिपेदे ऽहं मनुर् अभवं सूर्यश् चेति । तद् इदम् अप्य् एतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति । तस्य ह न देवाश् चनाभूत्या ईशते । आत्मा ह्य् एषां स भवति । अथ यो ऽन्यां देवताम् उपास्ते ऽन्यो ऽसाव् अन्यो ऽहम् अस्मीति न स वेद । यथा पशुर् एवं स देवानाम् । यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युर् एवम् एकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति । एकस्मिन्न् एव पशाव् आदीयमाने ऽप्रियं भवति किम् उ बहुषु । तस्माद् एषां तन् न प्रियं यद् एतन् मनुष्या विद्युः
brahma vā idam agra āsīt | tad ātmānam evāvet | ahaṃ brahmāsmīti | tasmāt tat sarvam abhavat | tad yo yo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tad abhavat | tatharṣīnām | tathā manuṣyāṇām | tad dhaitat paśyann ṛṣir vāmadevaḥ pratipede 'haṃ manur abhavaṃ sūryaś ceti | tad idam apy etarhi ya evaṃ vedāhaṃ brahmāsmīti sa idaṃ sarvaṃ bhavati | tasya ha na devāś canābhūtyā īśate | ātmā hy eṣāṃ sa bhavati | atha yo 'nyāṃ devatām upāste 'nyo 'sāv anyo 'ham asmīti na sa veda | yathā paśur evaṃ sa devānām | yathā ha vai bahavaḥ paśavo manuṣyaṃ bhuñjyur evam ekaikaḥ puruṣo devān bhunakti | ekasminn eva paśāv ādīyamāne 'priyaṃ bhavati kim u bahuṣu | tasmād eṣāṃ tan na priyaṃ yad etan manuṣyā vidyuḥ
Verily in the beginning this was Brahman, that Brahman knew (its) Self only, saying, ‘ I am Brahman.’ From it all this sprang. Thus, whatever Deva was awakened (so as to know Brahman), he indeed became that (Brahman); and the same with Akshis and men. The Ri shi Vamadeva saw and understood it, singing, ‘ I was Manu (moon), I was the sun.’ Therefore now also he who thus knows that he is Brahman, becomes all this, and even the Devas cannot prevent it, for he himself is their Self. Now if a man worships another deity, thinking the deity is one and he another, he does not know. He is like a beast for the Devas. For verily, as many beasts nourish a man, thus does every man nourish the Devas. If only one beast is taken away, it is not pleasant; how much more when many are taken! Therefore it is not pleasant to the Devas that men should know this.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
brahma vā idam agra āsīd ekam eva | tad ekaṃ san na vyabhavat | tac chreyo rūpam atyasṛjata kṣatraṃ, yāny etāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyur īśāna iti | tasmāt kṣatrāt paraṃ nāsti | tasmād brāhmaṇaḥ kṣatriyaṃ adhastād upāste rājasūye | kṣatra eva tad yaśo dadhāti | saiṣā kṣatrasya yonir yad brahma | tasmād yady api rājā paramatāṃ gacchati brahmaivāntata upaniśrayati svāṃ yonim | ya u enaṃ hinasti svāṃ sa yonim ṛcchati | sa pāpīyān bhavati yathā śreyāṃsaṃ hiṃsitvā
Verily in the beginning this was Brahman, one only. That being one, was not strong enough. It created still further the most excellent Kshatra (power), viz. those Kshatras (powers) among the Devas,—Indra, Varu/za, Soma, Rudra, Par^anya, Yama, Mrztyu, Lana. Therefore there is nothing beyond the Kshatra, and therefore at the Rd^ashya sacrifice the Brahmazza sits down below the Kshatriya. He confers that glory on the Kshatra alone. But Brahman is (nevertheless) the birth-place of the Kshatra. Therefore though a king is exalted, he sits down at the end (of the sacrifice) below the Brahman, as his birth-place. He who injures him, injures his own birth-place. He becomes worse, because he has injured one better than himself.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
स नैव व्यभवत् । स विशम् असृजत । यान्य् एतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति
sa naiva vyabhavat | sa viśam asṛjata | yāny etāni devajātāni gaṇaśa ākhyāyante vasavo rudrā ādityā viśve devā maruta iti
He was not strong enough. He created the ViT (people), the classes of Devas which in their different orders are called Vasus, Rudras, Adityas, Visve Devas, Maruts.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
sa naiva vyabhavat | sa śaudraṃ varṇam asṛjata pūṣaṇam | iyaṃ vai pūṣā | iyaṃ hīdaṃ sarvaṃ puṣyati yad idaṃ kiñca
He was not strong enough. He created the Yftdra colour (caste), as Pftshan (as nourisher). This earth verily is Pushan (the nourisher); for the earth nourishes all this whatsoever.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
sa naiva vyabhavat | tac chreyo rūpam atyasṛjata dharmam | tad etat kṣatrasya kṣatraṃ yad dharmaḥ | tasmād dharmāt paraṃ nāsti | atho abalīyān balīyāṃsam āśaṃsate dharmeṇa | yathā rājñaivam | yo vai sa dharmaḥ satyaṃ vai tat | tasmāt satyaṃ vadantam āhur dharmaṃ vadatīti | dharmaṃ vā vadantaṃ satyaṃ vadatīti | etad dhy evaitad ubhayaṃ bhavati
He was not strong enough. He created still further the most excellent Law (dharma). Law is the Kshatra (power) of the Kshatra, therefore there is nothing higher than the Law. Thenceforth even a weak man rules a stronger with the help of the Law, as with the help of a king. Thus the Law is what is called the true. And if a man declares what is true, they say he declares the Law; and if he declares the Law, they say he declares what is true. Thus both are the same.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
तद् एतद् ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रः । तद् अग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद् ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः । तस्माद् अग्नाव् एव देवेषु लोकम् इच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु । एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् । अथ यो ह वा अस्माल् लोकात् स्वं लोकम् अदृष्ट्वा प्रैति स एनम् अविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तो ऽन्यद् वा कर्माकृतम् । यदि ह वा अप्य् अनेवंविन् महत्पुण्यं कर्म करोति तद् धास्यान्ततः क्षीयत एव । आत्मानम् एव लोकम् उपासीत । स य आत्मानम् एव लोकम् उपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते । अस्माद् ध्य् एवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते
tad etad brahma kṣatraṃ viṭ śūdraḥ | tad agninaiva deveṣu brahmābhavad brāhmaṇo manuṣyeṣu, kṣatriyeṇa kṣatriyaḥ, vaiśyena vaiśyaḥ, śūdreṇa śūdraḥ | tasmād agnāv eva deveṣu lokam icchante brāhmaṇe manuṣyeṣu | etābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhavat | atha yo ha vā asmāl lokāt svaṃ lokam adṛṣṭvā praiti sa enam avidito na bhunakti yathā vedo vānanūkto 'nyad vā karmākṛtam | yadi ha vā apy anevaṃvin mahatpuṇyaṃ karma karoti tad dhāsyāntataḥ kṣīyata eva | ātmānam eva lokam upāsīta | sa ya ātmānam eva lokam upāste na hāsya karma kṣīyate | asmād dhy evātmano yadyat kāmayate tattat sṛjate
There are then this Brahman, Kshatra, Vis, and Ahdra. Among the Devas that Brahman existed as Agni (fire) only, among men as Brahmazza, as Kshatriya through the (divine) Kshatriya, as Vaisya through the (divine) Vaisya, as Ahdra through the (divine) 6udra. Therefore people wish for their future state among the Devas through Agni (the sacrificial fire) only; and among men through the Brahmazza, for in these two forms did Brahman exist. Now if a man departs this life without having seen his true future life (in the Self), then that Self, not being known, does not receive and bless him, as if the Veda had not been read, or as if a good work had not been done. Nay, even if one who does not know that (Self), should perform here on earth some great holy work, it will perish for him in the end. Let a man worship the Self only as his true state. If a man worships the Self only as his true state, his work does not perish, for whatever he desires that he gets from that Self.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
यत् सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत् पिता । एकम् अस्य साधारणं द्वे देवान् अभाजयत् । त्रीण्य् आत्मने ऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् । तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न । कस्मात् तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा । यो वै ताम् अक्षितिं वेद सो ऽन्नम् अत्ति प्रतीकेन । स देवान् अपिगच्छति स ऊऋजम् उपजीवति । इति श्लोकाः
yat saptānnāni medhayā tapasājanayat pitā | ekam asya sādhāraṇaṃ dve devān abhājayat | trīṇy ātmane 'kuruta paśubhya ekaṃ prāyacchat | tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na | kasmāt tāni na kṣīyante adyamānāni sarvadā | yo vai tām akṣitiṃ veda so 'nnam atti pratīkena | sa devān apigacchati sa ūṛjam upajīvati | iti ślokāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् । ज्योतीरूपम् असौ चन्द्रः । तद् यावान् एव प्राणस् तावत्य आपस् तावान् असौ चन्द्रः । त एते सर्व एव समाः सर्वे ऽनन्ताः । स यो हैतान् अन्तवत उपास्ते ऽन्तवन्तं स लोकं जयति । अथ यो हैतान् अनन्तान् उपास्ते ऽनन्तं स लोकं जयति
athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīram | jyotīrūpam asau candraḥ | tad yāvān eva prāṇas tāvatya āpas tāvān asau candraḥ | ta ete sarva eva samāḥ sarve 'nantāḥ | sa yo haitān antavata upāste 'ntavantaṃ sa lokaṃ jayati | atha yo haitān anantān upāste 'nantaṃ sa lokaṃ jayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकालो ऽयम् एव स यो ऽयम् एवंवित् पुरुषः । तस्य वित्तम् एव पञ्चदश कलाः । आत्मैवास्य षोडशी कला । स वित्तेनैवा च पूर्यते ऽप च क्षीयते । तद् एतन् नभ्यं यद् अयम् आत्मा । प्रधिर् वित्तम् । तस्माद् यद्य् अपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज् जीवति प्रधिनागाद् इत्य् एवाहुः
yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakālo 'yam eva sa yo 'yam evaṃvit puruṣaḥ | tasya vittam eva pañcadaśa kalāḥ | ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā | sa vittenaivā ca pūryate 'pa ca kṣīyate | tad etan nabhyaṃ yad ayam ātmā | pradhir vittam | tasmād yady api sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cej jīvati pradhināgād ity evāhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्भ्यश् चैनं चन्द्रमसश् च दैवः प्राण आविशति । स वै दैवः प्राणो यः संचरंश् चासंचरंश् च न व्यथते ऽथो न रिष्यति । स एष एवंवित् सर्वेषां भूतानाम् आत्मा भवति । यथैषा देवतैवं सः । यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्य् अवन्त्य् एवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्य् अवन्ति । यद् उ किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्य् अमैवासां तद् भवति । पुण्यम् एवामुं गच्छति । न ह वै देवान् पापं गच्छति
adbhyaś cainaṃ candramasaś ca daivaḥ prāṇa āviśati | sa vai daivaḥ prāṇo yaḥ saṃcaraṃś cāsaṃcaraṃś ca na vyathate 'tho na riṣyati | sa eṣa evaṃvit sarveṣāṃ bhūtānām ātmā bhavati | yathaiṣā devataivaṃ saḥ | yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtāny avanty evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtāny avanti | yad u kiñcemāḥ prajāḥ śocanty amaivāsāṃ tad bhavati | puṇyam evāmuṃ gacchati | na ha vai devān pāpaṃ gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Verily this is a triad, name, form, and work. Of these names, that which is called Speech is the Uktha (hymn, supposed to mean also origin), for from it all names arise. It is their Saman (song, supposed to mean also sameness), for it is the same as all names. It is their Brahman (prayer, supposed to mean also support), for it supports all names.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
Next, of the forms, that which is called Eye is the Uktha (hymn), for from it all forms arise. It is their Sdman (song), for it is the same as all forms. It is their Brahman (prayer), for it supports all forms.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
Next, of the works, that which is called Body is the Uktha (hymn), for from it all works arise. It is their Saman (song), for it is the same as all works. It is their Brahman (prayer), for it supports all works. That being a triad is one, viz. this Self; and the Self, being one, is that triad. This is the immortal, covered by the true. Verily breath is the immortal, name and form are the true, and by them the immortal is covered.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.